Okręty podwodne projektu 658/658M (NATO: Hotel, Hotel II, Hotel III) — pierwsze radzieckie okręty podwodne przenoszące pociski balistyczne, które wyposażone zostały w napęd jądrowy. Wyposażone w systemy rakietowe D-2, a następnie D-3, okręty tego typu służyły w radzieckiej marynarce wojennej w latach 1961–1991, stanowiąc platformy przenoszenia pocisków SLBM R-13, R-21 oraz R-29. Jednostki projektu 658 zostały przygotowane na bazie konstrukcji jednostek projektu 627A. Z uwagi jednak na niedostatki przygotowanego pośpiesznie projektu, złą jakość wykonania i niedostateczne wyszkolenie załóg, jednostki tego typu nękane były licznymi awariami i wypadkami, pociągającymi za sobą ofiary śmiertelne. Wśród nich znalazł się K-19, który dwukrotnie uległ awariom kwalifikowanym jako poważne wypadki jądrowe, z ofiarami śmiertelnymi w ludziach. Zderzył się także ze śledzącym go amerykańskim okrętem podwodnym USS „Gato” (SSN-615).
Geneza Wprawdzie Józef Stalin silnie wspierał rozwój broni nuklearnej, nie dopuszczał jednak do dyskusji wewnątrz sił zbrojnych nad jej zastosowaniem. Tego typu decyzje zastrzeżone były wyłącznie dla niego i kilku zaufanych generałów, którzy dążyli do budowy floty dużych oceanicznych okrętów nawodnych. Sytuację zmieniła śmierć Stalina w 1953 roku, a nacisk jaki wywierał na kontynuację tego programu admirał Nikołaj Kuzniecow, stał się jednym z powodów jego dymisji ze stanowiska dowódcy flotyNorman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, s. 151-156.. W połowie lat 50. dwudziestego wieku, Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego określił nowe drogi rozwoju floty Związku Radzieckiego oraz jej rolę i zadania. Jak nieco później napisał nowy głównodowodzący marynarki adm. Siergiej Gorszkow, który zastąpił na tym stanowisku Kuzniecowa 6 stycznia 1956 roku: „Wyznaczony przez Komitet Centralny naszej partii plan rozwoju wymagał budowy floty oceanicznej, zdolnej do wypełniania ofensywnych misji strategicznych. Okręty podwodne i lotnictwo morskie wyposażone w broń nuklearną zajmowały czołową pozycję w tych planach. W ten sposób, rozpoczął się nowy etap rozwoju naszej floty i jej nauk morskich”. left|thumb|Admirał Floty Siergiej Gorszkow W rezultacie tej rewolucji, zgodnie ze słowami admirała, po raz pierwszy w historii marynarka radziecka została przekształcona w pełnym tego słowa znaczeniu w ofensywny typ sił zbrojnych dalekiego zasięgu. Razem ze Strategicznymi Wojskami Rakietowymi, takimi które mogły wywrzeć decydujący wpływ na przebieg konfliktu zbrojnego na dużych teatrach operacji militarnych. W ciągu kilku następnych lat adm. Gorszkow wycofał ze służby przestarzałe pancerniki i starsze krążowniki, przerwał też budowę i zezłomował kilka właśnie budowanych w całości artyleryjskich nowych krążowników. Co ważniejsze, przyśpieszył toczące się już programy rozwoju nowych zaawansowanych broni. Najważniejszym z nich był program budowy dużej floty podwodnej.
