Grupy artylerii (GA) – oddziały i pododdziały artylerii organicznej wielkich jednostek piechoty i kawalerii oraz artylerii Odwodu Naczelnego Wodza stacjonujące na terenie jednego okręgu korpusu i podporządkowane dowództwu grupy artylerii (DGA).

Dowództwo GA oraz podporządkowane mu oddziały i pododdziały artylerii Odwodu Naczelnego Wodza (ONW) zarówno w czasie pokoju, jak i wojny nie tworzyły związku taktycznego artylerii (brygady lub grupy).

Dowództwo GA było pokojowym organem dowodzenia artylerią i kontroli stanu jej wyszkolenia. W czasie mobilizacji rozformowywano je, a na ich bazie tworzono dowództwa artylerii armii i grup operacyjnych. Dowództwa artylerii armii były wyłącznie fachowymi organami dowódców armii i grup operacyjnych w sprawach artylerii.

Dowódca grupy artylerii podlegał I wiceministrowi spraw wojskowychW lipcu 1931 r. zmieniono nazwy stanowisk podsekretarzy stanu w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Dotychczasowy II wiceminister, któremu podlegali dowódcy grup artylerii, został I wiceministrem, natomiast I wiceminister - szef Administracji Armii został II wiceministrem - szefem Administracji Armii. za pośrednictwem szefa Departamentu Artylerii MSWojsk. W stosunku do żołnierzy pełniących służbę w jednostkach artylerii ONW posiadał uprawnienia dyscyplinarne dowódcy dywizji, natomiast w stosunku do żołnierzy pełniących służbę w pułkach i dywizjonach artylerii organicznej wielkich jednostek posiadał uprawnienia dyscyplinarne dowódcy piechoty dywizyjnejDo 8 maja 1929 dowódcy grup posiadali uprawnienia dyscyplinarne dowódcy brygady, a od tego dnia – dowódcy dywizji., wyłącznie podczas szkoły ognia.

W skład dowództwa grupy wchodzili: dowódca (etat generała brygady) i 2 oficerów sztabowych oraz personel kancelaryjny. Z dniem 1 września 1931 zniesione zostało stanowisko II oficera sztabu w Dowództwie 11 Grupy Artylerii. Stanowisko to przywrócono dopiero w roku 1938.

28 października 1935 dokonano zmian w podporządkowaniu grup artylerii. Od tej chwili dowódcy grup podlegali I wiceministrowi spraw wojskowych poprzez szefa Departamentu Artylerii MSWojsk wyłącznie w sprawach organizacji i wyszkolenia, natomiast w pozostałych kwestiach - służbowo i dyscyplinarnie - dowódcom okręgów korpusów. 21 maja 1937 11 Grupa Artylerii została podporządkowana dowódcy Obrony Przeciwlotniczej MSWojsk, a 20 maja 1938 przemianowana na Grupę Artylerii Przeciwlotniczej. W sierpniu 1939 dotychczasową Grupę Artylerii Przeciwlotniczej (GAPlot) podzielono na: 1 GAPlot i 2 GAPlot – obie z siedzibą w Warszawie.

Dowódcy GA podporządkowane były bezpośrednio oddziały i pododdziały artylerii ONW, natomiast w stosunku do jednostek artylerii organicznej wielkich jednostek sprawował kontrolę stanu wyszkolenia. Do obowiązków dowódcy grupy artylerii należała współpraca z inspektorami armii, generałami do prac i generałami inspekcjonującymi oraz dowódcami okręgów korpusów w zakresie inspekcji i spraw garnizonowych podporządkowanych im jednostek.

W 1935 poszczególne grupy artylerii podlegały pod względem inspekcji niżej wymienionym inspektorom armii i generałom do prac: gen. broni Kazimierz Sosnkowski – 9 GA, gen. dyw. Juliusz Rómmel – 1, 4 i 7 GA, gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki – 2 GA, gen. dyw. Kazimierz Fabrycy – 6 i 10 GA, gen. dyw. Mieczysław Norwid-Neugebauer – 11 GA, gen. bryg. Władysław Bortnowski – 8 GA.

Każda z grup artylerii składała się w zasadzie z jednego pułku artylerii ciężkiej i trzech pułków artylerii lekkiej oraz 1-3 dywizjonów artylerii konnej.

Dowódcy 1 GA podporządkowano ponadto 1 Pułk Artylerii Najcięższej w Górze Kalwarii i 2 Dywizjon Pomiarów Artylerii w Rembertowie oraz pod względem kontroli stanu wyszkolenia 32 Dywizjon Artylerii Lekkiej z Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie i 1 Dywizjon Pociągów Pancernych w Jabłonnie (pododdział broni pancernych podporządkowany dowódcy 3 Grupy Pancernej w Warszawie).

Dowódcy 3 GA podporządkowano ponadto samodzielną 2 Baterię Pomiarów Artylerii w Wilnie oraz pod względem kontroli stanu wyszkolenia 33 Dywizjon Artylerii Lekkiej z Obszaru Warownego „Wilno” i Baterię Artylerii Lekkiej KOP „Osowiec” z Centralnej Szkoły Podoficerskiej KOP w Osowcu.

Dowódcy 5 GA podporządkowano ponadto pod względem kontroli stanu wyszkolenia 2 Dywizjon Pociągów Pancernych w Niepołomicach (pododdział broni pancernych podporządkowany dowódcy 3 Grupy Pancernej w Warszawie).

Dowódcy 6 GA podporządkowano ponadto 1 Pułk Artylerii Motorowej w Stryju oraz pod względem kontroli stanu wyszkolenia Dywizjon Artylerii Lekkiej KOP „Czortków” z Brygady KOP „Podole”.

