5 Armia () – związek operacyjny Armii Czerwonej podczas II wojny światowej, który obecnie jest jednostką Rosyjskich Sił Lądowych, stacjonujący w Dalekowschodnim Okręgu Wojskowym.
5 Armia została sformowana w 1939, w tym samym roku wzięła także udział w agresji ZSRR na Polskę. W momencie ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 była rozmieszczona w południowym sektorze linii obronnych Armii Czerwonej. Okrążona została przez wojska niemieckie w rejonie Kijowa. Podczas wyjścia z okrążenia pod koniec września 1941 poniosła olbrzymie straty.
Ponownie sformowana pod dowództwem Dmitrija Leluszenki i Leonida Goworowa odgrywała pewną rolę w ostatniej linii okopów na przedpolach Moskwy, a następnie w wielu kampaniach ofensywnych i obronnych, które pozwoliły Armii Czerwonej na wyzwolenie terytorium ZSRR i kontynuowanie natarcia w kierunku Polski, a następnie dalej do samych Niemiec. 5 Armia dotarła najdalej do Prus Wschodnich, zanim została przesunięta na wschód w celu wzięcia udziału w operacji kwantuńskiej skierowanej przeciw armii japońskiej. Od 1945 roku najpierw pod radziecką, a dzisiaj pod rosyjską flagą jest częścią Dalekowschodniego Okręgu Wojskowego, pilnując granicy z Republiką Ludową Chin.
Utworzenie i organizacja 5 Armia została stworzona w sierpniu 1939 roku w Kijowskim Specjalnym Okręgu Wojskowym z Północnej Grupy Armijnej (oryginalnie Żytomierskiej)KOWO („Kijów Czerwonego Sztandaru”, z FROM, 119; „War and policy. 1939-1941”, ß.76, 77; „East Front” óÙ».24, ß.24.), Lenskij, 2001.. We wrześniu 1939 roku 5 Armia wzięła udział w agresji na Polskę, wynikającej z podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow. Armia była dowodzona przez gen. Iwana Sowietnikowa.
22 czerwca 1941 roku 5 Armia składała się z 15 Korpusu Strzeleckiego (pod dowództwem płk Iwana FiediuninskiegoErickson, Road to Stalingrad, 2003, s. 94., mającego w swoim składzie 45. i 62. Dywizję Strzelecką), 27 Korpusu Strzeleckiego (87., 125. i 135. Dywizja Strzelecka), 22 Korpusu Zmechanizowanego (19. i 41. Dywizja Pancerna oraz 215 Dywizja Zmechanizowana), 2 Rejonu Umocnionego, siedmiu pułków artyleryjskich, dwóch pułków przygranicznych NKWD i jednego pułku inżynierówOrbat.com/Leo Niehorster, rozkład sił 5 Armii 22 czerwca 1941 roku ..
Bitwa o granice Dywizje strzeleckie 5 Armii zostały wyznaczone do obrony podejść Łucka i Równego i miały obsadzić będące w budowie Rejony Umocnione: Kowelski, Strumiłowski i Włodzimiersko-Wołyński (Linia Mołotowa)John Erickson, Road to Stalingrad, 2003, s. 86.. Oddziały Armii zajęły pozycje w bunkrach w odległości do 40 mil od granicy, a zajęcie pozycji zajęło armii od trzech do czterech dni. Jednakże 22 czerwca 15. Korpus Strzelecki zajął swoją pozycję w linii utrzymując sektor od Włodawy do Włodzimierza Wołyńskiego, jednak tego samego dnia południowa część linii we Włodzimierzu Wołyńsku „zaczęła się zaciskać”.
Główne niemieckie natarcie zostało skierowane na sektor w miejscu połączenia 5. Armii z jej sąsiadem na południu, tj. 6. Armią. Obydwie Armie wysłały swoje wojska zmechanizowane w próbie powstrzymania wojsk niemieckich, jednakże bez sukcesu. Dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, generał Michaił Kirponos, zdecydował się zatrzymać ten atak poprzez natarcie na flankę niemieckiej 1. Grupy Pancernej używając wszystkich dostępnych sił mobilnych – pięciu korpusów zmechanizowanych. Atak ten, wykonany w celu powstrzymania niemieckiego natarcia, zakończył się porażką, z powodu braku koordynacji działań pomiędzy poszczególnymi jednostkami radzieckimi oraz rzekomego dotkliwego braku w wyposażeniu, części zamiennych i radiostacjachPrzedwojenne plany przydzieliły cywilnej sieci telefonicznej główną rolę komunikacji. Erickson, 2003, s. 143.. Tymczasem generał Michaiłowi Potapowi, dowodzącemu w tym czasie 5. Armią, rozkazano 29 czerwca przeprowadzić kolejny atak na flankę 1. Grupy Pancernej z lasów w pobliżu Klewania. Podczas tych działań generał Kirponos zarządził odwrót większości wojsk swojego frontu na nową linię obrony położonej na starej granicy polsko-radzieckiejErickson, 2003, s. 167–168..
