Języki zachodniopapuaskie – grupa ok. 25 języków papuaskich używanych w Indonezji, przede wszystkim w prowincjach Papua Zachodnia (na półwyspie Ptasia Głowa) i Moluki Północne (zwłaszcza na wyspie Halmahera). Ich status lingwistyczny nie został w pełni rozstrzygnięty: stanowią albo rodzinę językową (grupę genetyczną), albo zespół niespokrewnionych rodzin, poddanych wzajemnym oddziaływaniom.
Według nowszych propozycji (Ethnologue, M. Donohue 2008) na rodzinę zachodniopapuaską składają się: języki północnohalmaherskie, języki zachodniej Ptasiej Głowy oraz języki yapen (z prowincji Papua). Encyklopedia Krugoswiet podaje, że łącznie tymi językami posługuje się ok. 300 tys. ludzi, a języki ternate, tobelo i tidore zalicza do grupy najbardziej znaczących języków papuaskich w Indonezji (pod względem liczby użytkowników). W regionie występuje także kilka izolatów i grup o bliżej nieokreślonej przynależności, które również omawia się pod pojęciem języków zachodniopapuaskich (w sensie arealnym). Spekulatywna propozycja z 2005 r. łączy postulowaną rodzinę zachodniopapuaską z szeregiem innych języków indonezyjskiej Papui, lokując je w ramach rozszerzonej wersji tegoż zespołu.
Języki północnohalmaherskie występują poza obszarem Papui Zachodniej – w północnej części Halmahery (Moluki) oraz na okolicznych wyspach: Ternate, Tidore, Makian (zachodni fragment) i Morotai. Dotarły na północne Moluki najprawdopodobniej w wyniku migracji z Nowej Gwinei, być może jeszcze przed napływem języków austronezyjskich, aczkolwiek nie jest to pewne. Używane są przez grupę ludności, która jest bardziej pokrewna sąsiednim ludom austronezyjskim aniżeli mieszkańcom Nowej Gwinei, zarówno pod względem kultury, jak i cech fizycznych. Jest to jedyna rodzina językowa poza Melanezją – z wyjątkiem pewnych języków Timoru i okolic – którą podejrzewa się o pokrewieństwo z językami papuaskimi Oceanii.
Do lat 70. XX w. do rodziny zachodniopapuaskiej zaliczano także języki papuaskie Timoru oraz wysp Alor i Pantar w południowej Indonezji. W toku późniejszych badań klasyfikację tę uznano za błędną, a języki timor-alor-pantar zaczęto włączać w ramy rodziny transnowogwinejskiej (co uchodzi za bardziej słuszne). Stwierdzono także istnienie podobieństw słownikowych między językami zachodniopapuaskimi a andamańskimi, jednakże ich związki pozostają bliżej nierozstrzygnięte. Nowsza propozycja łączy języki zachodniopapuaskie z wysuniętymi na wschód językami torricelli.
Języki regionu są w różnym stopniu zagrożone wymarciem. Wszystkie z nich znajdują się pod presją języka narodowego Indonezji i lokalnych języków malajskich, a czasem również innych języków austronezyjskich. Przyczynia się do tego urbanizacja wraz z postępującym wpływem systemu edukacji.
Typologia Wykazują szereg punktów wspólnych w zakresie typologii, zarówno między sobą, jak i w porównaniu z okolicznymi językami austronezyjskimi. Jednocześnie odróżniają się od wielu innych rodzin języków papuaskich. Do charakterystycznych ich cech należą: mało złożona morfologia, rozróżnienie między rodzajem męskim i żeńskim w formach czasowników (3. os. l. poj.), obecność przyimków oraz szyk zdania SVO (podmiot orzeczenie dopełnienie). Prefiks 1. os. l. poj. konsekwentnie przybiera postać *t ∼ *d.
Wpływy austronezyjskie w typologii języków północnohalmaherskich, pomimo bliskości geograficznej obu rodzin językowych, są słabiej zaznaczone niż w pozostałych językach regionu. W konserwatywnych językach północnej Halmahery występują poimki oraz szyk zdania SOV (podmiot dopełnienie orzeczenie), zgodnie z hipotetyczną specyfiką języka prazachodniopapuaskiego; ponadto ich morfologia jest stosunkowo bogata. Również w języku yawa obowiązuje szyk SOV, przeważający w językach papuaskich.
W językach regionu częste są mieszane systemy liczbowe (łączące elementy przynajmniej dwóch systemów: piątkowego oraz dziesiątkowego bądź dwudziestkowego). Spotyka się podział na dzierżawczość zbywalną i niezbywalną (alienable vs inalienable possession). Złożone systemy klas rzeczowników, będące wyróżnikiem wielu rodzin papuaskich, nie są typowe dla tych języków (choć w niektórych z nich funkcjonują rodzaje gramatyczne).
