Wągrowiec

Wągrowiec – miasto w Polsce położone w województwie wielkopolskim, w dolinie rzek Nielby i Wełny, siedziba powiatu wągrowieckiego i gminy wiejskiej Wągrowiec.

Według danych GUS na 31 grudnia 2024 miasto miało 25 394 mieszkańców.

Położenie thumb|left|Położenie gminy miejskiej Wągrowiec w powiecie wągrowieckim.

Miasto leży na Pałukach. Oddalone jest 60 kilometrów od Poznania, 40 kilometrów od Gniezna, 70 kilometrów od Bydgoszczy i 60 kilometrów od Piły. Rzeźba terenu w okolicy miasta jest płaska, z licznymi jeziorami.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 17,83 km². Miasto stanowi 1,72% powierzchni powiatu.

Gminę miejską Wągrowiec otacza gmina wiejska Wągrowiec.

Prywatne miasto duchowne, własność opata cystersów w Wągrowcu pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kcyńskim województwa kaliskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 247.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa pilskiego.

Nazwa Wągrowiec jest miastem o średniowiecznej metryce, które powstało na układającej się równoleżnikowo wyspie, otoczonej ramionami rzek Wełny i Nielby. Wyspa ta, utworzona w wyniku procesów akumulacyjnych rzeki, ma w przybliżeniu 0,6 km2 i wznosi się do ok. 84,1 m n.p.m. W centralnej jej części wytyczono pierwotny rynek i zbudowano kościół mieszczański (fara), natomiast teren na zachód od rozwijającego się miasta przeznaczono na potrzeby nowej siedziby opactwa cystersów.

Nazwa miasta ma pochodzenie topograficzne i bezpośrednio wiąże się z terenem, na którym powstał klasztor i miasto. Według poglądu E. Calliera jej etymologia jest związana ze staropolskim słowem "wągroda"Edmund Callier, Kronika żałobna utraconej w granicach W. X. Poznańskiego ziemi polskiej. Powiat Wągrowiecki, Poznań 1894, s. 239., odnoszącym się do obszaru zagrodzonego, np. łąki, pastwiska, wspólnego placu wiejskiego. W literaturze występują też inne propozycje etymologii nazwy, m. in. od wągrów (owadów kąsających zwierzęta) lub węgorzy. W języku łacińskim nazwą miasta jest Vangrowiecz lub Wangrowiecz„Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski”, tom III, Poznań 1879, nr 1796.; w języku niemieckim Wongrowitz, Wanggrawitz, w latach 1942–1945 pod nazwą Eichenbrück.

Historia lewo|mały|Wągrowiec na litografii Napoleona Ordy (1880)

Miasto Wągrowiec zostało założone przez cystersów z klasztoru w Łeknie na terenie włości łęgowskich nabytych przez nich w 1319 r."Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski", t. II, Poznań 1878, nr 1007, 1008, 1010. Wprawdzie początkowo cystersi podjęli próbę założenia miasta w Tarnowie Pałuckim (dokument lokacyjny – 1370 r.), jednak ostatecznie inicjatywa lokacyjna została zrealizowana w Wągrowcu. Pierwsza wzmianka o funkcjonującym już mieście została odnotowana 22 grudnia 1381, więc lokacja musiała nastąpić przed tą datą„Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski”, tom III, Poznań 1879, nr 1796.. W kolejnych latach młode miasto pomyślnie się rozwijało, o czym świadczy nadanie przez króla Władysława Jagiełłę w 1393 r. prawa do organizowania cotygodniowych targów i dorocznych jarmarków"Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski", t. IV, Poznań 1881, nr 2073.. Przywilej ten sprzyjał rozwojowi handlu i rzemiosła oraz umacniał znaczenie ośrodka w regionie. Ponadto ok. 1396 r. cystersi z klasztoru w Łeknie rozpoczęli proces translokacji siedziby opactwa do Wągrowca. W 1427 r. miasto zostało przeniesione na prawo magdeburskie, co stymulowało dalszy jego rozwój. Do ważnych wydarzeń doszło w ostatniej dekadzie XV w., w okresie rządów opata Jana III. W 1493 r. powstało bractwo łuczników, służące obronie dóbr klasztornych i pilnujące porządku w mieście. 13 października 1493 r. doszło do konsekracji ołtarza głównego w kościele klasztornym, co formalnie zakończyło proces translokacji opactwa z Łekna do Wągrowca. W 1498 r. opat wydał dla miasta statuty określające m. in. prawa i obowiązki mieszczan oraz podstawowe zasady ustroju miejskiego. Statuty te, zatwierdzane przez kolejnych władców Polski, obowiązywały przez blisko trzy stulecia. Znalazły się w nich również wzmianki o rozwoju przestrzennym miasta, wyznaczeniu nowego rynku, przekazaniu przez opata budynku pełniącego funkcję ratusza oraz wagi miejskiej, kramów i jatek.

