Wolne Miasto Gdańsk (skrótowo WMG, ) – istniejące w okresie międzywojennym autonomiczne miasto-państwo, pod ochroną Ligi Narodów. Jego powstanie było wynikiem przegranej Cesarstwa Niemieckiego w I wojnie światowej i jednym z rozstrzygnięć traktatu wersalskiego (1919) w kwestii ustalenia granicy polsko-niemieckiej. Utworzenie Wolnego Miasta Gdańska było kompromisem, który nie zadowolił ani Polaków, ani NiemcówProf. Grzegorz Berendt: 90. rocznica utworzenia Wolnego Miasta Gdańsk. Za tym państwem nikt nie płakał..
Utworzenie i podstawa prawna istnienia Po klęsce militarnej w I wojnie światowej Niemcy uświadomili sobie, że odradzająca się państwowość polska zamierza powrócić na tereny Rzeczypospolitej zagarnięte przez Królestwo Prus w pierwszym i drugim rozbiorze, a które Niemcy traktowali już jako integralną część swojego państwa. W Niemczech i Gdańsku zdawano sobie sprawę, że polskie zamiary są oparte na coraz pewniejszych podstawach, przede wszystkim na przyjętej przez konferencję pokojową zasadzie etnograficznej, a także poparciu Francji i przychylności prezydenta Stanów Zjednoczonych. Wiosną 1919 nadchodziły z Paryża wiadomości o planach przekazania Polsce większości Pomorza Gdańskiego, na co niemiecka ludność reagowała manifestacjami, które gromadziły w centrum Gdańska dziesiątki tysięcy osób. Manifestacje te, jak też dominacja ludności niemieckiej w Gdańsku oraz w powiatach bezpośrednio z nim graniczących, przyniosły skutek w postaci decyzji wielkich mocarstw o powołaniu Wolnego Miasta Gdańska.
10 stycznia 1920, po uprawomocnieniu się postanowień traktatu wersalskiego (kończącego I wojnę światową), Gdańsk został odłączony od Rzeszy Niemieckiej, ale formalnie nie istniało jeszcze Wolne Miasto GdańskCzerwony Gdańsk przeciw białej Polsce. Wstydliwa historia sprzed 91 lat..
thumb|upright=0.6|left|Oryginalny słup graniczny (obecnie na dziedzińcu Muzeum Gdańska) Gdańsk miał zostać zdemilitaryzowanyPotwierdzał to art. 5 Konstytucji WMG, zakazujący bez zgody Ligi Narodów zakładania baz wojskowych, budowy fortyfikacji i wytwarzania broni., co oznaczało koniec pruskiego garnizonu gdańskiego. Aby zabezpieczyć Gdańsk, Ententa postanowiła na okres przejściowy obsadzić miasto własnymi oddziałami wojskowymi. Pierwsi Anglicy przybyli 28 stycznia 1920; 30 stycznia przyjechał generał Richard Haking, wyznaczony na głównodowodzącego okupacyjnych sił alianckich. Następnie pojawiła się reszta sił, w tym Francuzi i okręt amerykański. 9 lutego wojska niemieckie ostatecznie opuściły miasto. Zadaniem wojsk alianckich było zapewnienie bezpieczeństwa i porządku. Sytuacja w mieście była napięta, ponieważ większość mieszkańców nie mogła pogodzić się z utworzeniem Wolnego Miasta Gdańska. Znacznie wzrosło bezrobocie i ceny żywności. Wybuchały strajki, dochodziło do plądrowania sklepów i prowokacji. Symbolem rozstania gdańskich Niemców z „wielką ojczyzną” był wymarsz ostatnich oddziałów niemieckiego garnizonu gdańskiego.
Najwyższą władzę na terenie Wolnego Miasta Gdańska w organizacji sprawował dyplomata brytyjski, Reginald Tower, noszący tytuły pełnomocnika Głównych Mocarstw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych (Ententy) oraz tymczasowego Wysokiego Komisarza Ligi Narodów. W marcu rozpoczęła działalność powołana przez Towera Rada Stanu, w maju wybrano Zgromadzenie Konstytucyjne – pierwszy demokratyczny parlament.
Stosunek gdańszczan do odradzającej się Polski był z reguły niechętny, głównie z powodu słabej sytuacji gospodarczej i oderwania Gdańska od Niemiec.
Wolne Miasto Gdańsk zostało utworzone 15 listopada 1920, jako wykonanie postanowień art. 100–108 traktatu wersalskiegoTraktat wersalski, część III, dział XI.. Art. 100 traktatu określił granice Wolnego Miasta Gdańska, art. 105 ustanowił obywatelstwo Wolnego Miasta Gdańska dla osób tam zamieszkałych.