Klasyfikacja Podział wewnętrzny podano za Ethnologue (wyd. 22): Języki północnohalmaherskie Języki galela-loloda galela laba (kedi, loloda południowy) loloda (loda, loloda północny) modole (madole) pagu (pago, isam) tabaru (tobaru) tobelo tugutil (togutil) Języki sahu gamkonora ibu kao (kau) sahu (sau) waioli (wai) Języki ternate-tidore ternate tidore makian zachodni (makian barat, makian luar, moi) Języki zachodniej Ptasiej Głowy kalabra moi (mooi, mosana) moraid seget tehit (kaibus, tahit) Języki yapen (yawa) saweru yawa (mantembu, mora, turu, yapanani, yava)
Inne: słabo udokumentowany język kuwani o nieznanej lokalizacji, należący do języków zachodniej Ptasiej Głowy (West Bird’s Head, WBH), z opisem ograniczającym się do listy słownictwa do szerzej pojmowanej grupy języków zachodniopapuaskich (niekoniecznie tworzącej rodzinę) zaliczono też języki: meyah-sougb, mpur (amberbaken), maybrat, hattam-mansim, abun według nowszych propozycji języki timor-alor-pantar (TAP) i języki południowej Ptasiej Głowy (South Bird’s Head, SBH) należą do języków transnowogwinejskich, niemniej G. Reesink (2009) w swoim porównaniu typologicznym omawia je wespół z zachodniopapuaskimi.
Historia Początki badań lingwistycznych w regionie przypadają na XIX wiek. Języki zachodniopapuaskie stały się tym samym jednymi z najwcześniej poznanych i sklasyfikowanych języków papuaskich. W 1872 roku zwrócił uwagę na pewne „nieindonezyjskie” cechy języków północnohalmaherskich (North Halmahera, NH), a ostatecznie ich nieaustronezyjskie pochodzenie wykazał Hendrik van der Veen w 1915 roku. Zbieżności strukturalne między językami północnohalmaherskimi a pewnymi językami Nowej Gwinei zauważył Wilhelm Schmidt w 1900 roku, zaliczając te pierwsze do grupy języków papuaskich (pojmowanej w sposób typologiczny). W II poł. XX w. H.K.J. Cowan poczynił obserwacje, które pozwoliły mu powiązać ze sobą szereg papuaskich rodzin Indonezji. Postulował m.in. pokrewieństwo języków NH i języków Ptasiej Głowy (Doberai), odnotowując istotne podobieństwa morfologiczne (w przedrostkach wyrażających podmiot) – które sugerują bliższy związek NH z językami zachodniej Ptasiej Głowy (West Bird’s Head, WBH) – oraz niewielką liczbę podobieństw słownikowych. W serii artykułów (1957–1965) przedstawił propozycję dużej rodziny (fyli) zachodniopapuaskiej, obejmującej: języki NH, większość papuaskich języków Ptasiej Głowy, język yawa z wyspy Yapen (względnie języki yapen), a także część języków półwyspu Bomberai oraz języki timor-alor-pantar (TAP). Początkowo do fyli zachodniopapuaskiej nie włączono języków wschodniej Ptasiej Głowy (East Bird’s Head, EBH) – sougb (mantion) i meax/meyah (mansibaber); ponadto Cowan nie uwzględnił niepoznanych wówczas języków hatam i borai. Niektórzy inni autorzy, jak S.A. Wurm (1975), stali na stanowisku, że obecność zbieżnych elementów w językach zachodniopapuaskich i TAP (oraz językach andamańskich) należy tłumaczyć wpływem substratu. Jednocześnie A. Capell zasugerował, że w wielu językach Małych Wysp Sundajskich i Moluków zaznaczyły się wpływy nieaustronezyjskiego podłoża językowego.
Pierwotna postać fyli zachodniopapuaskiej – z uwzględnieniem TAP oraz papuaskich języków Bomberai i południowej Ptasiej Głowy (South Bird’s Head, SBH) – nie przetrwała próby czasu, do czego przyczyniło się kilka czynników: niedoskonałość zastosowanej metody leksykostatystyki, nierozpoznanie niektórych pożyczek austronezyjskich i słaba jakość wykorzystanych danych. Wraz z pojawieniem się nowych danych języki TAP zaczęły być zaliczane do rodziny transnowogwinejskiej (aczkolwiek z ograniczoną dozą pewności). Niemniej zgodnie z propozycją, którą wysunął M. Donohue (2008), mógł istnieć kontakt między przodkami języków zachodniopapuaskich i rodziny TAP. Podobnie C.L. Voorhoeve (1984) nie wyklucza historycznego związku między językami zachodniopapuaskimi a niektórymi transnowogwinejskimi; odnotowano bowiem podobieństwa leksykalne między tymi grupami.
