Huáscar – okręt pancerny klasy monitor z II połowy XIX wieku, służący w Peru, następnie Chile, zachowany do czasów obecnych. Został zbudowany w Wielkiej Brytanii w 1865 roku dla marynarki wojennej Peru. Odznaczył się szczególnie w składzie marynarki peruwiańskiej podczas wojny o Pacyfik w roku 1879, w toku której został zdobyty i wcielony do marynarki wojennej Chile. Obecnie, od 1952 roku, jako pomnik chwały morskiej obu krajów, pełni rolę okrętu-muzeum w chilijskim porcie wojennym Talcahuano. Jest jednym z najsłynniejszych i najbardziej zasłużonych okrętów Ameryki Południowej.

Budowa Monitor „Huáscar” został zbudowany w stoczni Laird Brothers w Birkenhead w Wielkiej Brytanii na zamówienie marynarki wojennej Peru. W literaturze jest on również określany jako okręt wieżowy (ang. turret ship). Wraz z fregatą pancerną „Independecia”, były one pierwszymi okrętami pancernymi marynarki wojennej Peru, zamówionymi w Europie w ramach programu rozwoju marynarki, wymuszonego przez napięte stosunki z sąsiednimi państwami i z dawną metropolią kolonialną, Hiszpanią. Wcześniej flota Peru posiadała jedynie kilka niewielkich drewnianych okrętów. Nowy okręt został zamówiony 12 sierpnia 1864 roku, klasyfikowany początkowo jako wieżowy pancernik obrony wybrzeża. Koszt budowy wyniósł 71 000 funtów, a termin kontraktowy wynosił 12 miesięcyOkoło 5 milionów według współczesnej wartości funta. (). Budowę prowadzono pod numerem stoczniowym 321. Okręt wodowano 7 października 1865 rokuWedług innych publikacji, wodowanie 6 października 1865 (, ).. Z inicjatywy prezydenta Pezeta otrzymał w styczniu 1865 roku nazwę na cześć władcy Inków, Huascara.

Opis Opis ogólny i architektura thumb|Model monitora „Huáscar” thumb|Uproszczony plan okrętu z epoki W momencie budowy „Huáscar” był nowoczesną i silną jednostką. Zaprojektowany przez konstruktora Cowpera Colesa, był jednym z pierwszych okrętów wyposażonych w wieżę artyleryjską, której koncepcję Coles forsował równolegle do Johna Ericssona (twórcy USS „Monitor”). W odróżnieniu od oryginalnego „Monitora”, otrzymał wyższe burty, zwłaszcza na dziobie i w części rufowej, co dawało mu znacznie lepsze własności morskie. Na śródokręciu, gdzie umieszczona była wieża, burty obniżały się.

Kadłub wykonany był z żelaza i podzielony grodziami poprzecznymi na pięć przedziałów wodoszczelnych. Wyporność pustego okrętu wynosiła 1101 ts, wyporność normalna – 1745 ts, a maksymalna przy pełnym wyposażeniu – 2030 ts podaje 1100 ton jako wyporność standardową, lecz w czasie budowy i służby okrętu nie istniało takie pojęcie, wprowadzone w traktacie waszyngtońskim. . Wysokość wolnej burty wynosiła tylko 1,37 m, stąd dla poprawy własności morskich w dziobowej i rufowej części były dziobówka i rufówka, a pomiędzy nimi rozciągały się nadburcia. Na śródokręciu w rejonie wieży działowej nadburcia były opuszczane w celu umożliwienia ostrzału. Pod maszynownią, kotłownią i komorą amunicyjną było dno podwójne. Dziób okrętu był wykonany w formie taranu.

Uzbrojenie Główne uzbrojenie okrętu umieszczone było w wieży obrotowej. Początkowo stanowiły je dwa gwintowane działa odprzodowe Armstronga kalibru 254 mm (10 cali lub wagomiaru 330 funtów). Działa miały długość lufy 12 kalibrów i masę 12 ton. W celu załadowania działa były chowane do wieży. Wieża osadzona była na centralnej osi opierającej się na stępce okrętu, a jej ściany opierały się na łożysku rolkowym. Obracana była ręcznie przez 16 ludzi, a czas pełnego obrotu wynosił 15 minut. Kąt ostrzału wynosił 138° na każdą burtę, martwe pole wynosiło 20° na dziobie i 64° na rufie. Napęd wieży i uzbrojenie zmodernizowano w 1880 (lub 1882) roku, instalując dwa działa odtylcowe kalibru 203 mm o długości lufy L/26 i napęd parowy obrotu wieży, przez co czas obrotu spadł do 5 minut.

