mały|Zamek w Łańcucie – widok od strony Ogrodu Włoskiego mały|Sala Balowa mały|Jadalnia Wielka mały|Fragment kolekcji powozów mały|Zamek około 1915 Zamek w Łańcucie, także Zamek Lubomirskich i Potockich w Łańcucie – dawna rezydencja magnacka znajdująca się w Łańcucie, w województwie podkarpackim. Siedziba Muzeum – Zamku w Łańcucie.

Zespół zamkowo-parkowy w Łańcucie został wpisany na listę pomników historii 1 września 2005 roku.

Historia Pierwotna rezydencja w postaci wieży obronnej znajdująca się na terenie istniejącego dziś założenia, zbudowana została prawdopodobnie przez ród Pileckich i jest datowana na 2 poł. XVI wieku. Zamek około 1610 roku został rozbudowany przez Stadnickich i jego plan przybrał kształt podkowy. Najpoważniejsza rozbudowa według projektu autorstwa Macieja Trapoli nastąpiła w latach 1629–1641, gdy właścicielem obiektu był wojewoda Stanisław Lubomirski. Stąd często stosowana nazwa Zamek Lubomirskich w Łańcucie. Zamek został wtedy otoczony potężnymi fortyfikacjami bastionowymi, które uchroniły go przed zdobyciem przez Szwedów w 1655 i Siedmiogrodzian w 1657 roku. W roku 1745 właścicielem zamku w Łańcucie został marszałek wielki koronny Stanisław Lubomirski. Po śmierci Stanisława Lubomirskiego pełne władanie nad zamkiem uzyskała jego żona Izabela Lubomirska z Czartoryskich (powszechnie nazywana księżną marszałkową), która po 1783 roku tereny fortyfikacji ziemnych zamieniła na ogrody. Po jej śmierci, w roku 1816, Łańcut przeszedł w ręce jej wnuków Alfreda i Artura Potockich. W roku 1830 Łańcut stał się ordynacją z Alfredem Potockim jako pierwszym ordynatem. Artur Potocki otrzymał Krzeszowice. mały|Plan z 1849 roku Potoccy w czasie II wojny światowej nie byli prześladowani przez Niemców, a w zamku mieścił się sztab Wehrmachtu. W czasie działań wojennych II wojny światowej zamek nie ucierpiał. Przed wkroczeniem Armii Czerwonej 1 sierpnia 1944 roku, Alfredowi Potockiemu udało się uciec na Zachód i bardzo wiele dóbr zamkowych – za pozwoleniem Niemców – wywieźć. Wyjechał 23 sierpnia 1944 roku przez Kraków, Wiedeń do Szwajcarii.

Zamek został przejęty przez władze Polski Ludowej i zamieniony w muzeum udostępnione zwiedzającym już w początkach września 1944 roku. Dział Edukacji Muzealnej prowadzi zajęcia warsztatowe w oparciu o zbiory muzeum dla szkół podstawowych, gimnazjów i szkół średnich. Można tu zamówić lekcje m.in. na tematy biblijne i mitologiczne w malarstwie, judaizm – religia i sztuka, obyczaje i zwyczaje w dawnej Polsce, teatr dworski i tradycje żywych obrazów. Sprzyjają temu m.in. oryginalne dekoracje teatralne i scenograficzne projekty z przełomu XIX i XX w., unikatowe w skali polskiej.

Ostatni proboszcz w Monasterzyskach ks. Antoni Joniec zabrał ze sobą obraz Matki Boskiej Bolesnej z miejscowego kościoła i umieścił ją w kaplicy zamkowej. W r. 1950 jego bratanek ks. Kazimierz Joniec przewiózł obraz do kościoła w BogdanowicachOstrowski J. K., Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii w Monasterzyskach w: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. Praca zbiorowa, Kraków : Międzynarodowe Centrum Kultury, Drukarnia narodowa 1996, tom 4, 211 s., 402 il., s. 86, ..

W nawiązaniu do tradycji zapoczątkowanych przez księżnę Izabelę Lubomirską zamek prowadzi ożywioną działalność muzyczną. Od 1960 roku nieprzerwanie do dziś, zawsze w maju, organizowana jest impreza, która nosiła pierwotnie nazwę Dni Muzyki Kameralnej. W 1981 roku przekształcono ją w Festiwal Muzyki, którego dyrektorem artystycznym został Bogusław Kaczyński. Festiwal jest jedną z najważniejszych imprez muzyki poważnej w kraju. Od 1975 roku organizowane są tu również mistrzowskie kursy interpretacji muzycznej.

