thumb Tynktura – heraldyczny wzór związany z barwą heraldyczną. W heraldyce od XII wieku stosowano pięć kolorów: niebieski, czerwony, zielony, purpurowy i czarny oraz dwa metale: złoto i srebro. Tynkturami były również futra: gronostaje i popielice (lub wiewiórki).

Od końca średniowiecza dopuszczalne było umieszczanie w herbie barw naturalnych, czyli rzeczywistych kolorów przedmiotów ukazywanych jako godła. Niewielka liczba barw – ograniczona właściwie do podstawowych – wynikała z pierwotnej funkcji herbu. Rycerski znak identyfikacyjny musiał być dobrze czytelny w trudnych warunkach pola bitwy, z odpowiedniej odległości (reguła dwustu kroków). Z tego samego powodu nie stosowano w projektowaniu i opisie herbów półtonów, półcieni, barw zgaszonych oraz perspektywy. Półtony były stosowane od czasów gotyku dla uzyskania efektów trójwymiarowości malowanych herbów, był to jednak zabieg czysto artystyczny i zastosowanie w danym herbie kilku odcieni (np. czerwieni) odczytywano domyślnie jako jedną tynkturę czerwoną.

Od końca XVIII w. zaczęto stosować w heraldyce w różnych krajach barwy dodatkowe, niektóre pojawiły się nawet w oficjalnie zatwierdzonych przez urzędy heraldyczne herbach w XX i XXI w. Zastosowanie barw spoza klasycznego kanonu tynktur może wypływać z niedostatecznej wiedzy heraldycznej projektantów nowych herbów, jednak są one niekiedy zatwierdzane przez autorytety heraldyczne, zazwyczaj bardzo ściśle przestrzegające reguł i tradycji, jak np. Naczelny Herold Kanady i College of Arms.

Do nazywania tynktur w heraldyce europejskiej, zwłaszcza brytyjskiej i francuskiej, używa się języka starofrancuskiego.

Dobór barw Dobór barw stosowany w herbach – tak szlacheckich jak i np. miejskich – często wykazywał zależność od barw herbu dynastii i państwa: barwami dominującymi w heraldyce polskiej są więc czerwień i srebro, szwedzkiej – niebieski i złoto, niemieckiej zaś – złoto, czerń i czerwień.

Pierwotną – w czasach późniejszych nie tak rygorystycznie przestrzeganą – zasadą heraldyczną było niekładzenie barwy na barwę i metalu na metal (zasada alternacji).

Szrafowanie Systemem zastępowania barw heraldycznych znakami graficznymi (m.in. linie poziome, pionowe, ukośne, ich kombinacje) jest tzw. szrafowanie albo szrafirowanie (z niem. schraffieren, Schraffuren, ang. Hatching – kreskować, kreskowanie). Szrafunki (szrafirunki) odpowiadające barwom i metalom umożliwiały przedstawienie herbów w druku czarno–białym, gliptyce i rzeźbie. Zapełnianie pól tarczy herbowej w miedziorytach i drzeworytach kreskowaniem, stosowali sztycharze już od XVI w. W XVII w. heraldycy w różnych krajach podjęli próby ujęcia stosowanych wzorów w jednorodny system odzwierciedlania barw. Za twórcę jednego z pierwszych systemów szrafowania uważany jest przez część historyków niderlandzki sztycharz Jan Baptist Zangrius (zm. 1606). W XVII i XVIII w. funkcjonowało kilka systemów kodowania kolorów przy pomocy szrafowania. Od XIX w. zasadniczo wszędzie został przyjęty jednolity system wywodzący się z heraldyki francuskiej (Marcus Vulson de la ColombièreHugo Gerard Ströhl: Heraldischer Atlas. Eine Sammlung von heraldischen Musterblättern für Künstler, Gewerbetreibende, sowie für Freunde der Wappenkunde, Stuttgart, 1899, reprint: PHV Verlag, Offenbach, 2000, ) i włoskiej (Silvestre de PetrasanctaCharles Boutell: English heraldry, London, Cassel, Peter & Galpin, 1867). Niekiedy spotyka się drobne odstępstwa w przedstawianiu późnych kolorów heraldycznych.