W XVI w. Wągrowiec rozwijał się pod względem demograficznym i przestrzennym, gospodarczym i kulturalnym. W tym okresie powstały kolejne cechy rzemieślnicze, które stanowiły podstawę życia społecznego i gospodarczego miasta. Największe znaczenie i wpływy uzyskały w tym okresie cechy piwowarski i sukienniczyMarcin Moeglich, Jakub Wujek z Wągrowca. Przyczynek do biografii, w: Wangrovieciana. Studia et Fontes, t. IV, Wągrowiec 2020, s. 10.. Rozwijało się przetwórstwo i młynarstwo, zbudowano nowy ratusz, działała łaźnia i szpital miejski (przytułek). Największą inwestycją budowlaną zrealizowaną w XVI w. było wzniesienie murowanego kościoła pw. św. Jakuba Apostoła. Ważnym wydarzeniem była zmiana obsady klasztoru cystersów wągrowieckich z niemieckiej na polską, co nastąpiło w 1553 r. Godność opata wągrowieckiego otrzymał Andrzej Dzierżanowski herbu Gozdawa. W 1557 r. utworzył z własnych funduszy szkołę przyklasztorną (bakalariat), która zapewniała uczniom wykształcenie na średnim poziomie nauczania. Szkoła ta działała przez kilkanaście lat, a z jej dalszego utrzymywania zrezygnowano po założeniu w Poznaniu kolegium jezuickiegoMarcin Moeglich, Jakub Wujek z Wągrowca. Przyczynek do biografii, w: Wangrovieciana. Studia et Fontes, t. IV, 2020, s. 18..

Wągrowiec jest ściśle związany z zakonem cystersów łekneńskich i rodem Pałuków. W Wągrowcu mieszkali znani i podziwiani ludzie, m.in. Jakub Wujek, który przetłumaczył Biblię na język polski, a wągrowieckie gimnazjum (obecnie I LO) ukończył Stanisław Przybyszewski.

W renesansie dla miasta Ołtarz główny i Ołtarz Matki Boskiej Różańcowej wykonał znany ówcześnie malarz i rzeźbiarz, Mateusz Kossior. W XVII w. działała w Wągrowcu szkoła Św. Marii Magdaleny przy kościele cysterskim, jej rektorem i altarystą w 1639 r. był Adam GradowiczLeon Formanowicz, Katalog druków polskich XVI-go wieku Biblioteki Kapitulnej w Gnieźnie, 1930, s. 28..

Zabory Polski i okres II Rzeczypospolitej

W 1793 miasto znalazło się pod zaborem pruskim – z niemiecką nazwą Wongrowitz. Mieszkało tu wówczas zaledwie 612 osób i było 111 drewnianych domów. Wiek XIX przyniósł pewne ożywienie gospodarcze. W 1881 zarejestrowano już 4392 mieszkańców.

W okresie międzywojennym miasto było siedzibą superintendentury (diecezji) Wągrowiec Ewangelickiego Kościoła Unijnego. Funkcję superintendenta pełnił pastor Richard Hildt, który był jednocześnie proboszczem ewangelicko-unijnej parafii w Wągrowcu w 1937 liczącej 1500 wiernychStefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937, s. 331..

II wojna światowa

1 września 1939 Wągrowiec przeżył bombardowanie przez Luftwaffe, zginęło wówczas wielu mieszkańców miasta, w tym ówczesny burmistrz Szymon Wachowiak. 5 września do miasta wkroczyło wojsko niemieckie. Niemcy podczas okupacji wcielili je do III Rzeszy, zmienili nazwę miasta na niem. Eichenbrück. Administracyjnie miasto leżało w tzw. Kraju Warty. W latach 1939–1941 z miasta i okolicznych miejscowości wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a w zamian sprowadzono Niemców w ramach akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich.