W 2005 roku Malcolm Ross zaproponował próbną koncepcję, według której języki zachodniopapuaskie (w tym ujęciu m.in. NH i WBH) miałyby tworzyć jedną z trzech gałęzi rozszerzonej rodziny zachodniopapuaskiej. W skład tej rodziny wchodziłyby też języki yawa (yapen), stanowiące kolejną gałąź, a także języki wschodniej Ptasiej Głowy, które to połączono z językami sentani, językiem tause i językiem burmeso. Ewentualnie mogłoby chodzić o trzy odrębne rodziny. Ross oparł tę propozycję na analizie form zaimków. Ethnologue (wyd. 23, 25) uwzględnia języki wschodniej Ptasiej Głowy i sentani (East Bird’s Head-Sentani) jako samodzielną rodzinę językową, wraz z burmeso, ale z wyłączeniem języka tause. O ile języki yapen zostały zaliczone do zachodniopapuaskich również w pierwotnej wersji propozycji, to C.L. Voorhoeve (1975) umieścił je w rodzinie języków wschodniej zatoki Geelvink (East Geelvink Bay), co nie wydaje się słuszne po ponownym przeanalizowaniu materiału słownikowego. Silnie odrębne języki sentani dzielą z WBH i NH pewne niewytłumaczone podobieństwa leksykalne (być może są to wpływy substratu zachodniopapuaskiego bądź ślady kontaktu z ludami Halmahery i Ternate w zamierzchłej przeszłości).
C.L. Voorhoeve (1988) uważa, że języki NH oraz wszystkie języki regionu Ptasiej Głowy (z wyjątkiem języka hatam i języków SBH) są ze sobą spokrewnione. Poza rodziną umiejscawia natomiast język yawa. Dodatkowo w artykule z 1987 r. postuluje pokrewieństwo języków zachodniopapuaskich i bliskich typologicznie języków torricelli (z Papui-Nowej Gwinei). M. Donohue (2008) uznaje języki yapen (yawa), NH i WBH za spokrewnione, określając języki zachodniopapuaskie jako grupę genetyczną. Zdaniem autora ich związek z EBH pozostaje niedostatecznie wykazany. S. Wichmann (2013) próbnie łączy języki WBH z izolatami abun i maybrat, lecz wiele innych grup (w tym NH, EBH i yawa) klasyfikuje poza tak zdefiniowaną rodziną. D.A.L. Flassy (2002) również łączy WBH z abun i maybrat, wyróżniając rodzinę „toror”. Obaj autorzy nie umiejscawiają tu odosobnionego języka mpur (kebar, amberbaken). G. Holton, M. Klamer (2018) i W.A. Foley (2018) nie wyrokują jednoznacznie w sprawie istnienia rodziny zachodniopapuaskiej, ale zauważają, że próby łączenia ze sobą przynajmniej niektórych grup zachodniopapuaskich (WBH, NH i yawa) mogą okazać się owocne.
G. Reesink (1996) uważa rodziny WBH i NH za wyraźnie spokrewnione, ale powątpiewa w jedność genetyczną rodzin i izolatów Ptasiej Głowy (wyróżnia na tym obszarze siedem niezależnych grup językowych: WBH z NH, abun, maybrat, mpur, EBH, hatam, SBH). Nie potwierdza hipotezy łączącej języki zachodniopapuaskie z językami torricelli, gdyż podobieństwa między nimi sprowadzają się do cech typologii, a na poziomie leksyki w ogóle nie występują. W pracy z 1998 r. zebrał dane sugerujące wewnętrzne pokrewieństwo języków zachodniopapuaskich (bez SBH), jednocześnie próbując powiązać języki hatam i borai z EBH. W późniejszych pracach (2004, 2009) rozpatruje języki zachodniopapuaskie jako sieć samodzielnych rodzin i izolatów, lecz nie wyklucza istnienia związku genetycznego między grupami Ptasiej Głowy, a także pokrewieństwa tych rodzin z NH. Autor dochodzi do wniosku, że jeśli grupy zachodniopapuaskie faktycznie wywodzą się od tego samego przodka, to ich względnie niezależny rozwój, wraz z kontaktami z ludnością austronezyjską, zdołał zatrzeć większość faktów, które mogłyby świadczyć o ich wspólnym rodowodzie. Ponadto za czasów historycznych ludność regionu utrzymywała ze sobą stosunki handlowe (zwłaszcza w okresie istnienia sułtanatów Ternate i Tidore), co może wyjaśniać dzisiejsze rozprzestrzenienie wspólnych cech językowych. Biorąc pod uwagę mnogość wspólnych cech arealnych, języki Ptasiej Głowy i NH można określić jako ligę językową (Sprachbund).
Zaimki osobowe