thumb|Klasztor cystersów w Henrykowie Archidiecezja wrocławska (; ; ) – jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim. Ustanowiona diecezją w 1000 roku bullą papieską Sylwestra II jako sufragania metropolii gnieźnieńskiej. 16 lipca 1821 papież Pius VII podporządkował ją bezpośrednio (do) Stolicy Apostolskiej, a 13 sierpnia 1930 Pius XI podniósł ją do rangi archidiecezji. Granice archidiecezji były zmieniane wielokrotnie. Po raz 1.: 28 czerwca 1972 przez Pawła VI; po raz 2. i 3.: 25 marca 1992 i 24 lutego 2004 przez Jana Pawła II.
Historia Diecezja wrocławska została utworzona na zjeździe gnieźnieńskim w 1000 roku, jako biskupstwo podporządkowane arcybiskupstwu w Gnieźnie, o czym pisał kronikarz Thietmar. Upadła w wyniku tzw. reakcji pogańskiej (1031/1032) i najazdu czeskiego księcia Brzetysława I (1038). Obrabowano i zburzono niedawno wzniesioną katedrę, a na jej gruzach wzniesiono świątynię pogańską. Zniszczone lub wywiezione zostały księgi diecezji, przez co wczesne dzieje diecezji z czasów pierwszego biskupa Jana są nieznane. Upadła również dawna struktura administracyjna. Cały Śląsk znalazł się w granicach Czech, a biskup praski Sewer planował włączenie regionu do swojej diecezji praskiej. Choć po stronie Polaków wystąpił w 1039 król niemiecki Henryk III Salicki, ostatecznie, podczas arbitrażu w 1041 uznał on zabór Śląska przez Czechów za fakt dokonany, choć niewykluczone, że Polsce zwrócono jakąś część tego regionuTomasz Jurek uważa, że już w 1041 Polska odzyskała cały Śląsk oprócz ziemi Golęszyców, którą przyłączyła w 1050 (s. 40–44). Jest to jednak pogląd odosobniony (Klaudia Dróżdż, Kazimierz Odnowiciel. Polska w okresie upadku i odbudowy, Wodzisław Śląski 2009, s. 107–108).Ks. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej.. Książę polski Kazimierz Odnowiciel dążył do odzyskania terenów zagarniętych przez Czechy i do odnowienia diecezji wrocławskiej.
Wysiłki te po kilku latach przyniosły rezultat. Prawdopodobnie na synodzie w Moguncji w październiku 1049 papież Leon IX zgodził się na reaktywowanie diecezji na Śląsku, być może podporządkowując ją metropolii magdeburskiej co wiązało się z upadkiem metropolii gnieźnieńskiej po najeździe na Gniezno Brzetysława I w 1038 rokuHipoteza o podporządkowaniu Wrocławia Magdeburgowi nie jest pozbawiona pewnych trudności, z brewe papieża Grzegorza VII z 20 kwietnia 1075 wynika bowiem, że polscy biskupi pozbawieni byli wówczas stałego zwierzchnictwa metropolitalnego. Jednakże z bulli Innocentego II z 4 czerwca 1133 wiadomo, że Leon IX przyznał arcybiskupom magdeburskim jakieś bliżej dotychczas nieustalone przywileje dotyczące zwierzchnictwa nad ziemiami polskimi (Jurek, s. 50–51.). Jurek tłumaczy te sprzeczności tym, że zwierzchnictwo to strona polska zaakceptowała bardzo niechętnie i w następnych latach doszło do rozluźnienia więzi z Magdeburgiem (s. 52–54).. Rok później, w wyniku wojny polsko-czeskiej Śląsk został odzyskany, choć na mocy decyzji cesarza Henryka III z 1054 Polska musiała Czechom płacić czynsz z tego terytorium.
W roku 1051Datę tę podają wszystkie dawne katalogi biskupów wrocławskich z wyjątkiem tzw. edycji henrykowskiej, która datuje jego ordynację na rok 1046 (Jurek, s. 37–38). Kazimierz Odnowiciel pierwszym biskupem restytuowanej diecezji śląskiej mianował Hieronima, duchownego pochodzącego z okolic KoloniiKs. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej.. Rozpoczął on wprawdzie odbudowę katedry wrocławskiej, jednak jego siedzibą był najprawdopodobniej nie Wrocław, lecz Ryczyn. Za możliwą tymczasową siedzibę biskupa uznawany jest również Smogorzów nieopodal Namysłowa. Prawdopodobnie w roku 1075 dokonujący reorganizacji polskiego Kościoła Bolesław II Szczodry miał przenieść siedzibę diecezji śląskiej z powrotem do Wrocławia.