Terytorium Pomimo nazwy terytorium, Wolne Miasto Gdańsk nie było ściśle rozumianym miastem-państwem, gdyż oprócz Gdańska położone były tam także inne ośrodki miejskie: Nowy Dwór Gdański, Nowy Staw, Oliwa (po 1926 włączona do Gdańska), Sopot (który stał się po 1920 samodzielnym powiatem miejskim), a ponadto niebędący jeszcze wówczas miastem Pruszcz Gdański.
W skład Wolnego Miasta wszedł powiat grodzki Gdańsk oraz większe części ówczesnych powiatów: Danziger Höhe i Danziger Niederung, jak również niewielkie fragmenty powiatów wejherowskiego, tczewskiego, elbląskiego, malborskiego, kościerskiego i kartuskiego.
Po 1920 Wolne Miasto dzieliło się na następujące jednostki administracyjne: powiaty miejskie (Stadtkreise): Gdańsk Sopot powiaty ziemskie (Landkreise): Danziger Höhe (Gdańskie Wyżyny) Danziger Niederung (Gdańskie Niziny) Großes Werder (Wielkie Żuławy), z siedzibą w Nowym Dworze Gdańskim.
24 grudnia 1920 północno-wschodnia granica Wolnego Miasta została zmieniona na rzecz Republiki Weimarskiej, ponownie włączono do powiatu elbląskiego (niem. Elbing-Land) miejscowość Kępiny Wielkie (niem. Zeyerniederkampen) i majątek Wężowiec będący dotychczas w gminie Przebrno.
Wolne Miasto w tych granicach miało powierzchnię 1893 km² (wyłączając wody portowe). Ponadto na ziemie Wolnego Miasta Gdańska składały się następujące współczesne powiaty w województwie pomorskim:
Sopot Gdańsk (bez fragmentów dzielnic Kokoszki i Matarnia i bez dzielnicy Osowa) powiat gdański (bez fragmentu gminy Trąbki Wielkie w południowej części gminy) powiat Tczewski (tylko niewielki fragment miasta Tczew położony po prawej stronie Wisły) powiat Malborski (bez gminy Stare Pole oraz bez prawobrzeżnej części miasta Malborka i gminy Malbork) powiat Sztumski (tylko fragmenty gminy Sztum) powiat Nowodworski (bez miasta Krynica Morska i bez fragmentu gminy Nowy Dwór Gdański po prawej stronie Nogatu)
Ludność Wolne Miasto Gdańsk zamieszkiwało: w 1920 – 350 tys. mieszkańcówJ. Daniluk, Wolne Miasto Gdańsk (1920–1939) [dostęp 2015-07-27]., w 1934 – 408 tys. mieszkańców, w 1939 – 388 tys. mieszkańców.
Liczbowo przeważała ludność niemiecka. Polacy stanowili według różnych danych od 3 do 15% obywateli.
Według niemieckiego spisu narodowego z 1910, na terenach przyszłego Wolnego Miasta stosunki ludnościowe układały się następująco: 10,9 tys. mieszkańców podało język polski lub kaszubski jako ojczysty, co stanowiło 3,4% ogółu. Najwięcej Polaków zamieszkiwało powiat Danziger Höhe (Gdańskie Wyżyny) (4,4 tys. – 7,6%), miasto Sopot (1,4 tys. – 9,5%), Wielkie Żuławy (1,2 tys. – 2,8%) oraz Gdańsk (3,6 tys. – 2,1%). Najmniej ludności polskojęzycznej zamieszkiwało zachodnie części ówczesnych powiatów malborskiego i elbląskiego (275 osób – 0,9%).
Według szacunków Andrzeja Drzycimskiego Polacy stanowili w 1923 w samym Gdańsku 15% ludności, w Sopocie 29,5%, w powiecie Danziger Höhe (gdańskie Wyżyny) – 30%, zaś w powiatach Gdańskie Niziny i Wielkie Żuławy nie więcej niż 5%Andrzej Drzycimski, Polacy w Wolnym Mieście Gdańsku (1920–1933). Polityka Senatu gdańskiego wobec ludności polskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1978.. Natomiast spis powszechny z tego samego roku wykazał 3,5% ludności polskojęzycznej w samym Gdańsku i 3,72% w całym Wolnym Mieście (włączając osoby dwujęzyczne oraz mówiące po kaszubsku i mazursku). Natomiast w 1929 roku Polacy stanowili w samym Gdańsku 10,7% ludności a w całym Wolnym Mieście 9,1%.
thumb|Siedziba Wysokiego Przedstawiciela Ligi Narodów w Wolnym Mieście Gdańsku, obecnie Nowy Ratusz Najwięcej Polaków zamieszkiwało tereny przyległego do granic RP powiatu Gdańskie Wyżyny, w szczególności ówczesne gminy Trąbki Wielkie, Ełganowo (wg różnych szacunków liczące od 300 do 1000 Polaków), Postołowo, Czerniewo (ok. 200–300 Polaków) i Kleszczewo (między 100 a 200 Polaków). W wyborach samorządowych z grudnia 1919 w tych okręgach na polskie listy padło około 70% ważnych głosów.
