thumb|Szkoła Ateńska, malowidło naścienne autorstwa Rafaela thumb|Uniwersytet Boloński, XIV wiek Uniwersytet ( „ogół nauczycieli i uczniów”) – najstarszy rodzaj uczelni o charakterze nietechnicznym, której celem jest przygotowanie kadr pracowników naukowych oraz kształcenie wykwalifikowanych pracowników.
W Polsce wyraz „uniwersytet” może być używany w nazwie uczelni, której jednostki organizacyjne posiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w dziesięciu dyscyplinach, w tym co najmniej po dwa uprawnienia w każdej z następujących grup dziedzin nauki: humanistycznych, prawnych, ekonomicznych lub teologicznych matematycznych, fizycznych, nauk o Ziemi lub technicznych biologicznych, medycznych, chemicznych, farmaceutycznych, rolniczych lub weterynaryjnych.
Cechą charakterystyczną uniwersytetów jest autonomia, która sprowadza się do stanowienia rozległych uprawnień statutowych o charakterze samorządowymAntonowicz D., Uniwersytet przyszłości. Wyzwania i modele polityki, Warszawa 2005., w tym prawa do wyboru władz, mieszczącego się w zakresie autonomii wewnętrznej uczelni. Cechą uniwersytetów jest również wolność akademicka, czyli wolność nauki i nauczaniaStachowiak-Kudła M., Autonomia szkół wyższych a instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości w Polsce i wybranych państwach europejskich, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2012..
Modele uniwersytetu Wyróżnić można cztery modele uniwersytetu: model Kanta – państwo interweniuje jedynie w niektórych aspektach działalności uczelni model Humboldta – państwo odgrywa rolę drugoplanową i nie ingeruje w wewnętrzne sprawy uniwersytetuIdee Wilhelma von Humboldta dotyczące roli i organizacji uniwersytetu analizował http://pressto.amu.edu.pl/index.php/nsw/article/view/4791 [dostęp 2017-10-09]. model Napoleona – państwo zachowuje pełną kontrolę nad działalnością uniwersytetów model brytyjski – państwo nie jest właścicielem uniwersytetów, wspiera je jedynie w ich działalnościTight, M., „So What is Academic Freedom en Academic Freedom and Responsability”, Open University Press 1988..
Historia Początki thumb|Uczelnia Nalanda – ruiny Pierwsze znane obecnie szkoły, przypominające swym charakterem uniwersytety, powstały w czasach starożytnych na obszarach Bliskiego Wschodu, Indii, Chin oraz Grecji. Należały do nich m.in. Akademia Platońska (działająca w latach 387 p.n.e. – 529), chińskie szkoły Shang-Xiang, Taixue i Guozijian oraz uczelnia Nalanda (działająca w latach ok. 500 n.e. – 1193 na obszarze Indii).
We wczesnym średniowieczu kalifaty arabskie oraz Cesarstwo Bizantyńskie były najwyżej cywilizacyjnie rozwiniętymi obszarami świataAlatas, Syed Farid (2006), „From Ja¯mi’ah to University: Multiculturalism and Christian-Muslim Dialogue”, Current Sociology 54 (1): 112–32., a Bagdad i Konstantynopol stały się stolicami ówczesnej nauki. Częściowo sytuacja ta wynikała z faktu, iż Bizancjum oraz świat arabski – w przeciwieństwie do Zachodu – zachowały zdobycze nauki starożytnych Greków, Rzymian i innych ludów (Bizancjum było kontynuacją Cesarstwa Wschodniorzymskiego). W Bagdadzie powstał tzw. „Dom Mądrości” – olbrzymia biblioteka i jednocześnie szkoła filozoficznaQUOTATIONS ON ISLAMIC CIVILIZATION., w Fezie (obecnie Maroko) od 859 roku działał uniwersytet Al-Karawijjin, a w Kairze uniwersytet Al-Azhar (od 988)Alatas, Syed Farid, 2006. From jami’ah to university: multiculturalism and Christian-Muslim dialogue, Current Sociology 54(1):112-32.. Na uczelniach tych wykładano, między innymi, teologię, filozofię, logikę i medycynę.
W tym czasie w Europie Zachodniej nauka była w upadku. Karol Wielki (ok. 800) usiłował stymulować jej rozwój, tworząc szkołę pałacową w Akwizgranie, w której uczyli duchowni. Za jego przykładem szli inni władcy europejscy. Kościół rzymskokatolicki tworzył szkoły klasztorne (m.in. w Auxerre, Reims, St. Gallen, Chartres). Karol Wielki zreformował system szkolnictwa europejskiego, podwyższając poziom nauczania w szkołach klasztornych; tworzył też szkoły katedralne i zarządził, by do nauki w tych szkołach swobodnie dopuszczano świeckich (dotychczas naukę mogli pobierać tylko ludzie przygotowujący się do stanu duchownego). Ustalony program obejmował 7 sztuk wyzwolonych w stopniach niższym, tzw. trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i wyższym, tzw. quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka). W 970 roku Gerbert z Aurillac wprowadził w Europie cyfry arabskie. Mimo tych reform i osiągnięć poziom nauki w Europie był do XI–XII w. bardzo niski, niższy od poziomu nauki greckiej w III w. p.n.e.