W ostatniej ćwierci XI w. przy katedrze powstała pierwsza szkoła na Śląsku. Aż do schyłku XVI w. realizowała ona pełny, czteroletni program sztuk wyzwolonych: trivium i quadriviumBobowski K., 2004: Wrocławskie szkoły elementarne i średnie od średniowiecza do końca XVIII wieku. W: Zwierz M. (red.): Wrocławskie szkoły. Historia i architektura. Muzeum architektury we Wrocławiu, strona 25.. W II połowie XII i I połowie XIII wieku nastąpił znaczny rozwój fundacji zakonnych – obok benedyktynów, powstały klasztory Cystersów, Dominikanów, Franciszkanów, Joannitów, Templariuszy i Krzyżowców. Powstawały również szkoły i szpitale. W XIII w. w celu usprawnienia zarządzania diecezją, obok archidiakonatu wrocławskiego utworzono trzy kolejne: głogowski (1228), opolski (1230) i legnicki (1262)Ks. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej..
W latach 1327–1336 większość książąt piastowskich złożyła hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu. W 1339 roku król Kazimierz Wielki zrzekł się pretensji do Śląska, ale diecezja wrocławska pozostała w związku z metropolią gnieźnieńską. W 1740 roku Śląsk został przyłączony do Królestwa Pruskiego. Podporządkowanie diecezji wrocławskiej bezpośrednio Stolicy Apostolskiej przez Piusa VII za pośrednictwem bulli “De salute animarum” w 1821 roku nastąpiło na skutek pertraktacji pomiędzy Królestwem Prus a Stolicą Apostolską, które trwały od 1816 roku. Diecezja wrocławska otrzymał status wyjętej (exempta) i podporządkowanej bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. W 1871 roku Śląsk wszedł w skład Zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego. W 1914 biskupem wrocławskim został bp Adolf BertramKs. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej..
Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku wraz z ustanowieniem Administracji Apostolskiej dla Śląska Polskiego w jej granicach znalazły się górnośląskie dekanaty oddzielone od diecezji wrocławskiej: dębieński, królewskohucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pogrzebieński, pszczyński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski (w 1925 utworzyły one diecezję katowicką). Dekanaty położone na terenie Czechosłowacji nadal pozostały w granicach diecezji wrocławskiej.
30 sierpnia 1930 roku papież Pius XI wydał bullę „Pastoralis Offici Nost” powołującą metropolię wrocławską i przydzielając jej sufraganie: diecezję berlińską, prałaturę Pilską oraz diecezję warmińską.
W 1945 roku po zakończeniu II wojny światowej niemal cały Śląsk znalazł się w Polsce. Po wysiedleniu Niemców i przybyciu polskich osiedleńców i repatriantów z duchowieństwem rozpoczął się od nowa proces organizacji struktur kościoła. W lipcu 1945 roku zmarł kard. abp Adolf Bertram. W tym czasie powrócił do Polski kard. August Hlond mający upoważnienie papieża do uregulowania organizacji kościelnej na ziemiach odzyskanych. 15 sierpnia nadał dekrety nominacyjne dla administratorów apostolskich we Wrocławiu, Opolu i Gorzowie Wielkopolskim. Administracja wrocławska obejmowała teren 24 504 km², a jej pierwszym administratorem został ks. Karol Milik. W 1948 roku było 1 700 000 wiernych, 617 księży w 578 parafiachKs. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej..
W 1947 roku dla czechosłowackich terenów diecezji utworzono Apostolską Administraturę w Czeskim Cieszynie (Apoštolská administratura českotěšínská) - . Istniała do 1977, w kolejnym roku podlegające jej parafie przyłączono do diecezji ołomunieckiej).
W styczniu 1951 roku ks. Karol Milik został usunięty przez władze komunistyczne. W latach 1951–1956 administracją rządził wikariusz kapitulny ks. Kazimierz Lagosz popierający władzę komunistycznąKs. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej.. W 1956 roku po odwilży październikowej biskupem wrocławskim został bp Bolesław Kominek.
