Historia Polski w latach 1492–1572 – okres w historii Polski trwający od śmierci Kazimierza IV Jagiellończyka do śmierci Zygmunta II Augusta, ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii Jagiellonów, po której w Rzeczypospolitej miała miejsce pierwsza wolna elekcja.
W okresie tym następowało stopniowe zacieśnianie unii między Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim oraz rozwój ustroju demokracji szlacheckiej. Ważnym wydarzeniem w procesie jego kształtowania się było zwołanie w Piotrkowie w 1493 roku pierwszego dwuizbowego sejmu walnego.
Panowanie Jana Olbrachta (1492-1501) thumb|upright|Jan Olbracht – portret
Wybór na króla Kazimierz Jagiellończyk przed śmiercią wyznaczył swojego syna Aleksandra na wielkiego księcia litewskiego. Królem Polski miał zostać jego drugi syn, Jan I Olbracht, który po skutecznych zabiegach o poparcie szlachty, został koronowany 23 września 1492 roku.
Panowanie
W 1497 roku Jan Olbracht zorganizował wyprawę wojenną, by odzyskać wpływy w Hospodarstwie Mołdawii i osłabić pozycję Turcji w tym regionie. Mołdawia od 1387 roku była lennem Korony, lecz jej hospodar Stefan Wielki poruszał się politycznie między Polską, Węgrami i Turcją. Na wojnę wyruszyła armia złożona z pospolitego ruszenia, licząca ponad 40 tysięcy żołnierzy. Wyprawa zakończyła się dużymi stratami polskich wojsk w bitwie pod Koźminem. W walkach Mołdawię wsparła Turcja.
W 1499 roku zawarto sojusz z Węgrami i Stefanem Mołdawskim. W następstwie nieudanej wyprawy mołdawskiej zawiązał się cały szereg przymierzy i koalicji państw ościennych przeciwko Polsce i Litwie. W walkach przeciwko wojskom koronnym Wołochów wsparły Turcja i Węgry, rządzone przez Władysława II Jagiellończyka. Wiosną 1498 roku Tatarzy najechali południowo-wschodnie terytoria Wielkiego Księstwa Litewskiego, a Iwan III Srogi, książę moskiewski, próbował opanować Kijów, pokonując armię polsko-litewską w bitwie nad Wiedroszą (1500). Na zachodzie cesarz rzymski Maksymilian I Habsburg przejął część Śląska z Głogowem i zażądał zwrócenia zakonowi krzyżackiemu Prus Królewskich. W związku z tym komtur krzyżacki odmówił złożenia hołdu królowi polskiemu. Wiosną 1501 roku Olbracht zarządził koncentrację wojsk koronnych w Toruniu, ale wkrótce potem zmarł na chorobę zakaźną. W następstwie śmierci monarchy wyprawa wojenna na Prusy Zakonne nie doszła do skutku.
Polityka zagraniczna W 1494 roku doszło do zjazdu rodzinnego Jagiellonów w Lewoczy, na którym miały zapaść ważne decyzje dotyczące przyszłości dynastii. Wzięli w nim udział: Jan I Olbracht, Władysław II Jagiellończyk, prymas Polski, biskup krakowski, Zygmunt I oraz Fryderyk Starszy Hohenzollern, margrabia Brandenburgii. Na zjeździe tym nie podjęto żadnych wiążących decyzji. Władysław II Jagiellończyk podpisał z Janem Olbrachtem akt, w którym obiecali sobie wzajemną pomoc w wypadku buntu poddanych. W 1498 roku wielkim mistrzem krzyżackim został Fryderyk von Wettyn, który odmówił złożenia hołdu królowi i rozpoczął działania, mające na celu odzyskanie ziem utraconych po drugim pokoju toruńskim. Swoje naciski zaczął wtedy wywierać Maksymilian I Habsburg. Na te działania Jan I Olbracht odpowiedział sojuszem z Francją przypieczętowanym małżeństwem Władysława II z francuską księżniczką Anną de Foix-Candale. W 1499 roku Polska i Litwa zawarły unię krakowsko-wileńską dotyczącą dalszej współpracy obu krajów.
Śmierć Jan I Olbracht zmarł 17 czerwca 1501 roku w Toruniu. Jego zwłoki złożono uroczyście w katedrze wawelskiej. Był bezdzietny, więc tron przejął jego młodszy brat, wielki książę litewski Aleksander I Jagiellończyk (1501–1506).