Średniowiecze thumb|Uniwersytet Al-Karawijjin w Fezie thumb|Uniwersytet Al-Azhar w Kairze
Ożywienie intelektualne na Zachodzie nastąpiło dopiero na przełomie XI i XII wieku wraz z rozwojem miast i gospodarki, ogólnym podniesieniem się poziomu cywilizacyjnego i przyswojeniem zdobyczy nauki arabskiej oraz greckiej. Już wcześniej polem tych kontaktów były szkoły bizantyńskie w południowych Włoszech, m.in. w Salernie, gdzie studiowano pisma uczonych arabskich i greckich. Do Europy trafiły arabskie przekłady dzieł Arystotelesa. Ze „Wschodu” na „Zachód” przedostawała się ogromna ilość informacji naukowych, co zapoczątkowało ferment intelektualny, dzięki któremu nauka została wyrwana ze stagnacji. Ośrodkiem tego ruchu stały się szkoły w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie, które z czasem przekształciły się w pierwsze zachodnie uniwersytety.
Jedną z pierwszych uczelni zorganizowaną na kształt późniejszych uniwersytetów była szkoła w Konstantynopolu, reaktywowana w latach 842–849 przez Bardasa, regenta cesarza bizantyńskiego Michała III, zwana także Uniwersytetem Magnaura. Na uczelni tej wykładano, między innymi, medycynę, filozofię, prawo, ekonomię, geografię, retorykę i astronomię. Następnymi były bułgarskie uczelnie w Presławiu i Ochrydzie – tak zwane szkoły piśmiennicze, powstałe w IX wieku za panowania cara Symeona I. W szkołach tych wykładano literaturę, nauki przyrodnicze, geografię i inne przedmioty.
Najstarsza uczelnia typu uniwersyteckiego w kręgu cywilizacji zachodniej to Szkoła medyczna w Salerno, powstała już w VIII w. na terenie dawnych bizantyńskich posiadłości na południu Półwyspu Apenińskiego. Tradycyjnie za najstarszy uniwersytet uważa się Uniwersytet Boloński utworzony w 1088 roku we Włoszech. Wynika to z faktu, iż była to pierwsza uczelnia, która nazywała się oficjalnie uniwersytetem, choć pod względem organizacyjnym nie różniła się od swoich poprzedniczek.
Pierwsze uniwersytety były wytworem ówczesnej kultury miejskiej. Początkowo określano je mianem studium generale. Ich struktura organizacyjno-ustrojowa wzorowana była na instytucjach cechowych. Olbrzymi wpływ na kształt uczelni miał Kościół; językami wykładowymi były: greka, łacina, arabski i język staro-cerkiewno-słowiański. Rozkwit uniwersytetów i towarzyszących im ośrodków miejskich datuje się na XIII–XV wiek.
Niektóre z uniwersytetów dopuszczały w swoje mury kobiety. Włoska lekarka Trotula di Ruggiero miała przydzieloną katedrę w szkole medycznej w Salerno, gdzie uczyła szlachetnie urodzone Włoszki. Grupę jej uczennic określa się czasem jako „damy z Salerno”. Jej to też przypisuje się często autorstwo ważnych tekstów medycyny kobiecej: położnictwa i ginekologii. Uniwersytet Boloński pozwalał kobietom uczęszczać na zajęcia od chwili powstania w 1088. Katedrę medycyny w XV wieku prowadziła tam Dorotea BuccaJS Edwards, A Woman Is Wise: The Influence of Civic and Christian Humanism on the Education of Women in Northern Italy and England during the Renaissance w: „Ex Post Facto: Journal of the History Students at San Fransisco State University”, tom XI, 2002 ..
Zapoczątkowana w XVII wieku rewolucja naukowa dała bodziec do rozwoju nowożytnych uniwersytetów, które od średniowiecznych odróżniało wprowadzenie języków narodowych jako wykładowych, a także skierowanie nacisku na osobistą pracę naukową profesorów i swobodę prowadzonych przez nich badań naukowych.