W tym czasie Związek Radziecki zainicjował budowę morskich strategicznych sił uderzeniowych. Początkowo diesel-elektryczne okręty podwodne miały być uzbrojone w torpedy z głowicami nuklearnymi przeznaczone do ataku na amerykańskie porty. Co ważniejsze i bardziej praktyczne, Związek Radziecki przejął dużą ilość niemieckich technologii i specjalistów z zakresu zarówno pocisków balistycznych jak i manewrujących, umieszczając tych ostatnich początkowo w Instytucie Rabe w niemieckim Bleicherode, a następnie – po aresztowaniu – w podmoskiewskich Podlipkach, z zamiarem wykorzystania ich do opracowania broni zdolnej do ataku na nabrzeżne cele lądowe. Początkowe radzieckie konstrukcje oparte były na drugowojennych niemieckich rozwiązaniach w zakresie konstrukcji okrętów podwodnych — zwłaszcza typu XXI, radzieckie biura projektowe korzystały też z niemieckich doświadczeń z wystrzeliwaniem małych rakiet z jednostek tej klasy oraz z wystrzeliwaniem pocisków V-2 z holowanych przez okręty podwodne kontenerówNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 107-111.. Pierwszym efektem prowadzonych prac było opracowanie pocisku R-11FM, który zainstalowano w zmodyfikowanym okręcie projektu 611 (NATO: Zulu) B-67, oznaczanym odtąd jako okręt projektu W611 (NATO: Zulu IV½). Wkrótce jednak biuro konstrukcyjne SKB-385 opracowało nowy system rakietowy D-2 z pociskami R-13 (NATO: SS-N-4 Sark) przenoszonymi przez opracowane w biurze CKB-16 okręty podwodne projektu 629 (NATO: Golf), które zostały wyposażone w taki sam diesel-elektryczny napęd, jaki zastosowano w jednostkach myśliwskich projektu 641 (NATO: Foxtrot). Jednostki typów Zulu IV½ oraz Golf stały się w ten sposób pierwszymi na świecie okrętami podwodnymi przenoszącymi rakietowe pociski balistyczne. W tym samym jednak czasie, w Stanach Zjednoczonych, szef operacji morskich admirał Arleigh Burke prowadził program rozwoju systemu rakietowego Polaris — pierwszego na świecie systemu rakietowego opartego na okrętach podwodnych napędzanych energią nuklearnąNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 115-125.. Zalety napędu jądrowego dla okrętów strategicznych wydawały się oczywiste, stąd też Związek Radziecki rozpoczął swoje własne prace w tym zakresie.
Konstrukcja i budowa right|thumb|Siergiej Kowalow w 2009 roku Decyzję o budowie napędzanych energią jądrową okrętów podwodnych projektu 658 podjęto 26 sierpnia 1956 roku. Jeszcze w sierpniu tego samego roku podjęte zostały prace nad projektem pierwszych radzieckich jądrowych okrętów podwodnych wyposażonych w pociski balistyczne. Prowadziło je biuro konstrukcyjne CKB-18 w oparciu o konstrukcję jednostek projektu 627A. Zespół pod kierunkiem P.Z. Gołosowskiego, następnie I.B. Michaiłowa, a ostatecznie Siergieja Kowalowa, w pierwszym kwartale 1957 roku ukończył projekt technicznyNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 111-114.. Z racji wyznaczonego sztywnego terminu ukończenia prototypu okrętu, nie został przygotowany żaden projekt wstępnyPodwig, Bukharin i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 290-294.. Projekt przewidywał jednostki o wyporności nawodnej 4080 ton oraz podwodnej 5 240 ton (5 000 m³). Jednostki te zostały pierwotnie wyposażone w trzy pociski R-13 (NATO: SS-N-4), a także w wyrzutnie torpedowe 533 mm oraz 400 mm – podobnie jak okręty projektu 675 (NATO: Echo II) – celem zwalczania niszczycieli ZOP. Siłownia tych okrętów podobna była do zainstalowanej w jednostkach projektu 627A (NATO: November SSN) oraz projektów 659 i 675 (NATO: Echo SSGN), z dwoma reaktorami wodno-ciśnieniowymi WM-A o łącznej mocy 35 000 SHP — 70 MW każdy oraz dwoma turbinami parowymiNorman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, s. 295-297.. Były to reaktory pierwszej radzieckiej generacji, korzystające z paliwa nuklearnego opartego na uranie wzbogaconym do 20 procent zawartości uranu-235Podwig, Bukharin i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 88..
+ Jednostki projektu 658 Stocznia Wodowanie Wejście do służby Wycofanie ze służby K-19 Zakład 402Siewierodwińsk 11 października 1959 12 listopada 1960 19 kwietnia 1990 K-33 6 sierpnia 1960 24 grudnia 1960 1988–1990 K-55 18 września 1960 27 grudnia 1960 14 marca 1989 K-40 18 czerwca 1961 27 grudnia 1961 12 października 1986 K-16 31 lipca 1961 28 grudnia 1961 1988–1990 K-145 30 maja 1962 31 października 1962 K-149 20 lipca 1962 27 października 1962 1988–1990 K-178 1 kwietnia 1962 8 grudnia 1962
Okręty podwodne projektu 658 były jednostkami dwukadłubowymi o dużej dzielności morskiej niezbędnej do prawidłowego startu rakiet balistycznych. Całkowita długość podzielonego na 10 przedziałów kadłuba wynosiła 114 metrów, maksymalna średnica 9,2 metra, zaś zanurzenie 7,31 metra. Nie jest jednoznacznie ustalona konstrukcyjna głębokość zanurzenia okrętów tego projektu. Według niektórych źródeł wynosiła ona 300 metrów, jednak inne wskazują na 240 metrów — na 300 zaś metrów określają maksymalną głębokość zanurzenia.
