Tarnów () – miasto na prawach powiatu w Polsce, w województwie małopolskim, siedziba powiatu tarnowskiego i gminy wiejskiej Tarnów. Leży przy ujściu Białej do Dunajca. Jest miastem centralnym aglomeracji tarnowskiej. Miasto lokowane przez Spycimira herbu Leliwa, na podstawie dokumentu wystawionego przez kancelarię króla Władysława Łokietka z 7 marca 1330 roku. Zachował się historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny miasta. Tarnów zajmuje powierzchnię 72,37 km², którą zamieszkuje 101 177 mieszkańców (stan na dzień 31 grudnia 2025).
Miasto jest ważnym ośrodkiem turystycznym, kulturalnym i gospodarczym w Małopolsce, a także węzłem komunikacyjnym przy autostradzie A4 oraz linii kolejowej E 30. Na terenie osiedla Mościce znajduje się siedziba Grupy Azoty, największej grupy kapitałowej branży chemicznej w kraju oraz Międzynarodowe Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego. W mieście działa konsulat honorowy Ukrainy. Tarnów jest członkiem Związku Miast PolskichTarnów członkiem Związku Miast Polskich..
Toponimia W źródłach: Tharnow 1105 r., Tarnowo 1229 r., Tarnow 1327 r., Tharnow 1473 r. – na terenie Słowiańszczyzny (oraz terenów zajętych przez Słowian: Grecja, Panonia, Niemcy) bardzo popularne i starożytne: niemieckie Tarnau, greckie Trnovo (pisane po grecku według Rosponda turnovon), czeski Trnov, słoweńskie, słowackie, serbskie, bośniackie, chorwackie, macedońskie Trnovo/Trnowo (m.in. dzielnica Lublany Trnovo, najstarsza część miasta obok Krakova), bułgarskie Tyrnowo, czeskie, chorwackie, serbskie, słowackie Trnava (Trnawa) etc., polski m.in. Tarnów Opolski i inne Tarnowy.
Nazwa topograficzna od prasłowiańskiego tьrnъ = tarn, późniejsze polskie cierń, stąd tarnina (pierwotnie nazwa przynależąca do wielu roślin kolczastych, m.in. głogu, dzikiej róży, jeżyny etc.), a więc określająca teren porośnięty kolczastą roślinnościąStanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 32.Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 80–81..
Historia Miasto zostało lokowane w 1330. Tarnów był miastem prywatnym do 1787. Pierwszymi właścicielami miasta byli Tarnowscy herbu Leliwa, ostatnimi Sanguszkowie. Największy rozwój miasta przypada na XVI wiek, kiedy dziedzicem Tarnowa był Jan Tarnowski, hetman wielki koronny.
Demografia
Na koniec 2024 Tarnów liczył 102 123 mieszkańców (zameldowanych 98 885 osób, w tym 97 180 na pobyt stały). Tarnów pod względem liczby ludności jest 34. miastem w Polsce, 2. w województwie małopolskim. Największą populację Tarnów odnotował w 1996 – 122 359 mieszkańcówGUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1996.. Od tego czasu liczba mieszkańców miasta systematycznie spada. Ma to związek z ujemnym przyrostem naturalnym oraz ujemnym saldem migracji na pobyt stały. Z prognozy demograficznej GUS wynika, że w 2027 roku liczba mieszkańców miasta spadnie poniżej 100 tysięcy, a w 2050 Tarnów zamieszkiwać będzie 72,5 tysiąca osób. W grudniu 2024 stopa bezrobocia rejestrowanego wynosiła 4,2%.
Zabytki
mały|Tarnowski ratusz (XIV w.) mały|Basteja w Tarnowie Do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego wpisano m.in. obszar śródmieścia i układ urbanistyczny miasta Tarnowa, historyczne zespoły budowlane, dzieła architektury i budownictwa, obiekty przemysłowe, cmentarze oraz parki. Wykaz tarnowskich obiektów zabytkowych w ewidencji wojewódzkiej zawiera 76 pozycji, w tymWykaz obiektów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy (stan na luty 2022).: ruiny zamku Tarnowskich ratusz miejski na tarnowskim Rynku zespół miejskich fortyfikacji zespół zabudowy pl. Katedralnego 5, w tym dom Mikołajowski, dom Mansjonarzy, scholasteria oraz akademiola zespół parku Strzeleckiego, w tym mauzoleum gen. Józefa Bema, pałacyk Towarzystwa Strzeleckiego układ urbanistyczny pl. Dworcowego, w tym gmach dworca kolejowego, planty im. Józefa Jakubowskiego mały|Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny zabytki sakralne: bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny skwer z bimą Starej Synagogi drewniany kościół Najświętszej Marii Panny Wniebowziętej na Burku drewniany kościół św. Trójcy na Terlikówce barokowy kościół Podwyższenia Krzyża Świętego i klasztor Bernardynów neogotycki kościół Świętej Rodziny zespół dawnego kościoła Matki Boskiej Śnieżnej i klasztoru Bernardynów kościół Świętego Krzyża i Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Krzyżu cmentarze: Stary Cmentarz cmentarz żydowski cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej: cmentarz wojenny nr 199 cmentarz wojenny nr 200 cmentarz wojenny nr 202 pałace i wille: zespół pałacowo-parkowy w Gumniskach zespół willowo-parkowy w Mościcach neogotycka willa „Nalepówka”
Poza tym do rejestru wpisano m.in. ponad 30 kamienic i domów, 3 dworki podmiejskie, kilka budynków użyteczności publicznej, strażnicę kolejową, komin dawnego browaru oraz skwer z kamieniem węgielnym osiedla „Nasz Dom” i zespół urbanistyczny osiedla przyfabrycznego w Mościcach.