Najstarsze szkoły typu uniwersyteckiego Miasto Rok założenia Uniwersytet Konstantynopol 849 (istniał do 1453) Uniwersytet Konstantynopolitański Fez 859 Uniwersytet Al-Karawijjin Ochryda IX wiek Ochrydzka szkoła piśmiennicza Presław IX wiek (istniała do 972) Presławska szkoła piśmiennicza Salerno X wiek Szkoła medyczna w Salerno Kair 988 Al-Azhar Bolonia 1088 Uniwersytet Boloński Paryż ok. 1100 Uniwersytet Paryski (nazywany później zwyczajowo Sorboną) Oksford 1167 Uniwersytet Oksfordzki Modena 1175 Uniwersytet w Modenie Cambridge 1209 Uniwersytet w Cambridge Salamanka 1218 Uniwersytet w Salamance, reorganizacja: 1254 Padwa 1222 Uniwersytet Padewski Neapol 1224 Tuluza 1229 Siena 1240 Montpellier 1289 Coimbra 1290 Uniwersytet w Coimbrze Rzym 1303 Orlean 1309 Florencja 1321 Grenoble 1339 Piza 1343 Valladolid 1346 Praga 1348 Uniwersytet Karola Pawia 1361 Uniwersytet w Pawii Kraków 1364 Uniwersytet Jagiellońskiodnowienie: 1400 Wiedeń 1365 Pecz 1367 Heidelberg 1386 Kolonia 1388 Obuda (dziś dzielnica Budapesztu) 1389 Ferrara 1391 Erfurt 1392
Najlepsze uniwersytety na świecie Prócz uniwersytetów o długiej historii, do znaczących placówek należą:
Europa mały|Obecny główny budynek Uniwersytetu w Tartu (założonego w XVII wieku) został zbudowany w XIX wieku. Uniwersytet jest obecnie jednym z najważniejszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów na świecieUT scored higher in QS World University Rankings|University of Tartu.University of Tartu|THE World University Rankings..
Francja Uniwersytet Piotra i Marii Curie – Paryż Université de Paris XI – Paryż École normale supérieure – Paryż
Dania Uniwersytet Kopenhaski – Kopenhaga Uniwersytet Aarhus – Aarhus
mały|Uniwersytet w Heidelbergu, Niemcy
Niemcy Uniwersytet w Heidelbergu – Heidelberg Uniwersytet Techniczny w Monachium – Monachium Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium – Monachium
Szwecja thumb|Budynek Uniwersytetu w Uppsali Instytut Karolinska – Gmina Solna Uniwersytet w Uppsali – Uppsala Uniwersytet Sztokholmski – Sztokholm
Holandia Uniwersytet w Utrechcie – Utrecht Uniwersytet w Lejdzie – Lejda
Szwajcaria Uniwersytet Zuryski – Zurych Uniwersytet Genewski – Genewa Uniwersytet Bazylejski – Bazylea
Norwegia Uniwersytet w Oslo – Oslo
Finlandia Uniwersytet Helsiński – Helsinki
Rosja thumb|Budynek Uniwersytetu Moskiewskiego Moskiewski Uniwersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa – Moskwa
Belgia Uniwersytet w Gandawie – Gandawa
Wielka Brytania thumb|Balliol College w Oksfordzie – jedno z najstarszych kolegiów przy Uniwersytecie Oksfordzkim Uniwersytet w Cambridge – Cambridge Uniwersytet Oksfordzki – Oksford University College London – Londyn Imperial College London – Londyn Uniwersytet Manchesterski – Manchester Uniwersytet Edynburski – Edynburg Uniwersytet Bristolski – Bristol
Ameryka Północna Stany Zjednoczone thumb|Uniwersytet Harvarda, Cambridge Uniwersytet Harvarda – Cambridge Uniwersytet Stanforda – Stanford Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley – Berkeley Uniwersytet w Princeton – Princeton Uniwersytet Columbia – Nowy Jork Uniwersytet Chicagowski – Chicago Uniwersytet Yale – New Haven Uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles – Los Angeles
Kanada Uniwersytet w Toronto – Toronto Uniwersytet Lavala – Québec Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej – Vancouver, Kelowna Uniwersytet McGilla – Montreal
Ameryka Południowa Argentyna Uniwersytet w Buenos Aires – Buenos Aires
Brazylia thumb|Wydział Farmaceutyczny Uniwersytetu de Minas Gerais Universidade de São Paulo – São Paulo Universidade Federal de Minas Gerais – Belo Horizonte Universidade Federal do Rio de Janeiro – Rio de Janeiro
Afryka Republika Południowej Afryki University of KwaZulu-Natal – Durban Uniwersytet Kapsztadzki – Kapsztad Stellenbosch University – Stellenbosch University of the Witwatersrand – Johannesburg
Uganda mały|Wieża zegarowa Uniwersytetu Makerere Uniwersytet Makerere – Kampala
Kraje arabskie thumb|Uniwersytet Kairski
Arabia Saudyjska