Romantyzm w muzyce zaczął się rodzić już w twórczości Beethovena. Po rewolucji francuskiej w całej Europie zaczęły zachodzić zmiany o przełomowym znaczeniu. Najwyższym celem romantycznych kompozytorów było oddawanie uczuć za pomocą środków muzycznych. Żywa była też idea korespondencji sztuk. Inne idee romantyczne to: programowość, narodowość, historycyzm, fantastyka (baśniowość).
Naczelne hasła romantyzmu Sztuka dla sztuki co znaczyło, że muzyka przestała być pisana i komponowana na życzenie, ale wtedy, kiedy muzyk miał natchnienie i chciał przekazać własną wypowiedź, wyraz jego idei. Miał powrócić do natury, do dawnych wierzeń ludowych i korzeni kultury jego narodu.
Sztuka totalna co znaczyło, że muzyka przemawiała do odbiorcy różnymi środkami wyrazu jednocześnie (np. barwą, słowem, dźwiękiem), by w jak najbogatszy i najszerszy sposób wyrazić uczucia człowieka; zob. korespondencja sztuk, synteza sztuk.
Szkoły narodowe
niemiecka (Carl Maria von Weber i Richard Wagner) czeska (Bedřich Smetana i Antonín Dvořák) polska (Stanisław Moniuszko, Fryderyk Chopin i Zygmunt Noskowski) rosyjska (Potężna Gromadka, a w jej ramach przede wszystkim: Modest Musorgski, Aleksandr Borodin i Nikołaj Rimski-Korsakow) hiszpańska (Isaac Albéniz, Enrique Granados) francuska (César Franck) w Skandynawii: norweska (Edvard Grieg) i fińska (Jean Sibelius)
Inne daty przyjmowane za symboliczny początek romantyzmu 1801 – data stworzenia przez L. van Beethovena Sonaty fortepianowej nr 14 cis-moll op. 27 nr 2 1821 – wystawienie opery Wolny strzelec Carla Marii von Webera 1830 – wykonanie Symfonii fantastycznej H. Berlioza
Cechy romantyzmu w muzyce programowość w muzyce (utwór ma treść pozamuzyczną), uczuciowość, subiektywizm, indywidualizm twórców, synteza sztuk. Silne związki z literaturą oraz z malarstwem. Powstają liczne pieśni solowe z towarzyszeniem fortepianu, opery i utwory programowe (Obrazki z wystawy Musorgskiego, Karnawał zwierząt Saint-Saënsa). elementy narodowe i ludowe (związek muzyki z folklorem swojego narodu, sięganie do motywów muzyki ludowej), tematyka fantastyczna i baśniowa, rozwój wirtuozostwa, rozwój instrumentacji, rozszerzenie harmoniki, rozwój muzykowania domowego, powstawanie szkół narodowych: jest to grupa ludzi opierająca się na muzyce narodowej, rozluźnienie dotychczasowych form muzycznych.
Główni przedstawiciele romantyzmu w muzyce Hector Berlioz Giovanni Bottesini Johannes Brahms Anton Bruckner Hans von Bülow Fryderyk Chopin Piotr Czajkowski Antonín Dvořák Edvard Grieg Ferenc Liszt Carl Loewe Gustav Mahler Felix Mendelssohn-Bartholdy Stanisław Moniuszko Modest Musorgski Niccolò Paganini Camille Saint-Saëns Franz Schubert Robert Schumann Bedřich Smetana Richard Strauss Giuseppe Verdi Richard Wagner Carl Maria von Weber Henryk Wieniawski
Zobacz też lutnia romantyczna
Literatura A. Einstein Muzyka w epoce romantyzmu, Kraków, PWM 1983. S. Jarociński Ideologie romantyczne, Kraków, PWM 1979. D. Gwizdalanka Romantyzm, w: Historia muzyki 2, Kraków, PWM 2006, s. 199–319.