W 2024 powstał tarnowski szlak maszkaronów – 20 rzeźb nawiązujących do historii miasta, inspirowanych rzeźbami na zabytkowym ratuszu.
Zieleń miejska mały|Park Strzelecki thumb|Planty Kolejowe w Tarnowie mały|Park Piaskówka w Tarnowie
Parki Park Strzelecki Park Sanguszków Park Piaskówka Park im. Eugeniusza Kwiatkowskiego Park im. Wincentego Muchy Park na os. Westerplatte Park na os. Legionów Henryka Dąbrowskiego Park w Zbylitowskiej Górze Planty im. Józefa Jakubowskiego Park na os. Zielonym Park Niepodległości Miasta Tarnowa im. Romana Księcia Sanguszki powstańca 1831 roku – SybirakaUchwała Rady Miejskiej w Tarnowie z dnia 24.05.2018 r. o zmianie nazwy.
Inne tereny zielone Kantoria Lasek „Lipie” Las „Sośnina” Lasek Chyszowski Rezerwat przyrody Debrza Aleja lipowa wzdłuż ul. Obrońców Lwowa (pomnik przyrody) Stawy krzyskie
Gospodarka
mały|Grupa Azoty S.A
Budżet miasta W budżecie Tarnowa na 2019 rok, uchwalonym przez radę miasta, zapisano 759,3 miliona złotych planowanych wpływów i 873,1 miliony złotych wydatków. Deficyt budżetowy to 113,8 miliona złotych. Na koniec 2019 roku zadłużenie miasta przekroczy 519 milionów złotych. mały|Zakłady Mechaniczne Tarnów S.A
Przemysł Tarnów jest ośrodkiem przemysłowym z dominującym przemysłem chemicznym (Grupa Azoty, Becker Farby Przemysłowe Sp. z o.o., Summit Packaging Polska Sp. z o.o.) i elektromaszynowym (Zakłady Mechaniczne Tarnów, Fabryka Silników Elektrycznych „Tamel”, Lenze Tarnów Sp. z o.o., Fabryka Maszyn Tarnów). W mieście działają również m.in. przedsiębiorstwa przemysłu paliwowo-energetycznego (oddział GAZ-SYSTEM, oddział Tauron- Dystrybucja, Tauron Dystrybucja Pomiary), spożywczego (Zakłady Mięsne „Mięstar” wchodzące w skład Grupy Sokołów, Zakłady Mleczarskie „Mlektar”, Zakłady Przemysłu Chłodniczego „Fritar”), betonowego (Bruk-Bet), odzieżowego (Spółdzielnia „Tarnowska Odzież”, Tarnospin) oraz szklarskiego (Huta Szkła Gospodarczego Tarnów wchodząca w skład Grupy Krosno S.A).
W Tarnowie działa Centrum Logistyczne firmy TC Dębica/Goodyear oraz centrum przeładunkowo-magazynowe do obsługi transportu kołowego firmy DHL.
Handel W Tarnowie istnieją liczne hurtownie, składy materiałów budowlanych i sklepy. W mieście funkcjonują 2 galerie handlowe (Galeria Tarnovia, Gemini Park Tarnów), 2 centra handlowe, 6 domów handlowych, 2 hipermarkety oraz znaczna liczba supermarketów i dyskontów spożywczych.
Baza noclegowa W mieście znajduje się 1 hotel 4-gwiazdkowy, 4 hotele 3-gwiazdkoweHotel „Tarnovia”, Hotel „Cristal Park”, Pensjonat/Restauracja „Willa Krzyska”, Camping 202 „Pod jabłoniami”. oraz 2 domy studentaDom Studenta „Karabela”, Hotel Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej.. Na Górze świętego Marcina znajdują się noclegi (kwatery prywatne) Leliwa.