Na prawym brzegu Wisły Polacy stanowili znikomą mniejszość – dominowali jedynie w gminie Piekło (ok. 200-300 Polaków). Ponadto byli oni obecni w Dąbrowie (ok. 100–200 osób) i Gnojewie (ok. 50–100 osób).
Spis wyznaniowy z 31 sierpnia 1924 wykazał na terenie Wolnego Miasta ponad 130 tys. katolików przy 260 tys. protestantów. Ludność wyznania mojżeszowego stanowiła od 8 do 11 tysięcy mieszkańców.
Większe skupisko Polaków żyło w tzw. Polenhofie we Wrzeszczu. 21 kwietnia 1921 powstała centralna organizacja Polonii w WMG – Gmina Polska w Wolnym Mieście Gdańsku, a w 1933 powstała konkurencyjna organizacja Związek Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku. 23 maja 1937 obie organizacje zostały formalnie połączone w nową organizację Gmina Polska Związek Polaków. W latach 1931 i 1932 na skraju Śródmieścia został zbudowany dla Polaków katolików kościół Chrystusa Króla; poświęcenie kościoła odbyło się 30 października 1932.
Funkcję centrum życia polonijnego w WMG pełniła Dyrekcja Kolei w Gdańsku. Jej gmach był siedzibą organizacji społecznych, jak: Gmina Polska Związek Polaków w WMG, Związek Pracowników Kupieckich, Towarzystwo Ludowe „Gwiazda”, Towarzystwo Śpiewu „Moniuszko”, Koło Miłośników Sceny, Związek Byłych Powstańców i Wojaków, KS Gedania. W budynku mieściły się również związki zawodowe: Związek Polskich Kolejowców, Związek Urzędników Kolejowych, Związek Umysłowych Pracowników Kolejowych oraz Towarzystwo Pomocy Naukowej, biura Zrzeszenia Pracy, ochronka sióstr dominikanek, Centrala Turystyczno-Krajoznawcza, Naczelny Inspektorat Ceł, Konserwatorium Muzyczne Macierzy Szkolnej (szkoła średnia prowadzona przez Kazimierza Wiłkomirskiego), polska 6-letnia szkoła średnia (od 1934), polskie firmyDyrekcja Kolei..
System prawny i stosunki zewnętrzne thumb|upright|Skrzynka pocztowa Poczty Polskiej w WMG
Wolne Miasto Gdańsk miało własną konstytucję (zatwierdzaną przez Ligę Narodów), hymn, parlament (Volkstag) oraz Senat, stanowiący władzę wykonawczą. Kompetencje władz gdańskich były jednakże w wielu dziedzinach ograniczone na rzecz Ligi Narodów (której reprezentantem na terenie WMG był Wysoki Komisarz) i Polski, którą reprezentował Komisarz Generalny Rzeczypospolitej Polskiej (Wolne Miasto Gdańsk – zgodnie z postanowieniami konwencji polsko-gdańskiej – używało tytulatury „polski przedstawiciel dyplomatyczny”). Językiem urzędowym był język niemiecki, lecz dokumenty wysyłane do Polaków i Kaszubów zamieszkujących WMG miały dołączane tłumaczenie na język polski.
9 listopada 1920, w wykonaniu postanowień art. 104 traktatu wersalskiego, została podpisana konwencja polsko-gdańska, zwana potocznie od miejsca podpisania „konwencją paryską”Okoliczności podpisania: Sprawa umiędzynarodowienia polskich rzek po pierwszej wojnie światowej s. 149–152.. Zgodnie z postanowieniami konwencji, Polska odpowiadała za prowadzenie spraw zagranicznych i ochronę interesów obywateli Wolnego Miasta Gdańska za granicą, zawieranie umów międzynarodowych w imieniu Wolnego Miasta, zgodę na zaciąganie zagranicznych zobowiązań kredytowych przez Wolne Miasto oraz rejestr statków pływających pod gdańską banderą. alt=Polski paszport wydany w Gdańsku w 1935|mały|Polski paszport wydany w Wolnym Mieście Gdańsku w 1935 i przedłużony w 1937 Od 1922 terytorium Wolnego Miasta należało do obszaru celnego Rzeczypospolitej Polskiej. Kontrola celna była prowadzona przez polskich funkcjonariuszy celnych, zarówno na granicy Wolnego Miasta z Republiką Weimarską, jak i na granicy morskiej.