Budowę pierwszego okrętu rozpoczęto w zakładzie 402 w Siewierodwińsku 17 października 1958 roku. Pierwszy z ośmiu okrętów projektu — K-19, został zwodowany 11 października 1959 roku. Duży kiosk mieścił trzy wyrzutnie rakiet opracowanego dla jednostek projektu 629 (NATO: Golf) systemu rakietowego D-2. W systemie D-2 jednostki projektu 658 mogły przenosić trzy pociski R-13. Start tych pocisków mógł się odbywać wyłącznie w położeniu nawodnym, zaś wszystkie trzy mogły być wystrzelone w ciągu 12 minut od wynurzenia. Były to jedne z pierwszych na świecie okrętów przenoszących morskie pociski balistyczne, których system energetyczny oparty był na reaktorach jądrowych. Wyposażenie pierwszego okrętu tego typu, zostało nieznacznie wyprzedzone przez pierwszy amerykański okręt rakietowy USS „George Washington” (SSBN-598), który jednak wyposażony został w 16 wystrzeliwanych spod wody pocisków Polaris A-1Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 124..
Wyposażenie okrętów składało się między innymi z radaru obserwacji powierzchni Flag (NATO: Snoop Tray} oraz pasywnego sonaru średnich częstotliwości. Jednostki tego projektu miały cztery wyrzutnie torpedowe kalibru 533 milimetry na dziobie oraz cztery wyrzutnie kalibru 400 milimetrów na rufie. Uzbrojone były w pierwsze radzieckie samonaprowadzające się torpedy o prędkości przekraczającej 40 węzłów 53-61, później także 53-65K oraz SET-65.
W latach 1960–1962 w Siewierodwińsku ukończono osiem jednostek projektu 658 (Hotel); budowa kolejnych okrętów rakietowych tego typu była planowana, lecz została zatrzymana w roku 1959 w związku z utworzeniem Strategicznych Wojsk Rakietowych i anulowaniem programów morskich strategicznych sił uderzeniowych. Wszystkie jednostki tego projektu miały problemy techniczne. Najważniejszą z przyczyn tych problemów była niska jakość wykonania oraz brak, czy też niedostatek kontroli jakości w stoczniach i u dostawców komponentów. W opinii szefa zespołu konstruktorów – Siergieja Kowalowa: To była prawdziwa katastrofa – przeciekające generatory pary, przeciekające kondensatory i, praktycznie, wojskowa użyteczność tych jednostek była wątpliwa.
Podobne do czołowego radzieckiego konstruktora zdanie na temat tych okrętów miał amerykański wywiad marynarki (Office of Naval Intelligence). Na przełomie lat 50. i 60., flota amerykańska była żywo zainteresowana radzieckimi postępami w rozwoju technologii nuklearnych, toteż amerykańskie okręty podwodne często śledziły radzieckie jednostki typów Hotel (658), Echo (659) oraz November (627A). Według wczesnych raportów amerykańskich, okręty tych typów były prymitywne i hałaśliwe, toteż łącząc ich anglojęzyczne oznaczenia, w wewnętrznym żargonie służby ironicznie określano je akronimem HENs (kury)S. Sontag, C. Drew, A. Drew : Blind Man's Bluff, s. 43..
Modyfikacje Ponieważ wystrzeliwanie rakiet w położeniu nawodnym narażało okręty na wykrycie i zniszczenie przez wrogie siły ZOP, w 1963 roku wprowadzono do uzbrojenia pocisk balistyczny R-21 (w kodzie NATO SS-N-5 Serb). Zdecydowano o przezbrojeniu okrętów projektu 658 w te rakiety, co wiązało się z poważną modernizacją jednostek i zmianą oznaczenia na projekt 658M (na Zachodzie znane jako Hotel II). Celem zapobieżenia zmianie wyporności okrętu po opuszczeniu wyrzutni przez pocisk oraz zapewnienia możliwości utrzymania okrętu po starcie rakiety na tej samej głębokości, wyrzutnia jeszcze przed startem miała zostać wypełniona wodą, a jednostki 658M musiały zostać zaopatrzone w dodatkowe zbiorniki balastowe. Przezbrojenie wszystkich okrętów – z wyjątkiem K-145 – do przenoszenia systemu rakietowego D-4, nastąpiło w latach 1963–1967.