Józef Franciszek Bliziński herbu Korczak (ur. 10 marca 1827 w Warszawie, zm. 29 kwietnia 1893 w Krakowie) – polski dramaturg i komediopisarz pozytywistyczny. Purysta językowy. Jest uważany, obok Michała Bałuckiego, za spadkobiercę komedii fredrowskiejRyszard Lipczuk Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt/M. 2007, s. 172..
Życiorys Był synem Augustyna Franciszka Blizińskiego h. Korczak (ur. 1796) i arystokratki Marianny Heleny Zakrzewskiej h. Ogończyk (ur. 1799). W młodzieńczych latach często bywał na Kujawach. Przyjeżdżał z rodzicami do kuzynostwa Konstancji i Ignacego Zakrzewskiego herbu Pomian – właścicieli dóbr ziemskich Chocenia i Bodzanówka (1842). Trzy lata później, po śmierci w 1845 r. ich córki – jedynaczki, Marianny Zakrzewskiej (ur. 1784), jako nieletni odziedziczył na mocy testamentu tamtejsze dobra Choceń (dzisiejsze kujawsko-pomorskie). Został dziedzicem, chociaż nie na długo, bo wkrótce tytuł własności przepisał na matkę. Mieszkał w Choceniu do 1854 r. Lata szkolne spędził w Warszawie. Tam też uczęszczał na kursy prawne. W powstaniu styczniowym w 1863 r. stracił brata, a sam trafił do więzienia.
Kujawy opuścił w 1873, kiedy przeprowadził się ponownie na trzy lata do Warszawy, gdzie brał czynny udział w życiu towarzyskim i kulturalnym miasta. W latach 1876–1888 prowadził gospodarstwa w Sanockiem. W 1876 otrzymał majątek w Bóbrce jako wiano, biorąc ślub z Pelagią z Sokołowskich h. Pomian (ur. ok. 1840) i zamieszkał tam we dworku (obecnie jest zalany wodami Jeziora Myczkowskiego). Z Pelagią miał syna – Alfonsa Blizińskiego. Przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem, z którym prowadził ożywioną korespondencję, gdyż Kolberg przebywał także w Choceniu i Bodzanówku oraz w Bóbrce, prowadząc studia etnograficzne. W związku z nietrafionymi inwestycjami w wydobycie ropy naftowej Bliziński popadł w kłopoty finansowe i po 12 latach niepowodzeń, w 1888 r., wyjechał do Krakowa, gdzie osiedlił się i przebywał do śmierci 29 kwietnia 1893. Pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kw. RB, pas zachodni)Karolina Grodziska Zaduszne ścieżki-przewodnik po Cmentarzu Rakowickim wyd.Kraków 2003 s. 123..
Twórczość
Działalność literacką rozpoczął w okresie studenckim. Debiutował w 1860 wierszowaną komedią Imieniny (przeróbka Konkurentów powstałych w 1859) opublikowaną w „Gazecie Codziennej”. Z czasopismem tym współpracował również w późniejszych latach, publikując w nim materiały etnograficzne. W 1877 otrzymał pierwszą nagrodę w krakowskim konkursie dramatycznym za komedię Pan Damazy.
Akcja sztuk Blizińskiego rozgrywała się najczęściej w środowisku wiejskiej szlachty. W Imieninach opisał przywary środowiska wiejskiego, ziemiaństwa i szlachty – poczesne miejsce zajął w niej „handel panną”. Podobnie w Dziwolągach (1876) przedstawił humorystyczny obraz środowiska ziemiańskiego. Najbardziej dojrzałe artystycznie były późniejsze komedie: Pan Damazy (1877) i Rozbitki (1881). W Rozbitkach ukazana została degradacja ziemiaństwa, jego rozrzutność, kłótliwość, a z drugiej strony – arystokratyczny snobizm mieszczaństwa. Motywy komiczne uległy w tych sztukach ograniczeniu, a obok nich pojawiły się wątki traktowane serio. Bohaterowie stali się bardziej skomplikowani psychologicznie (np. w Rozbitkach). Inni, chociaż traktowani humorystycznie, pokazywani byli z sympatią, np. tytułowy Pan Damazy – przedstawiciel cnót staroszlacheckich, szorstki i porywczy, ale jednocześnie uczciwy i dobry – czy młody adept pozytywizmu. Sztuki te zbliżały się do tzw. komedii społecznej, czyli odnoszącej się do ważnych zjawisk społecznych.