Miasto zostało zdobyte 23 stycznia 1945 przez 220 Samodzielną Gatczyńską Brygadę Pancerną pod dowództwem podpułkownika Andrieja Paszkowa (poległ podczas walk). Poległych żołnierzy pochowano na rynku miasta skąd ekshumowano ich w 1950 roku. Na miejscu poprzedniego pochówku postawiono upamiętniający poległych obeliskRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, , str. 512. Od końca wojny Wągrowiec notuje stały dynamiczny rozwój osiągając w 2004 liczbę 24 529 mieszkańców.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (1945–1989) Po zakończeniu działań wojennych miasto przystąpiło do odbudowy i rozbudowy infrastruktury. W okresie PRL Wągrowiec stał się ważnym ośrodkiem przemysłowym. Rozwinęły się tu przede wszystkim Wągrowieckie Fabryki Mebli, które stały się jednym z największych pracodawców w regionie, a także zakłady przemysłu maszynowego (Zremb) i spożywczego. Wzrost liczby miejsc pracy pociągnął za sobą migrację ludności ze wsi do miasta, co skutkowało intensywnym rozwojem budownictwa mieszkaniowego. W latach 70. i 80. XX wieku powstały duże osiedla bloków mieszkalnych (tzw. wielka płyta), m.in. Osiedle Wschód oraz Osiedle Niepodległości (dawniej XXX-lecia PRL).

W 1975 roku, w wyniku reformy administracyjnej, Wągrowiec przestał być miastem powiatowym i został włączony do nowo utworzonego województwa pilskiego. W 1981 roku miasto uroczyście obchodziło jubileusz 600-lecia nadania praw miejskich.

Współczesność (po 1989 roku) Transformacja ustrojowa po 1989 roku przywróciła samorządność terytorialną. W 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory do rady miejskiej. W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Wągrowiec powrócił na mapę administracyjną jako stolica powiatu, wchodząc w skład województwa wielkopolskiego.

Okres po 2000 roku to czas dużych inwestycji infrastrukturalnych i rewitalizacji przestrzeni miejskiej. Do najważniejszych przedsięwzięć należały:

Rewitalizacja Rynku (2009 r.) – przebudowa głównego placu miasta, w ramach której powstała m.in. fontanna multimedialna. Budowa obwodnicy miasta – realizowana etapami (ostatni odcinek oddano do użytku w 2014 roku), co pozwoliło na wyprowadzenie ruchu tranzytowego (drogi wojewódzkie nr 196 i 241) z centrum. Modernizacja linii kolejowej nr 356 (Poznań Wschód – Bydgoszcz Główna) – zakończona w 2011 roku inwestycja znacząco skróciła czas dojazdu do Poznania, czyniąc kolej głównym środkiem transportu dla wielu mieszkańców pracujących w stolicy województwa. Budowa Aquaparku Wągrowiec (2011), będącego centrum rekreacyjnym dla mieszkańców powiatu.

Zabytki thumb|Kościół i klasztor pocysterski Budynki, które można zaliczyć do zabytkowych, są w mieście bardzo zróżnicowane. Od średniowiecznych do militarnych z II wojny światowej. Są to między innymi: Kościół farny pw. św. Jakuba Apostoła Klasztor pocysterski z końca XVIII wieku i kościół pw. Wniebowzięcia NMP Pomnik ks. Jakuba Wujka Piramida Łakińskiego Budynek Muzeum Regionalnego Wieża widokowa Poewangelicki kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła Schrony wybudowane w lecie 1939 roku, tworzące fragment polskiej obrony.

Demografia Dane z 31 grudnia 2024: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 25 394 100 13 205 52 12 189 48Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1424,2 740,6 683,6 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego ze spisu powszechnego 2024 Wągrowiec ma 25 394 mieszkańców, od 2019 (25 686 mieszkańców) liczba ludności spada.

Piramida wieku mieszkańców Wągrowca w 2023 roku.

Gospodarka Bieżące dochody budżetu miasta Wągrowca w 2021 r. wyniosły 134,2 mln zł, a dochody majątkowe 12,6 mln zł. Natomiast bieżące wydatki wyniosły 125,1 mln zł a wydatki majątkowe 12,8 mln zł. Stan zadłużenia miasta na koniec 2021 r. wynosił 34,7 mln zł.

Na dzień 31.05.2022 r. na terenie Wągrowca były zarejestrowane: 4 spółki akcyjne, 192 spółki z o.o., 128 spółek cywilnych, 13 spółdzielni oraz 2488 osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą.

Wągrowiec jest znaczącym ośrodkiem przemysłu meblarskiego. Do największych zakładów należą fabryki mebli tapicerowanych (m.in. Polinova Polska, Wągrowieckie Fabryki Mebli, Tappol) oraz producenci komponentów meblowych (Wielobranżowa Spółdzielnia Inwalidów produkująca okucia, Conmarc).