Panowanie Aleksandra I Jagiellończyka (1501-1506) thumb|upright|Aleksander Jagiellończyk – portret
Wybór na króla 12 grudnia 1501 roku w katedrze na Wawelu Aleksander I Jagiellończyk został koronowany na króla Polski przez najmłodszego syna Kazimierza Jagiellończyka, swojego brata – arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski, kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Koronacja odbyła się w obecności m.in. królowej Elżbiety Rakuszanki. Żona Aleksandra, wielka księżna litewska Helena, nie została koronowana na królową Polski. Sprzeciwiali się temu biskupi, gdyż wyznawała wiarę prawosławną. Aleksander koronę uzyskał dopiero po podpisaniu dwóch aktów ustrojowych, przygotowanych przez możnowładców polskich: o zrzeczeniu się swych praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniu unii polsko-litewskiej (unia mielnicka) oraz przyznaniu władzy w kraju senatowi na mocy przywileju mielnickiego. Było to równoznaczne z poddaniem króla kontroli możnowładców.
Wojna z Wielkim Księstwem Moskiewskim
28 marca 1503 roku podpisano sześcioletni rozejm, kończący wojnę moskiewską trwającą od 1500 roku. Na jego mocy 1/3 terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazło się pod okupacją moskiewską.
Nihil novi
W 1505 roku kolejny sejm w Radomiu uchwalił konstytucję praw Nihil novi, uzupełnioną przez monarchę zapisem: „Gdybyśmy cokolwiek przeciw wolnościom, przywilejom, swobodom i prawom Królestwa uczynili, uznajemy to ipso facto (łac. tym samym) za nieważne i żadne”. W myśl konstytucji król nie mógł postanowić nic nowego bez zgody izby poselskiej i senatu. Na sejmie zatwierdzono również tzw. „Statut Łaskiego”. Spisany on został przez kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego, stąd jego nazwa. Stanowi zbiór przywilejów szlacheckich i kościelnych oraz praw miejskich obowiązujących w Królestwie.
Śmierć Aleksander Jagiellończyk zmarł bezpotomnie 19 sierpnia 1506 roku w wieku 45 lat. Został pochowany w katedrze wileńskiej. Wielkim księciem litewskim, a następnie królem polskim, został jego młodszy brat Zygmunt I Stary (1506–1548).
Panowanie Zygmunta Starego (1506-1548) thumb|upright|Zygmunt I Stary – portret
thumb|upright=1.3|Polska i Litwa w 1526 r.
Sprawa zakonu krzyżackiego W wyniku ostatniej wojny z zakonem krzyżackim (1519-1521) w 1525 roku doszło do podpisania traktatu krakowskiego. Zygmunt Stary zaakceptował przejście majątków i urzędów krzyżackich spod władzy kościelnej pod świecką i przyjął hołd lenny Albrechta Hohenzollerna jako luterańskiego księcia Prus. Traktat zapewnił Polsce prawo aneksji Prus Książęcych w przypadku wygaśnięcia rodu Albrechta po mieczu. W styczniu 1525 roku wybuchł tumult gdański, gdy zrewoltowane pospólstwo i plebs luterański wystąpiły przeciwko biskupowi kujawskiemu Maciejowi Drzewickiemu, podważając prawa polskiego kościoła do jurysdykcji duchownej w Gdańsku. 17 kwietnia 1526 r. Zygmunt Stary na czele 8000 zbrojnych wkroczył do Gdańska, stłumił bunt i kazał ściąć jego przywódców.
Wojny polsko-litewsko-moskiewskie Wojna z Moskwą 1507–1508
Zygmunt I Stary postanowił zaatakować Wielkie Księstwo Moskiewskie gdy władzę, po śmierci Iwana III, objął Wasyl III. Król Polski porozumiał się z chanem krymskim Mengli I Girejem, nie uzyskał natomiast poparcia od inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego. Wojnę zakończył wieczysty pokój na zasadzie status quo ante, który został podyktowany zmianą sojuszu chana krymskiego i niezmienną postawą zakonu inflanckiego.