28 czerwca 1972 roku papież Paweł VI wydał bullę „Episcoporum Poloniae coetus” powołującą metropolię wrocławską i przydzielając jej sufraganie: diecezję opolska i diecezję gorzowskąKs. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej.. W 1974 roku metropolitą został bp Henryk Gulbinowicz, który utworzył 104 parafie, 25 dekanatów i zbudowano 92 nowe kościoły. 25 marca 1992 roku papież Jan Paweł II wydał bullę „Totus Tuus Poloniae Populus”, na mowy której wyłączono 264 parafie dla nowej diecezji legnickiej i 16 parafii dla nowej diecezji kaliskiejKs. dr hab. Józef Pater Z dziejów Archidiecezji Wrocławskiej.. 24 lutego 2004 roku 13 dekanatów zostało wyłączonych dla nowej diecezji świdnickiej.
W 1998 został wybity medal o treści Tysiąc lat diecezji wrocławskiej (awers) i Sto lat Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu (rewers), zaprojektowany przez Józefa Stasińskiego.
Biskupi
thumb|Józef Kupny – metropolita
Biskup diecezjalny abp Józef Kupny – metropolita wrocławski od 2013, zastępca przewodniczącego KEP od 2024
Biskupi pomocniczy bp Jacek Kiciński CMF – (wikariusz generalny) od 2016 bp Maciej Małyga – (wikariusz generalny) od 2022
Instytucje Kuria Metropolitalna; Metropolitalne Wyższe Seminarium Duchowne we Wrocławiu; Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu; Trybunał Metropolitalny; Caritas Archidiecezjalna; Centralny Ośrodek Przygotowania Osób Dorosłych do Sakramentu Bierzmowania we Wrocławiu; Parafialna Fundacja Ochrony Życia; Muzeum Archidiecezjalne; Archiwum archidiecezjalne; Wydawnictwo i Księgarnia Archidiecezjalna; Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Archidiecezji Wrocławskiej; Katolicki miesięcznik „Nowe Życie”; Katolickie Radio Rodzina.
Kapituły Kapituła Metropolitalna we Wrocławiu pw. św. Wincentego – diakona i męczennika; Kapituła kolegiacka Św. Krzyża we Wrocławiu.
Główna świątynia Archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu (rocznica poświęcenia: 16 listopada)
Bazyliki mniejsze Bazylika św. Jadwigi Śląskiej w Trzebnicy (od 1943); Bazylika św. Jana Apostoła w Oleśnicy (od 1998); Bazylika św. Elżbiety we Wrocławiu (od 2003); Bazylika św. Jerzego Męczennika w Ziębicach (od 2008).
Patroni Pierwszorzędny św. Jan Chrzciciel – prorok i męczennik (24 czerwca) Drugorzędni św. Jadwiga Śląska – księżna (16 października) bł. Czesław Odrowąż – prezbiter (20 lipca)
Wyrok sądowy 7 lutego 2020 Sąd Okręgowy w Bydgoszczy nakazał kurii bydgoskiej i wrocławskiej solidarną zapłatę 300 tys. zł odszkodowania na rzecz ministranta molestowanego w dzieciństwie przez ks. Pawła Kanię za to, że mimo wiedzy o jego skłonnościach przenosiły go między parafiami zamiast zakazać mu wykonywania obowiązków kapłańskich. Archidiecezja, wraz z diecezją bydgoską, złożyły apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Bydgoszczy. Jednym z argumentów jakimi kierowano się w uzasadnieniu apelacji było stwierdzenie, iż to poszkodowany małoletni ponosi winę za zaistniałą szkodę. Sąd Apelacyjny w Gdańsku odrzucił apelację, stwierdzając w uzasadnieniu, iż biskupi byli świadomi pedofilii Pawła Kani. Obok odszkodowania dla pokrzywdzonego, gdański Sąd obciążył archidiecezję i diecezję dodatkowymi kosztami zastępstwa procesowego oraz kosztami procesu.
Zobacz też Biskupi wrocławscy Metropolia wrocławska Legendarni biskupi wrocławscy Polscy biskupi katoliccy Polscy kardynałowie Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce Nuncjatura Stolicy Apostolskiej w Polsce Schematyzm Archidiecezji Wrocławskiej
Uwagi
Przypisy
Literatura Wincenty Urban: Zarys dziejów diecezji wrocławskiej, Wrocław 1962
Bibliografia Ks. Witold Zdaniewicz, ks. Sławomir H. Zaręba, Robert Stępisiewicz Wykaz parafii w Polsce 2006 (s. 775–797) Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC. Warszawa 2006 .
Linki zewnętrzne