Zamek pełni również funkcje reprezentacyjne i służebne wobec instytucji państwowych. W 1996 roku odbyło się tu spotkanie 9 prezydentów państw Europy Środkowej. W latach 1999, 2001 i 2002 spotykali się tutaj prezydenci Litwy, Ukrainy i Polski.

Dość często odbywają się w nim również sympozja naukowe. Osobom fizycznym i instytucjom prywatnym pomieszczeń zamkowych nie udostępnia się. Wyjątek uczyniono jedynie dwa razy – dla potomków byłych właścicieli. W zamku odbyły się uroczystości ślubne Stanisława Potockiego i Rosy Larco de la Fuente oraz część uroczystości pogrzebowych związanych ze sprowadzeniem do Polski prochów śp. Elżbiety z Radziwiłłów Potockiej, jej synów Alfreda i Jerzego oraz jego żony Susany Iturreguiy Orbegoso.

W 1981 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki kupiło dla zamku w Galerii Heim w Londynie kilka portretów Potockich, a istniejąca od kilku lat Fundacja na rzecz Muzeum-Zamku w Łańcucie nabyła portret Alfreda I Potockiego pędzla Jana Tabińskiego. Na terenie zamku powstała też kolekcja sztuki cerkiewnej oraz izba pamięci 10 Pułku Strzelców Konnych. Do obiektów objętych oddziaływaniem muzeum włączono również ufundowaną przez jednego z Lubomirskich synagogę ze zbiorami judaików.

Wnętrza zamku Na tle innych magnackich rezydencji w Polsce zamek w Łańcucie wyróżnia się – mimo strat – bogactwem zbiorów i zachowanymi założeniami parkowo-pałacowymi, a więc ogrodami, budynkami mieszkalnymi i służebno-gospodarczymi.

Po wejściu do zamku przechodzi się do Wielkiej Sieni, której układ zachował się aż z XVII wieku. Jest tam jeden filar i 4 przęsła sklepienia krzyżowego, w których umieszczono herby żon kolejnych właścicieli Łańcuta z rodu Potockich.

Najważniejsze sale zamku w Łańcucie to: Sala Balowa - największe i najokazalsze wnętrze zamkowe w stylu klasycystycznym, którego ściany ozdobione są dużymi płaszczyznami polerowanego pomarańczowożółtego stiuku w białych obramieniach. Intarsjowana podłoga, oraz pięć kryształowych żyrandoli dodają sali świetności Jadalnia Wielka - powstała między 1802 i 1805 rokiem w specjalnie dobudowanym pawilonie do głównej bryły zamku od strony południowej. Ściany zostały pokryte różowym stiukiem obramowanym białymi pilastrami Sala Kolumnowa - powstała w latach 1783-1785 na miejscu dawnego pokoju bilardowego w stylu angielskiego klasycyzmu ze ścianami pokrytymi haftowaną jedwaną tkaniną chińską Teatr Dworski - sala teatralna mieści się w pawilonie dobudowanym przed 1784 r. do skrzydła zachodniego i jest jednym z dwóch zachowanych w Polsce teatrów pałacowych Galeria Rzeźb - powstała po 1791 roku, po podróży Izabeli Elżbiety Lubomirskiej po Europie. Galeria obejmuje całe skrzydło południowe, które dzięki iluzjonistycznej polichromia polichromii pokrywającej sufit i ściany ma charakter ruiny romantycznej przekształconej w altanę. Pomieszczenie przeznaczono na kolekcję sztuki starożytnej (od 1951 r. w depozycie Muzeum Narodowego w Warszawie Chińskie Pokoje - mieszczą się w części dobudowanej do zamku około 1780 roku i tworzą apartament składający się z salonu i sypialni. Ściany salonu pokryte są malowidłami na wzór odkrytych w Herkulanum Oryginalne jest ich wyposażenie, w tym kolekcja pojazdów konnych wraz z akcesoriami. Do najcenniejszych dzieł sztuki należą m.in. autoportret Sofonisby Anguissoli z 1556 r. i rzeźba dłuta Antonia Canovy przedstawiająca Henryka Lubomirskiego jako Amora. W Łańcucie znajduje się również największy w Polsce i najlepiej zachowany przykład biblioteki magnackiej (liczącej 22 tys. woluminów).