Uzbrojenie uzupełniały trzy działa konstrukcji Armstronga na pokładzie górnym, w ścianach nadbudówki na rufie. Dwa z nich były to działa kalibru 120 mm (40-funtowe) o długości lufy 16 kalibrów, na drewnianych łożach, w stanowiskach na prawej burcie oraz w osi symetrii rufy. Trzecie działo, na lewej burcie, miało kaliber 76 mm (12-funtowe). Na przednim maszcie natomiast była umieszczona kartaczownica Gatlinga.

Opancerzenie Żelazny pancerz burtowy rozciągał się od górnego pokładu na 90 cm poniżej linii wodnej i miał grubość 114 mm na śródokręciu – od wieży artyleryjskiej przez kotłownię po maszynownię. Na dziobie i rufie jego grubość spadała do 64 mm. Pancerz umieszczony był na poszyciu na drewnianej tekowej podkładce o grubości od 152 do 229 mm. Przed wieżą i jej komorami amunicyjnymi znajdowała się gródź pancerna o grubości 114 mm. Śródokręcie było ponadto chronione pokładem pancernym o grubości 51 mm oraz dodatkowymi grodziami wzdłużnymi grubości 15 mm, znajdującymi się w odległości 90 cm od burt. Cylindryczna wieża artyleryjska miała pancerz grubości 140 mm z przodu i 114 mm w części tylnej, na drewnianej podkładce grubości 356–381 mm. Opancerzone płytami grubości 76 mm na drewnianej podkładce grubości 203 mm było również umieszczone za wieżą sześciokątne .

Napęd Napęd okrętu stanowiła pozioma dwucylindrowa maszyna parowa pojedynczego rozprężania typu Maudslay, o mocy nominalnej 800 KM, długotrwałej 1200 KM, a maksymalnej chwilowej 1640 KM. Zasilały ją w parę cztery prostokątne kotły, znajdujące się we wspólnej kotłowni (dwa z czterema paleniskami i dwa z trzema paleniskami). Prędkość wynosiła 11 węzłów, a maksymalnie 12,4 węzła. „Huáscar” zabierał 300 ton węgla; przy prędkości 9 węzłów zasięg wynosił 2700 mil morskich.

Okręt posiadał też pomocnicze ożaglowanie typu bryg, które jednak ostatecznie zdjęto przed wojną w 1879 roku, a po bitwie pod Iquique w maju zdjęto też przedni trójnożny maszt, umieszczony tuż przed wieżą i ograniczający pole ostrzału. Na maszcie rufowym zamontowano z kolei mars bojowy z kartaczownicą Gatlinga i pięcioma działkami małokalibrowymi. Wraz z ożaglowaniem, usunięto też bukszpryt.

Służba w Peru Początek służby „Huáscar” został odebrany przez peruwiańską załogę 12 stycznia 1866 roku. Trzy dni później Peru przystąpiło do wojny Chile z Hiszpanią i „Huáscar” pośpiesznie opuścił 17 stycznia Wielką Brytanię w obawie przed internowaniem, pod dowództwem komandora Jose Marii Salcedo. Po spotkaniu w Breście z nowo zbudowaną fregatą pancerną „Independencia”, oba okręty wyruszyły 27 lutego przez Atlantyk. 28 lutego „Huáscar” został lekko uszkodzony w kolizji obu okrętów; remont udało się przeprowadzić dopiero w Rio de Janeiro, gdzie okręty dopłynęły 1 kwietnia.

Okręty nie zdążyły jednak wziąć udziału w działaniach wojennych. Przepłynęły przez Cieśninę Magellana 24 maja i dołączyły do sojuszniczej floty w Ancud w Chile dopiero 7 czerwca. Po drodze zdołały jednak zatopić trzy hiszpańskie statki handlowe u brzegów Brazylii. 11 czerwca flota sojusznicza została przebazowana do zniszczonego niedawno przez Hiszpanów Valparaiso. Rząd Peru planował użycie „Huáscara” i innych okrętów w ekspedycji odwetowej do hiszpańskiej kolonii na Filipinach, jednak plan ten ostatecznie zarzucono. Po rozwiązaniu wspólnej eskadry i zakończeniu aktywnych działań bojowych, „Huáscar” przeszedł do Peru, bazując głównie w Callao.

W 1867 roku dowódcą monitora został komandor Miguel Grau, piastując to stanowisko aż do lipca 1876 roku. Postawa dowódcy „Huáscara” przyczyniła się do niepowodzenia próby zamachu stanu braci Gutiérrez przeciw nowemu prezydentowi elektowi Manuelowi Pardo 22 lipca 1872 roku. Na początku 1873 roku monitor patrolował wody wzdłuż wybrzeży Chile i Boliwii w związku z napięciem się stosunków między tymi krajami. Od kwietnia 1874 do stycznia 1875 roku monitor w składzie eskadry szkolnej (Escuadra de Evoluciones) uczestniczył w zespołowych ćwiczeniach taktyki morskiej. 2 listopada 1874 roku „Huáscar” przechwycił w zatoce Pacocha statek „Talismán” z ładunkiem broni, udaremniając powstanie antyrządowe generała Nicolása de Piéroli.