7 lipca niemiecka 11. Dywizja Pancerna zajęła Berdyczów i połączenie pomiędzy 5. a 6. Armią zostało przerwane, zaś Stawka rozkazała generałowi Kirponosowi wycofać 5. Armię do Korosteńskiego Rejonu Umocnionego na północny zachód od Kijowa. Wyrwa pomiędzy 5. a 6. Armią szybko poszerzyła się do 40 mil szerokości. By polepszyć sytuację radziecką rozkazano przeprowadzić kolejny kontratak. Dowodzący 15. i 31. Korpusem Strzeleckim oraz 9., 19. i 22 Korpusem Zmechanizowanym generał Potapow przeprowadził kontratak na północ z Berdyczowa i Lubaru. Jednakże jego siły były bardzo osłabione: 9 Korpus Zmechanizowany posiadał tylko 64 czołgi, 22 Korpus mniej niż połowę tej liczby, zaś brygady strzeleckie 31. Korpusu Strzeleckiego miały mniej niż 300 żołnierzyErickson, 2003, s. 169.. Mimo to siły Potapowa przecięły drogę z Żytomierza i powstrzymywały niemiecki nacisk przez tydzień, a następnie pozostawały jako występ na północnej flance niemieckiej 6. Armii.
7 września 5. Armia była zagrożona rozcięciem na dwie części przez niemiecką 2. Armię nadciągającą ze wschodu i przez oskrzydlenie 6. Armii na północ od Kijowa. Stawka odmówiła początkowo odwrotu 5. Armii, ponieważ cały czas oczekiwała dobrego wyniku kontrataku Frontu Briańskiego. 9 września Stalin wydał ostatecznie rozkaz nakazujący 5. Armii wycofanie się, jednak w tym samym czasie została ona okrążona i 20 września generał Potapow i jego sztab dostali się do niewoliErickson, 2003, s. 206–210.. W wyniszczającej bitwie niemieckie wojska okrążyły siły 5., 21., 26. i 37. Armii, zdobywając Kijów i biorąc do niewoli 665 000 żołnierzy radzieckich (radzieckie źródła podają, że liczebność wojsk Frontu Południowo-Zachodniego wynosiła 677 000 żołnierzy). Z okrążenia wydostało się 150 000 żołnierzy.
Moskwa 5. Armia została na nowo sformowana po raz drugi w październiku 1941 roku, pod dowództwem Dmitrija Leluszenki, jako część radzieckiego Frontu Zachodniego. Najnowsze źródła podają datę utworzenia po raz drugi tej armii w dniu 11 października 1941 rokuTłumaczenie Pereczena przez https://web.archive.org/web/20110203054736/http://rkkaww2.armchairgeneral.com/formations.htm .. W jej skład wchodziły dwie dywizje strzeleckie i trzy brygady pancerne. W bitwie o pole pod Borodino, na starszym polu bitwy przeciwko Napoleonowi, pierwsze oddziały nowo sformowanej armii, które przybyły na front (a mianowicie dwa pułki z 32. Dywizji Strzeleckiej i 18. oraz 19. Brygada Pancerna) wykonały próby powstrzymania niemieckich 10. Dywizji Pancernej i dywizji „Das Reich” w ich natarciu na Możajsk. Podczas natarcia Leluszenko został ranny, jego stanowisko zajął gen. Leonid GoworowErickson, 2003, s. 219–220.. Pomimo oporu skromnych rezerw armii Możajsk padł 18 października. W późniejszym czasie, w tym samym roku, armia wzięła udział w operacji klińsko-sołniecznogorskiej.
15 listopada Niemcy przeprowadzili kolejny atak w kierunku Moskwy, jednak gdy flanki toczyły ciężkie walki, do 28 listopada 5. Armia razem z dwoma innymi armiami tworzącymi środkowy odcinek obrony Frontu Zachodniego, 33. i 43. Armią, stawiała całkiem dobry opór, pomimo kilku ataków w prawym sektorze ich linii obronnychErickson, 2003, s. 257–259.. 1 grudnia Niemcy przeprowadzili ostatnie natarcie na Moskwę, wykonane siłami XX Korpusu, które z zaciętością skierowało się na miejsce połączenia 5. Armii z 33., co doprowadziło Niemców do autostrady Moskwa–Mińsk, najważniejszej drogi do stolicy ZSRRErickson, 2003, s. 266.. Pomimo przełamania pozycji obronnych 33. Armii wokół Naro-Fomińska, po użyciu wszystkich możliwych rezerw przez ten wyłom przez Żukowa, 4 grudnia sytuacja została przywrócona na tę sprzed bitwy i radzieckie dowództwo mogło wznowić swoje plany o przeprowadzeniu własnej ofensywy.
