Koendu, igłozwierz, jeżownica (Coendou) – rodzaj ssaków z podrodziny ursonów (Erethizontinae) w obrębie rodziny ursonowatych (Erethizontidae).
Nazwa zwyczajowa We wcześniejszej polskiej literaturze zoologicznej nazwa „koendu” była używana do oznaczania gatunku Coendou prehensilis. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” gatunkowi nadano nazwę koendu brazylijski, rezerwując nazwę koendu dla rodzaju tych ursonowatych.
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce (Meksyk, Belize, Gwatemala, Salwador, Honduras, Nikaragua, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Trynidad i Tobago, Wenezuela, Gujana, Surinam, Gujana Francuska, Brazylia, Ekwador, Peru, Boliwia, Paragwaj, Urugwaj i Argentyna).
Charakterystyka Długość ciała (bez ogona) 239–560 mm, długość ogona 105–578 mm, długość ucha 7–29 mm, długość tylnej stopy 46–95 mm; masa ciała 0,6–5,3 kg. Cechą wyróżniającą koendu są ich chwytne ogony. Modyfikacja przednich i tylnych stóp umożliwiła im chwytanie, dzięki czemu zwierzę to stało się znakomitym wspinaczem zaadaptowanym do życia na drzewach. Koendu żywią się liśćmi, pędami, owocami, korą, korzeniami i pąkami, bywają również szkodnikami upraw plantacji. Koendu wydają odgłosy przypominające dziecko, by komunikować się w obrębie swojego gatunku. Młode rodzą się pokryte miękkimi włosami, które twardnieją z wiekiem. Dorosłe poruszają się powoli, a w momencie zagrożenia zwijają się w kulkę. Zwierzęta te dożywają maksymalnie 27 roku życia.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1799 roku francuski przyrodnik Bernard Germain de Lacépède w rozdziale zatytułowanym Tabela gromad, podgromad, rzędów i rodzajów ssaków, w publikacji swojego autorstwa o tytule Przemówienia otwierające i zamykające kurs historii naturalnej wygłoszony w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w VII roku Republiki oraz metodyczne tabele ssaków i ptaków. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) koendu brazylijski (C. prehensilis).
Etymologia Coendou (Coendus, Coandus, Coandu, Coendu, Coendou): nazwa Coendu oznaczająca w tupi długoogoniaste, żyjące na drzewach pokryte kolcami gryzonie. Sinetheres (Sinoetherus, Synethere, Synetheres, Synoetheres): sunēthēs ‘żyjący razem’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Hystrix prehensilis . Sphiggurus (Sphingurus): gr. σφιγγω sphiggō ‘związać ciasno, skrępować’; ουρα oura ‘ogon’. Gatunek typowy (oznaczenie oryginalne): Hystrix spinosa . Laboura: gr. λαμβανω lambanō ‘chwycić’; ουρα oura ‘ogon’. Cercolabes: gr. κερκος kerkos ‘ogon’; λαμβανω lambanō ‘chwycić’. Echinoprocta: gr. εχινος ekhinos ‘jeż’; πρωκτος prōktos ‘zad’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Erithizon (Echinoprocta) rufescens . Mamsynetheresus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia). Cryptosphingurus: gr. κρυπτος kruptos ‘ukryty’; rodzaj Sphingurus . Gatunek typowy (oznaczenie oryginalne): Sphiggure villosa (= Hystrix spinosa ). Caaporamys: Caaporã (lub Caipora), rdzenne bóstwo Amazonii, opiekun zwierząt; nazwa oznacza w językach tupi-guarani ‘ten, który mieszka w lesie’; gr. μυς mus, μυος muos ‘mysz’. Gatunek typowy (oznaczenie oryginalne: Cercolabes melanurus .
Podział systematyczny Analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Vossa, Hubbard i Jansę (2013) wykazała, że gatunki tradycyjnie zaliczane do rodzaju Coendou nie tworzą kladu, do którego nie należałyby także gatunki z rodzajów Echinoprocta i Sphiggurus; według tej analizy także gatunki tradycyjnie zaliczane do rodzaju Sphiggurus nie tworzą kladu, do którego nie należałyby też gatunki z rodzajów Coendou i Echinoprocta. Na tej podstawie autorzy zsynonimizowali rodzaje Echinoprocta i Sphiggurus z rodzajem Coendou, przenosząc zaliczane do nich gatunki do tego ostatniego rodzaju. W takim ujęciu do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w trzech podrodzajach: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNCoendoude Lacépède, 1799 –koenducentruj|150pxCoendou prehensilis(Linnaeus, 1758)koendu brazylijskigatunek monotypowyendemit Brazylii: północny Mata Atlântica na południe do prawego brzegu rzeki São Francisco (Alagoas)DC: 29–48 cmDO: 31–43 cm>MC: 2,3–2,9 kgcentruj|150pxCoendou longicaudatusDaudin, 18022 podgatunkiszeroko rozpowszechniony w