Wojna z Moskwą 1512–1522
W 1512 roku Chanat Krymski, działając w porozumieniu z królem Polski, przeprowadził serię łupieżczych najazdów na południowe tereny Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Wysunięte czambuły dotarły pod Riazań. W drodze powrotnej na Krym Tatarzy, wypełniając postanowienia sojuszu, oddali w Kijowie Polakom i Litwinom 1/3 swoich łupów. Dla Wasyla III stało się to wystarczającym powodem do rozpoczęcia wojny. Rosjanie w początkowej fazie konfliktu podeszli pod Smoleńsk, Połock, Witebsk, Borysław, Orszę, Brasław, Mińsk i Druck. Po utracie Smoleńska w 1514 roku, armia polsko-litewska przypuściła kontrofensywę. 8 września 1514 roku doszło do bitwy pod Orszą. Wojska Wasyla III zostały pokonane, lecz Zygmuntowi nie udało się odbić miasta. W 1515 roku chanem krymskim został Mehmed I Girej. Zygmunt Stary zawarł z nim przymierze, w wyniku czego chan krymski zaatakował Moskwę. W 1518 roku armia moskiewska podjęła nieudaną wyprawę na Połock. Rok później, po sojuszu moskiewsko-tatarskim, armia polsko-litewska została pokonana pod Sokalem. W 1520 roku Korona porozumiała się z Tatarami i obie armie rozpoczęły wyprawę, która dotarła do Moskwy (ucieczka cara). W 1522 roku podpisano pięcioletni rozejm. Granica miała przebiegać zgodnie z postanowieniami z 1508 r., a Smoleńsk miał zostać we władaniu Moskwy.
Wojna z Moskwą 1534–1537
W 1533 roku umarł Wasyl III, a na tron wstąpił 3-letni Iwan IV. Litwa postanowiła to wykorzystać i uderzyć na wroga. Ofensywa litewska wyruszyła, kiedy sytuacja w Moskwie była już opanowana. Armia koronna zaatakowała Siewierszczyznę, jednak bez rezultatu. Moskwa odpowiedziała kontratakiem, docierając aż pod Wilno. W 1534 roku wyruszyła armia zaciężna z Polski, opłacona z litewskich pieniędzy, pod dowództwem Jana Tarnowskiego. Gdy główne siły przeciwnika skoncentrowano w Smoleńsku, Jan Tarnowski postanowił zaatakować Siewierszczyznę. Zdobył ją całą, lecz zaciąg wojsk się zakończył i armia powróciła do kraju. W 1536 Wielkie Księstwo Moskiewskie odbiło wszystkie grody na Siewierszczyźnie prócz Homla. W 1537 podpisano pokój, w wyniku którego Wielkie Księstwo Moskiewskie zatrzymało Siebież, a Wielkie Księstwo Litewskie – Homel.thumb|Fragment ryciny z kroniki Marcina Bielskiego
Wojny z Mołdawią Wojna z Mołdawią 1509–1510 Bogdan III rościł pretensje do Pokucia, zajętego przez Aleksandra Jagiellończyka w 1502 roku. Za czasów Aleksandra planowano małżeństwo jego siostry Elżbiety z Bogdanem. Do małżeństwa jednak nie doszło z powodu śmierci Aleksandra. Bogdan III po odmowie ślubu przez polskich możnowładców najechał w 1509 roku na Polskę i nieskutecznie obległ Kamieniec i Lwów, spalił Rohatyn i przyłączył Pokucie. W akcji odwetowej wojska polskie dowodzone przez Mikołaja Kamienieckiego odzyskały Pokucie, pokonały Mołdawian w bitwie pod Czerniowcami i przez trzy tygodnie nieskutecznie oblegały Bogdana III w Suczawie. Podczas odwrotu pacyfikujących okrutnie Mołdawię Polaków, w październiku Bogdan III postanowił zaatakować ich podczas przeprawy przez Dniestr, lecz został pokonany przez Kamienieckiego pod Chocimiem. W styczniu 1510 roku podpisano pokój, w wyniku którego anulowano plan małżeństwa Bogdana i Elżbiety. Sprawą Pokucia miał się zająć sąd rozjemczy Władysława Węgierskiego.
Wojna z Mołdawią 1530–1531 Od 1527 roku hospodarem mołdawskim był Piotr Rareș. Sułtan osmański, Sulejman Wspaniały, pozwolił mu zaatakować Polskę i zająć Pokucie. Piotr porozumiał się w tej sprawie z Wasylem III i w 1530 roku wkroczył do Pokucia. W 1531 roku Korona przeciągnęła Imperium Osmańskie na swoją stronę i pod dowództwem hetmana Jana Tarnowskiego, pokonała rywala podczas bitwy pod Obertynem. Bitwa nie przyniosła żadnych korzyści, ponieważ hetman nie mógł wejść na terytorium lennika tureckiego. W 1533 roku Piotr Opaliński podpisał w Stambule pokój obowiązujący do końca życia obu władców. Na jego mocy Korona zrezygnowała z pretensji do Mołdawii i Wołoszczyzny.
Wojna z Mołdawią 1535–1538 Podczas oblężenia Chocimia hetman Tarnowski przyjął propozycję oddania Pokucia Polsce. Korona odzyskała Pokucie, lecz odbyło się to za cenę zwiększenia wpływów tureckich w Mołdawii, ponieważ Piotr Rares został wypędzony.
Rywalizacja z Habsburgami na arenie międzynarodowej