Dowódcy 9 GA podporządkowano ponadto pod względem kontroli stanu wyszkolenia Baterię Artylerii Lekkiej KOP „Kleck” z Pułku KOP „Snów” i artylerię Flotylli Rzecznej MW w Pińsku.

W 1938 sformowane zostały trzy dywizjony artylerii ciężkiej dla 18, 26 i 28 Dywizji Piechoty, a w następnym roku kolejne cztery dla 16, 17, 20 i 30 DP. W następnej kolejności zamierzano sformować dywizjony dla 25 i 29 DP.

31 Pułk Artylerii Lekkiej i 1 Dywizjon Pomiarów Artylerii podporządkowane były komendantowi Centrum Wyszkolenia Artylerii w ToruniuRoman Łoś podaje, że wiosną 1939 r. przeprowadzona została reorganizacja CWArt, w wyniku której 31 pal został usamodzielniony.

W dywizjach piechoty, w których powstały dywizjony artylerii ciężkiej utworzono etatowe stanowiska dowódcy artylerii dywizyjnej. Nowo powstałe dywizjony podporządkowano pod względem kontroli stanu wyszkolenia następującym dowódcom grup artylerii: 18 i 28 dac – dowódcy 1 GA, 26 dac – dowódcy 4 GA, 17 dac – dowódcy 7 GA, 16 dac – dowódcy 8 GA, 20 i 30 dac – dowódcy 9 GA.

W kampanii wrześniowej 1939 dowódcy grup artylerii zajmowali następujące stanowiska służbowe: 1 GA płk art. Michał Gałązka dowódca artylerii Armii „Modlin” hon. gen. bryg. 15 VIII 1962 2 GA płk art. Henryk Kreiss dowódca artylerii GO „Piotrków” - 3 GA płk dypl. dr Stanisław Künstler dowódca artylerii Armii „Prusy” gen. bryg. 1 I 1964 4 GA płk art. Leonard Lubański dowódca artylerii Armii „Łódź” - 5 GA płk art. Leon Bogusławski dowódca artylerii Armii „Kraków” - 6 GA płk art. Karol Ignacy Nowak dowódca artylerii Armii „Karpaty” - 7 GA płk art. Michał Jancewicz dowódca artylerii Armii „Poznań” - 8 GA płk art. Józef Korycki dowódca artylerii Armii „Pomorze” - 9 GA płk art. Ludwik Buczek dowódca artylerii GO „Bielsko” - 10 GA płk art. dr Ludwik Ząbkowski dowódca artylerii Zgrupowania Południowego Armii „Prusy” gen. bryg. 1 IV 1945

Dowództwa grup artylerii miały zostać utworzone w terminie do 15 stycznia 1929, w miejsce dotychczasowych okręgowych szefostw artylerii. Podstawę organizacji stanowił rozkaz L. 1019/Org. tjn. Ministra Spraw Wojskowych z 31 grudnia 1928. Ze względu na problemy ze skompletowaniem obsady kadrowej, 20 lutego 1929 postanowiono przedłużyć termin sformowania dowództw. Miały one osiągnąć gotowość w ciągu miesiąca od daty ogłoszenia obsady personalnej w „Dzienniku Personalnym MSWojsk”. Zarządzenia Ministra Spraw Wojskowych o mianowaniu dowódców grup z równoczesnym zwolnieniem z dotychczasowych stanowisk opublikowane zostały w Dzienniku Personalnym MSWojsk nr 7 z 11 kwietnia 1929. Dowodzenie nowo powstałymi grupami powierzone zostało niżej wymienionym generałom i oficerom: zastępca szefa Departamentu Artylerii MSWojsk płk art. Kazimierz Schally dowódca 1 GA szef 2 Okręgowego Szefostwa Artylerii gen. bryg. Józef Plisowski dowódca 2 GA szef 3 Okręgowego Szefostwa Artylerii płk art. Witold Roszkowski dowódca 3 GA szef 4 Okręgowego Szefostwa Artylerii płk art. Stanisław Miller dowódca 4 GA szef 5 Okręgowego Szefostwa Artylerii płk art. Jan Maciej Bold dowódca 5 GA szef 6 Okręgowego Szefostwa Artylerii gen. bryg. Mikołaj Majewski dowódca 6 GA szef 7 Okręgowego Szefostwa Artylerii gen. bryg. Jan Medwadowski dowódca 7 GA szef 8 Okręgowego Szefostwa Artylerii płk art. Stanisław Marian Rohoziński dowódca 8 GA szef 9 Okręgowego Szefostwa Artylerii płk art. Eugeniusz Gałuszczyński dowódca 9 GA dowódca artylerii konnej 1 Dywizji Kawalerii płk art. Rudolf Niemira dowódca 10 GA szef 1 Okręgowego Szefostwa Artylerii płk art. Rudolf Kazimierz Underka dowódca 11 GA

16 kwietnia 1919, w miejsce etatu oficera artylerii-referenta broni, nakazano sformować wydziały artyleryjskie we wszystkich dowództwach okręgów generalnych. Naczelnicy wydziałów artyleryjskich podporządkowani zostali szefom sztabów odnośnych dowództw okręgów generalnych.

Przypisy

Bibliografia Igor Błagowieszczański, Artyleria w II wojnie światowej. Studium historyczno-wojskowe, Warszawa 1983, . Igor Błagowieszczański, Artyleria Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Zakończenie, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (71), Warszawa 1974, ss. 203-250.

Eugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936-1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1964, wyd. I.

Zbigniew Moszumański, Dowództwa grup artylerii przeciwlotniczej (1929-1939), Przegląd Wojsk Lądowych, Sierpień 2000, s. 91-94.