Transport mały|Dworzec kolejowy w Tarnowie mały|Tarnowski Solaris Urbino 12 electric należący do MPK Tarnów mały|Tramwaj na ul. Krakowskiej mały|Trawiasty pas startowy lądowiska w Tarnowie
Transport drogowy W Tarnowie krzyżują się drogi: Autostrada A4 (E40): granica państwa – Jędrzychowice – Wrocław – Katowice – Kraków – Tarnów – Rzeszów – Korczowa – granica państwa Droga krajowa nr 94: Zgorzelec – Legnica – Wrocław – Opole – Bytom – Kraków – Tarnów – Rzeszów – Korczowa Droga krajowa nr 73: Wiśniówka – Kielce – Tarnów – Jasło Droga wojewódzka nr 973: Busko-Zdrój – Nowy Korczyn – Żabno – Tarnów – Wierzchosławice Droga wojewódzka nr 977: Tarnów – Gorlice – Konieczna
Kolej Początki kolei w Tarnowie sięgają zimy 1856 r., kiedy to ukończono i uruchomiono dwutorowy szlak kolejowy Kraków – Dębica w ramach budowanej linii kolejowej Kraków – Lwów. Budynek dworca głównego wybudowano w latach 1906–1910, w 1975 roku został wpisany do rejestru zabytków. Od grudnia 2010 r. w budynku dworca głównego działa galeria sztuki współczesnej (Biuro Wystaw Artystycznych – Galeria Miejska w Tarnowie).
W Tarnowie istnieją dwie zabytkowe stacje kolejowe, na których zatrzymują się pociągi pasażerskie – Tarnów w stylu neobaroku oraz Tarnów Mościce w stylu modernizmu. Wraz z zatrzymaniem ruchu pasażerskiego na linii kolejowej nr 115 do Szczucina w 2000 r., nieczynne stały się przystanki Tarnów Północny i Tarnów Klikowa. Nieczynny jest również przystanek osobowy Tarnów Południowy na linii kolejowej nr 96 do Leluchowa. Istnieją także dwie stacje towarowe – Tarnów Filia i stacja towarowa Zakładów Azotowych Mościce Azoty.
Dworzec główny jest stacją węzłową – tutaj spotykają się 2 użytkowane szlaki kolejowe: Lwów – Przemyśl – Rzeszów – Tarnów – Kraków – Katowice – Wrocław – Legnica (międzynarodowa magistrala kolejowa E 30) Tarnów – Nowy Sącz – Muszyna – Krynica/Budapeszt (linia kolejowa nr 96)
Linia kolejowa nr 115: Tarnów – Żabno – Dąbrowa Tarnowska – Szczucin jest nieczynna dla ruchu pasażerskiego od 2 kwietnia 2000.
Komunikacja miejska W Tarnowie funkcjonują linie autobusowe obsługiwane przez Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, podlegających Zarządowi Dróg i Komunikacji w Tarnowie. Linie dzielą się na miejskie całodzienne oraz miejskie szczytowe. System składa się z 19 linii autobusowych: 0, 1, 2, 3, 5, 6, 9, 11, 12, 14, 24, 30, 31, 33, 34, 41, 44, 46 i 48. Od 1 stycznia 2021 r. autobusy komunikacji miejskiej nie obsługują linii podmiejskich. We wrześniu roku 2024 uruchomiono testowo linię 100 do Wierzchosławic, wraz z początkiem stycznia 2026 roku do gminy Wierzchosławice przestały dojeżdżać linie 100, 102, 104.
Transport lotniczy
W Tarnowie znajduje się lądowisko Aeroklubu Ziemi Tarnowskiej posiadające trawiasty pas startowy o długości ok. 500 m. Ponadto w położonym 38 km na północny wschód Mielcu znajduje się port lotniczy Mielec (Port Lotniczy Tarnów/Tarnobrzeg) wykorzystywany przez miejscowy aeroklub oraz PZL Mielec.
Najbliższymi portami lotniczymi wykonującymi połączenia regularne są: port lotniczy Kraków-Balice i port lotniczy Rzeszów-Jasionka.
W 1994 oddano do użytku sanitarne lądowisko, które w 2011 zostało zmodernizowane.
Edukacja mały|I Liceum Ogólnokształcące im. Kazimierza Brodzińskiego, najstarsza szkoła w Tarnowie
Szkoły i przedszkola W Tarnowie działa większość rodzajów przedszkoli i szkół wymienionych w prawie oświatowym, są wśród nich placówki publiczne i niepubliczne. Zajmują się kształceniem dzieci, młodzieży, jak i dorosłych.
W 2021 roku funkcjonowało w mieście 65 publicznych szkół i placówek oświatowych (w tym 24 przedszkola, 13 szkół podstawowych, 7 samodzielnych liceów ogólnokształcących, 12 zespołów szkół ponadpodstawowych) i 68 niepublicznych (w tym 22 przedszkola, 8 szkół podstawowych, 15 szkół policealnych). Do przedszkoli uczęszczało 3 tys. dzieci, do szkół podstawowych 6,8 tys. uczniów, a do szkół ponadpodstawowych 10 tys. Z tarnowskiej oferty edukacyjnej korzystało łącznie 30,6 tys. osóbUMT, Raport o stanie miasta Tarnowa 2021, s. 231.. mały|Zabudowania Akademii Tarnowskiej
Szkoły wyższe