Park Wokół zamku znajduje się park o charakterze angielskiego parku krajobrazowego. Obecny jego kształt w znacznym stopniu powstał pod koniec XIX w. i na początku XX wieku. Prace w parku trwały 14 lat. Park ma obszar 36 ha i dzieli się na: park wewnętrzny w obrębie fosy i park zewnętrzny poza fosą na wschód od zamku. W skład parku wewnętrznego wchodzą Ogród Włoski, Ogród Różany oraz Ogród Bylinowy; znajduje się w nim również glorieta wg projektu Piotra Aignera i Fryderyka Baumana.

Na terenie parku znajduje się szereg obiektów zabytkowych: Oranżeria (1802), Zameczek Romantyczny (1800), ujeżdżalnia (1830), stajnie (1898), wozownia (1902), szkoła muzyczna (dawniej dom ogrodników), Storczykarnia (1904/2008), oraz korty tenisowe. W obrębie parku znajduje się także niewielki staw.

Fortyfikacje Pierwotna wieża obronna znajdująca zbudowana została prawdopodobnie przez ród Pileckich i jest datowana na 2 poł. XVI wieku. Powstała jako obiekt najstarszy w całym założeniu i była później częścią obronnego fortalicjum z pocz. XVII wieku należącego do rodu Stadnickich. Stadniccy po 1610 roku rozbudowali fortalicjum w zamek na planie podkowy z krużgankami i czterema małymi bastejami w narożach. W latach 1629–1641 wojewoda Stanisław Lubomirski całkowicie przebudował zamek na założenie w typie palazzo in fortezza otaczając zamek potężnymi ziemno-murowanymi fortyfikacjami bastionowymi na planie gwiazdy oraz fosą. Plan zamku był autorstwa Macieja Trapola, a fortyfikacje zaprojektował Krzysztof Mieroszewski. Fortyfikacje były na tyle potężne, że w 1655 roku Szwedzi pod dowództwem gen. Douglasa nawet nie próbowali szturmu i po odmowie kapitulacji przez komendanta Adama Dzierżaka wycofali się spod zamku. W 1657 roku twierdza obroniła się także przed siedmiogrodzkimi wojskami Rakoczego. W 2 poł. XVII wieku przeprowadzono remont i unowocześnienie fortyfikacji. Po 1783 roku księżna Izabela Czartoryska rozpoczęła poszerzanie ogrodów w związku z czym zniwelowano częściowo fortyfikacje bastionowe przez co straciły one funkcje obronne. Do dzisiaj jednak widoczny jest ich zarys w terenie.

Muzeum W zamku działa Muzeum – Zamek w Łańcucie, którego dyrektorem jest dr Piotr Szopa: Dział Wnętrz Dział Pojazdów Konnych Dział Konserwacji Parku Biblioteka i Archiwum Dział Historii Miasta i Regionu Dział Sztuki Cerkiewnej.

Dyrektorzy Muzeum-Zamku Antoni Duda-Dziewierz (1952–1973) Władysław Czajewski (1973–1990) Wit Karol Wojtowicz (1990–2023) Krzysztof Żaba (w 2023, p.o.) Piotr Szopa (od 1 listopada 2023)

Odniesienia w kulturze W zamku w Łańcucie kręcono sceny do dwóch znanych polskich filmów fabularnych: Trędowatej (1976) i Hrabiny Cosel (1968). Plenery zamku pojawiają się także w filmie Pałac (1980).

Numizmatyka W 1993 roku wydano dwie monety okolicznościowe z wizerunkiem zamku w Łańcucie. Monety miały nominały 20 000 i 300 000 złotych (monetę o nominale 20 000 złotych wyemitowano w nakładzie 500 000 sztuk, zaś monetę o nominale 300 000 złotych w nakładzie 20 000 sztuk).

Galeria

Zobacz też

Historia Łańcuta Nowożytna architektura rezydencjonalna w Polsce Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej Zamek w Łańcucie (Pileckich)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Oficjalna strona internetowa zamku w Łańcucie Zamkomania – Zamek w Łańcucie Zdjęcia zamku w Łańcucie Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona

Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Fortece I Rzeczypospolitej Kategoria:Instytucje Kultury Samorządu Województwa Podkarpackiego Zamek w Łańcucie Zamek w Łańcucie Kategoria:Zamki i pałace Lubomirskich herbu Szreniawa bez Krzyża Kategoria:Zamki Potockich herbu Pilawa Kategoria:Zamki w województwie podkarpackim Kategoria:Zamki ziemi przemyskiej Kategoria:Zabytki nieruchome w Łańcucie