Podczas zimowej kontrofensywy Armii Czerwonej z Moskwy 5. Armia została wyznaczona do przeprowadzenia własnej ofensywy od 11 grudnia, nacierając na rejon Ruza–Koliubakowo, podczas gdy jednostki jej prawej flanki miały pomóc 16. Armii w uderzeniu na Istrę. Ostatecznie 5. Armia pokonała Niemców w pobliżu Zwienigorodu, zaś 2. Korpus Kawalerii Gwardii uderzył na tyły Niemców w brawurowym rajdzie, umożliwiając tym samym dalsze natarcieErickson, 2003, s. 274 i . W dyrektywach Frontu Zachodniego z 6 i 8 stycznia 1942 roku 5. Armia otrzymała rozkazy oskrzydlenia, a następnie odbicia Możajska w dniu 16 stycznia. 5. Armia, posiadająca wtedy w swoim składzie siedem dywizji strzeleckich, 82. Zmotoryzowaną Dywizję StrzeleckąPo wojnie 82. Zmotoryzowana Dywizja Strzelecka została przemianowana na 90. Dywizję Pancerną Gwardii., trzy samodzielne brygady strzeleckie i 20. Brygadę Pancerną, ruszyła do ataku w połowie stycznia i 20 stycznia zajęła miasto. Jednakże w każdej z jej dywizji strzeleckich pozostało 2500 żołnierzy i tym samym armia zaczęła powoli tracić siłyErickson, 2003, s. 312..
20 marca, kiedy ofensywa się rozpoczęła, dyrektywa Stawki dała nowe instrukcje dla frontów Zachodniego i Kalinińskiego. 5 Armia otrzymała rozkaz, by zająć Gżatsk 1 kwietnia, a następnie zdobyć Wiaźmę razem z 43., 49. i 50. Armią. W kwietniu 1942 roku Goworow został wyznaczony na dowódcę Frontu LeningradzkiegoErickson, 2003, s. 326, 339. i dowództwo nad 5. Armią przejął gen. Iwan Fiediuninski. W późniejszym czasie stanowisko Fiediuninskiego zajął Jakow Czeriewiczenko.
W ofensywie Jako część Frontu Zachodniego 5 Armia brała udział w operacji w rejonie Rżewa–Wiaźmy, w tym w drugiej rżewsko-syczewskiej operacji pomiędzy listopadem a grudniem 1942 roku. Następnie walczyła razem z 10. Armią Gwardii i 33. Armią w drugiej bitwie pod Smoleńskiem. W tym czasie była dowodzona przez gen. W.S. Polenowa. W późniejszym czasie przez pewien okres stanowisko to obejmował gen. Piotr Szafranow. W 1944 roku podczas operacji „Bagration” na Białorusi 5. Armia wchodziła w skład 3. Frontu Białoruskiego. 5. Armia, znajdująca się wtedy pod dowództwem gen. Nikołaja Kryłowa, była w północnej grupie frontu razem z 39. Armią i grupą konno-zmechanizowaną, stworzoną z 3. Korpusu Kawalerii i 3. Korpusu Zmechanizowanego GwardiiJohn Erickson, Road to Berlin, 1982, s. 213.. Armia nacierała na Wilno, które zostało wyzwolone 13 lipca z pomocą Armii Krajowej po zaciętych i krwawych walkach w centrum miasta. 1 sierpnia 1944 roku armia składała się z 45. Korpusu Strzeleckiego (159., 184. i 338. Dywizja Strzelecka), 65. Korpusu Strzeleckiego (97., 144. i 371. Dywizja Strzelecka), 72. Korpusu Strzeleckiego (63., 215. i 277. Dywizja Strzelecka) oraz wielu jednostek artyleryjskich, pancernych i innych. Ostatnią operacją w Europie, w której wzięła udział 5. Armia była operacja wschodniopruska w 1945 roku. Jednostki 184. Dywizji Strzeleckiej, przydzielonej do 5. Armii, były pierwszymi radzieckimi formacjami, które dotarły do przedwojennej granicy w dniu 17 sierpnia 1944 rokuErickson, Road to Berlin, 1982, s. 307–308.. Razem z innymi armiami 3. Frontu Białoruskiego 5. Armia wzięła udział w nieudanej operacji gumbinnskiej w październiku 1944 roku, w której radzieccy żołnierze nie zdołali przełamać niemieckiej obrony w Prusach Wschodnich. W drugiej połowie operacji wschodniopruskiej, w połączeniu z innymi armiami frontu, 5. Armia zniszczyła ugrupowania wroga w rejonie Tilsitu–Insterburga i Chalberga, a 23 stycznia zdobyła Insterburg. W ostatniej fazie swojej europejskiej służby 5. Armia wzięła udział w likwidacji wojsk Wehrmachtu, a mianowicie XXVIII Korpusu Armijnego, okrążonego na półwyspie Sambia.