Bliziński był też etnografem, badał język ludowy, obyczaje, stroje. Przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem, którego uwiecznił w postaci Heliodora w Marcowym kawalerze, będącym pożegnalnym akcentem wsi kujawskiej. Na podstawie utworu powstał w 1980 roku spektakl teatralny w reżyserii Józefa Słotwińskiego, z Mieczysławem Czechowiczem w roli tytułowej. Jego dorobek ulegał licznym przeobrażeniom wraz z przemianami ekonomicznymi ówczesnej Polski (rozwój kapitalizmu, deklasacja ziemiaństwa i alians bogatych mieszczan z arystokracją rodową) – Rozbitki.
Bliziński jako purysta językowy Józef Bliziński jest też autorem pracy propagującej czystość języka polskiego i walkę z wyrazami obcymiKatarzyna Sztandarska: O pracach propagujących kulturę języka polskiego: Józef Franciszek Królikowski (1826) i Józef Bliziński (1888), [w:](red.) D. Dziadosz, A. Krzanowska, Świat Słowian w języku i kulturze XII. Językoznawstwo. Wybrane zagadnienia z języków słowiańskich i germańskich. Szczecin 2011.. Rozprawka Blizińskiego Barbaryzmy i dziwolągi językowe liczy 79 stron. Zostały w niej opisane 163 zapożyczenia (głównie galicyzmy i latynizmy) i 15 „dziwolągów językowych” (wyrazy o nieznanym pochodzeniu). Do wyrazów obcego pochodzenia autor podaje propozycje odpowiedników rodzimych (spolszczeń), a również pochodzenie wyrazu obcego, konteksty użycia, źródła (najczęściej czasopisma). Często używa pejoratywnych określeń wobec opisywanych zapożyczeń. Autor krytykuje używanie latynizmów i galicyzmów, w mniejszym natomiast stopniu zapożyczeń z języka niemieckiego i rosyjskiego, czyli germanizmów i rusycyzmów.
Przykłady:
Séjour. Znowu wyraz francuzki, w śmieszny i pretensjonalny sposób używany w prasie galicyjskiej zamiast polskiego pobyt albo przebywanie, przemieszkiwanie. „Najj. Państwo powrócą dnia 31 b.m. z Bawarji do Wiednia, w tym dniu otwarty zostanie séjour w Schönbrunnie.” Czas 1888, 196, 1.
Auspicje. Wyraz łaciński „auspicium”, z polskim zakończeniem w l. mn. zamiast wybornych naszych: wieszczba, wieszczenie, wróżba. „Osłabienie znikło, apatja opuściła, rwałem się do dalszej pracy i … pod najszczęśliwszemi auspicjami pożegnałem moich najdroższych”. G. Iwow. 1885.123.2
Ważniejsze utwory Imieniny (1860) Przezorna mama (1871) Marcowy kawaler (1873) Chleb ludzi bodzie (1875) Dziwolągi (1876) Pan Damazy (1877) Rozbitki (1881) Szach i mat (1885) Barbaryzmy i dziwolągi językowe (1888) Dzika różyczka Komedie Listy
Przypisy
Bibliografia Polski Słownik Biograficzny 1448: t. 2 s. 123 BLIZIŃSKI Józef Franciszek (1827-1893) komediopisarz i t. 2 str. 123: psb.1448.1, t. 40 str. 153: psb.30896.16.
Dziwolągi i humoreski. Wstęp: J. Garbaczowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1962. Komedie. Wstęp: J. Garbaczowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1967. Ryszard Lipczuk: Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt/M.: Peter Lang, 2007. ISBN 978-3-631-57388-4. Katarzyna Sztandarska: O pracach propagujących kulturę języka polskiego: Józef Franciszek Królikowski (1826) i Józef Bliziński (1888), [w:](red.) Dorota Dziadosz, Agnieszka Krzanowska, Świat Słowian w języku i kulturze XII. Językoznawstwo. Wybrane zagadnienia z języków słowiańskich i germańskich. Szczecin 2011, s. 309-315.
Linki zewnętrzne
Dzieła Józefa Blizińskiego w bibliotece Polona
Kategoria:Autorzy artykułów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Józef Franciszek Bliziński Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani z Krakowem (okres zaborów) Kategoria:Ludzie związani z Warszawą (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Ludzie związani z Choceniem Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Polscy dramaturdzy XIX wieku Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Polscy komediopisarze XIX wieku Kategoria:Polscy pisarze pozytywizmu Kategoria:Polscy puryści językowi Kategoria:Powstańcy styczniowi Kategoria:Urodzeni w 1827 Kategoria:Zmarli w 1893