Do celów notatek heraldycznych, zwłaszcza podczas heraldycznych wizytacji czynionych przez heroldów w terenie, stosowano inny system oznaczania barw i uproszczonego szkicowania herbów, zwany w języku angielskim . Kolory oznaczano skrótami literowymi (np.: A – Argent, G – Gules, Az – Azure itd.), a powtórzone godła oznaczano kolejnymi cyframi. Istniały narodowe wariacje tego systemu, stosujące różne oznaczenia tynktur. Oznaczanie kolorów herbu skrótami literowymi stosowano także po upowszechnieniu systemu szrafowania w drukach, głównie przeznaczonych do ręcznego kolorowania. Przed wprowadzeniem szrafowania – później sporadycznie – stosowano oznaczanie tynktur przy pomocy symboli astrologicznych i alchemicznych, związanych z symboliką barwPaweł Dudziński: Alfabet heraldyczny, wyd. Bertelsmann Publishing, Warszawa 1997, .

Symbolika barw W heraldyce zachodnioeuropejskiej z barwami herbu wiązano znaczenia symboliczne, do czego w Polsce najwyraźniej przywiązywano mniejsze znaczenie, o czym wydają się świadczyć odmiany tego samego herbu, polegające na swobodnej zmianie barw. Odczytywanie symboliczne barw herbów polskich jest właściwe współczesności – od XIX wieku.

Zestawienie tynktur Tynktura Nazwa heraldyczna Przykład i szrafowanie Znaczenie Metale Złoty Or 50px Wiara, stałość, mądrość, chwała, doskonałość Srebrny Argent 50px Czystość, prawda, rozsądek, niewinność Kolory podstawowe Niebieski (Modry/Błękitny) Azure 50px Czystość, lojalność, wierność Czerwony Gules 50px Wspaniałomyślność, hart ducha, waleczność Purpurowy Purpure 50px Umiarkowanie Czarny Sable 50px Rozwaga, mądrość, stałość, surowość Zielony ang. Vert, fr. Sinople 50px Miłość, przyjaźń, radość, obfitość, zdrowie Futra podstawowe Gronostaj Hermine 50px 25px Popielice Vair 50px 25px Kolory brudne (plamy – ang. stains)Heraldyka polska nie wykształciła właściwej nazwy dla tej kategorii tynktur heraldycznych, dlatego zastosowano kreślenie będące dosłownym tłumaczeniem nazw stosowanych w heraldyce brytyjskiej i francuskiej. Morwowy ang. Murrey, fr. Mûre 50px Krwisty Sanguine 50px Brązowy Tenné, tanné 50px Jasnobłękitny (kolor nieba) Bleu celeste 50px Kolory dodatkowe Pomarańczowy Orangé 50px Popielaty (kolor popiołu) Cendrée 50px Cielisty (kolor skóry) Carnation 50px BiałyKolor w heraldyce zazwyczaj utożsamiany ze srebrem, w kilku wyjątkowych przypadkach występuje jako biel – jako barwa kołnierzy turniejowych w herbach brytyjskiej rodziny królewskiej, jako barwa rumaka w herbie Dolnej Saksonii i w herbie portugalskiej gminy Santiago do Cacém. Nie wszyscy heraldycy są zgodni co do faktycznego występowania tej tynktury. Jej istnienie sugeruje Arthur Fox-Davies w A Complete Guide to Heraldry. Część heraldyków uważa, że biel w niektórych herbach jest w rzeczywistości barwą naturalną (proper). White, Weiss 50px Różowyrzadko stosowany, m.in. w herbie Kim Campbell, byłej premier Kanady i w herbie arcybiskupa Henryka Hosera. Rose Futra dodatkowe i tkaniny Łuska ang. Scaly / Escaillé, fr. Papelonné 50px Pióra ang. Plumetty, fr. Plumeté 50px Skrawki czerwonego sukna Découpé 50px Złoty haft Paillé 50px

Okres renesansu W okresie późnego średniowiecza i renesansu w Europie zachodniej, popularnym było blazonowanie w oparciu o „planety” (włączając w to Słońce i Księżyc) oraz kamienie szlachetne. Kolory „brudne” blazonowano używając nazw węzłów księżycowychFox-Davies (1909), s. 77.„Tincture” [w:] Parker J. A Glossary of Terms Used in Heraldry (1894). (on-line)„Tincture” [w:] Pimbley A. F. Pimbley's Dictionary of Heraldry: An Authoritative Guide to the Terminology of Heraldry (1908) (on-line)Precious Peers and Planetary Princes. W tym też okresie zaczęto używać dodatkowych tynktur (np. cielistej i pomarańczowej).

TynkturaPlanetaKamieńOrSłońceTopazArgentKsiężycPerłaAzureJowiszSzafirGulesMarsRubinPurpureMerkuryAmetystSableSaturnDiamentTynkturaWęzeł księżycowyKamieńTennéGłowa smokaHiacyntSanguine / Mûre (Murrey)Ogon smokaOnyks

Zobacz też

futro (heraldyka) cień figury (heraldyka) szrafowanie

Uwagi

Przypisy