Powstanie Pieroli thumb|Bitwa w zatoce Pacocha – na pierwszym planie HMS „Shah” W maju 1877 roku Nicolás de Piérola podjął kolejną próbę zamachu stanu w Peru, jednak nie udało mu się obalić prawowitych władz. Niemniej 6 maja zwolennicy Pieroli opanowali „Huáscar”, który stał się następnie kwaterą samozwańczego prezydenta. Przeciw okrętowi skierowana została eskadra rządowych okrętów peruwiańskich pod dowództwem Juana Guillermo Moore′a. 27 maja doszło do potyczki, podczas której „Huáscar” spowodował niewielkie szkody na pokładzie fregaty pancernej „Independecia” (1 zabity) i sam zdołał umknąć. 28 maja ostrzelał port Pisagua, który następnie opanowali członkowie jego załogi. Jednak, na skutek wcześniejszego zatrzymania i skontrolowania dwóch brytyjskich statków handlowych „Santa Rosa” i „John Elder”, przeciw „Huáscarowi”, oskarżanemu o piractwo, wyruszyła brytyjska eskadra w składzie silnie uzbrojonej i znacznie większej żelaznej fregaty śrubowej HMS „Shah” i korwety HMS „Amethyst”.

29 maja po południu, po odrzuceniu przez Pierolę oferty poddania się, doszło do potyczki z brytyjską eskadrą w zatoce Pacocha, koło portu Ilo. Po zaciętym, ponad dwugodzinnym pojedynku, „Huáscar”, dobrze manewrując po płytkich wodach, na które brytyjska fregata obawiała się wpłynąć, zdołał umknąć pod osłoną ciemności. W czasie walki otrzymał 50 – 70 trafień, które nie spowodowały poważniejszych zniszczeń, a tylko jedno przebiło pancerz. Większość trafień było pociskami kalibru 160 mm i 178 mm. Monitor wystrzelił tylko 5 pocisków głównego kalibru. Straty w załodze były niewielkie (1 zabity). Okręt uniknął również trafienia wystrzeloną do niego torpedą Whiteheada, po prostu zwiększając prędkość – było to pierwsze użycie bojowe torped w historii, i stąd „mało istotna potyczka pod Ilo weszła do historii wojen morskich”Paweł Piotr Wieczorkiewicz: Historia wojen morskich. Wiek pary, Wydawnictwo Puls, Londyn 1995, (vol. I & II), s. 225. Pierwszego „skutecznego” użycia torpedy dokonał rosyjski admirał (wówczas jeszcze komandor porucznik) Stiepan Makarow, który kilka miesięcy po potyczce pod Ilo, 25 stycznia 1878 roku zatopił za pomocą torpedy niewielką turecką kanonierkę „İntibah” (s. 245 tamże).. Prawdopodobnie też po raz pierwszy w potyczce morskiej użyto kartaczownicy Gatlinga, ostrzeliwując nią „Huáscara” z masztu „Shaha” podczas zbliżenia się okrętówPaul Wahl, Donald Toppel: The Gattling Gun, Arco Publishing, Nowy Jork, 1965, s. 93.. Starcie to uważane było za prestiżową porażkę Royal Navy, ponieważ okręty brytyjskie nie zatopiły ani nie zatrzymały „Huáscara”, jednakże pod względem taktycznym zwyciężali Brytyjczycy. Mimo to, 30 maja okręt poddał się siłom rządowym w Iquique, ponieważ na pancerniku kończyły się zapasy amunicji.

Wojna o Pacyfik thumb|Zatopienie korwety „Esmeralda” w bitwie pod Iquique 21 maja 1879 r. 5 kwietnia 1879 roku wybuchła tzw. wojna o Pacyfik (wojna o saletrę) między Peru i Boliwią a Chile. „Huáscar” był jedną z czterech najsilniejszych jednostek floty Peru i jedną z dwóch najbardziej wartościowych. Drugą, fregatę „Independencia”, wkrótce stracono. Dowódcą monitora od 28 marca ponownie był Miguel Grau. 21 maja „Huáscar” zatopił w bitwie pod Iquique chilijską korwetę „Esmeralda”, blokującą Iquique. Mimo że jego ogień był niecelny, „Huáscar” trzykrotnie staranował „Esmeraldę”, przy czym jej dowódca Arturo Prat poniósł śmierć na pokładzie „Huáscara”, próbując abordażować monitor i zyskując przez to status chilijskiego bohatera narodowego. „Huáscar” wystrzelił 47 pocisków z dział podczas starcia.