Mâta Atlantica na wschód od Andów na południe do północno-zachodniej Argentyny i Paragwaju; również Trynidad i Tobago (Trynidad)DC: 45–57 cmDO: 46–60 cmMC: 2,3–5,6 kgcentruj|150pxCoendou baturitensisFeijó & Langguth, 2013koendu trójbarwnygatunek monotypowyendemit Brazylii: wschodnia Amazonia (Pará i Maranhão) oraz górskie lasy w CearáDC: 46–55 cmDO: 32–47 cmMC: 3,4–3,5 kgcentruj|120pxCoendou mexicanus(Kerr, 1792)igłozwierz meksykańskigatunek monotypowyMeksyk (w San Luis Potosí i Guerrero) na południe do zachodniej Panamy; zakres wysokości: 0–2300 m n.p.m.DC: 35–46 cmDO: 20–36 cmMC: 1,4–2,6 kgcentruj|150pxCoendou rufescens(J.E. Gray, 1865)jeżownica górskagatunek monotypowywszystkie 3 pasma Andów w środkowej i południowej Kolumbii, na południe od obu zboczy do północnego Peru (Lambayeque), a także północnej Boliwii (Cochabamba); zakres wysokości: 800–3500 m n.p.m.DC: 31–37 cmDO: 10,5–15 cmMC: brak danychcentruj|150pxCoendou quichuaO. Thomas, 1899koendu włochatygatunek monotypowyendemit Ekwadoru: północno-zachodnia część; zakres wysokości: 0–3300 m n.p.m.DC: 33–44 cmDO: 26–41 cmMC: 2–3 kgcentruj|150pxCoendou rothschildiO. Thomas, 1902gatunek monotypowywschodnia Panama i transandyjska KolumbiaDC: 36–43,8 cmDO: 27–42 cmMC: brak danychCoendou vossiRamírez-Chaves, Mazepa, D.M. Morales-Martínez, Suárez-Castro, Colmenares-Pinzón, Pulido-Santacruz & Noguera-Urbano, 2025gatunek monotypowyendemit Kolumbii: międzyandyjska dolina rzeki Magdalena i karaibski obszar (departament Magdalena), wzdłuż wschodniej (orientalnej) i centralnej części Kordyliery od César na południe do HuilaDC: 26–33 cmDO: 20,4–29 cmMC: brak danychcentruj|150pxCoendou sangayJ. Brito, 2026gatunek monotypowyendemit Ekwadoru: Park Narodowy Sangay, Morona Santiago; zakres wysokości: około 2400 m n.p.m.DC: 46 cmDO: 12 cmMC: 2 kgSphiggurusF. Cuvier, 1825− igłozwierzcentruj|130pxCoendou bicolor(von Tschudi, 1844)koendu dwubarwnygatunek monotypowywschodnie Andy od północnego Peru (San Martín) na południe do zachodniej Boliwii; zachodnie Andy w północnym Peru (Cajamarca)DC: 38–50 cmDO: 33–54 cmMC: 3,4–4,7 kgcentruj|150pxCoendou nycthemera(I. von Olfers, 1818)konedu czarnygatunek monotypowyendemit Brazylii: na południe od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Madeira do wyspy Marajó (Amazonas, Pará i być może MaranhãoDC: 29–38 cmDO: 28–37 cmMC: około 950 gcentruj|150pxCoendou speratusMendes Pontes, Gadelha, E.R.A. Melo, de Sá, Loss, Caldara, L.P. Costa & Y.L.R. Leite, 2013koendu kolczastygatunek monotypowyendemit Brazylii: Pernambuco i AlagoasDC: 33–44 cmDO: 29–32 cmMC: 1,4–1,6 kgcentruj|130pxCoendou spinosus (F. Cuvier, 1823)igłozwierz długokolcygatunek monotypowypołudniowo-wschodnia Brazylia (na południe w Minas Gerais i Espírito Santo), wschodni Paragwaj (rzeka Tebicuary), północny Urugwaj i północno-wschodnia Argentyna (Misiones); zakres wysokości: 0–1150 m n.p.m.DC: 24–55 cmDO: 20–38 cmMC: około 1 kgcentruj|150pxCoendou insidiosus(I. von Olfers, 1818)igłozwierz pónocnobrazylijskigatunek monotypowyendemit Brazylii: prawdopodobnie od południowego Sergipe do skrajnie wschodniego Minas Gerais i północnego Rio de JaneiroDC: 29–35 cmDO: 18–22 cmMC: brak danychCaaporamys Menezes, Feijó,Fernandes-Ferreira,da Costa &Cordeiro-Estrela, 2021centruj|150pxCoendou vestitusO. Thomas, 1899igłozwierz kolumbijskigatunek monotypowyendemit Kolumbii: zachodnie podnóża (prawdopodobnie także niższe stoki) wschodnich Andów (Cundinamarca)DC: 29–37 cmDO: 17–19 cmMC: brak danychCoendou pruinosusO. Thomas, 1905igłozwierz oszronionygatunek monotypowypółnocno-środkowa Kolumbia (wschodnie Andy i Serranía de la Macarena), zachodnia i północna Wenezuela (Serranía de Perijá na wschód do Kordyliery Nadbrzeżnej); zakres wysokości: 55–2600 m n.p.m.DC: 32–38 cmDO: około 19 cmMC: brak danychcentruj|150pxCoendou ichillusVoss & M.N.F. da Silva, 2001igłozwierz paskowanygatunek monotypowyniziny we wschodnim Ekwadorze i północno-wschodnim Peru; być może na północ od rzeki Amazonka na wschód do rzeki Negro; zakres wysokości: poniżej 500 m n.p.m.DC: 26–29 cmDO: 21–25 cmMC: brak danychcentruj|150pxCoendou roosmalenorumVoss & M.N.F. da Silva, 2001igłozwierz nadrzecznygatunek monotypowyendemit Brazylii: obie strony rzeki Madeira (Amazonas i Rondônia); być możej szerzej rozpowszechnionyDC: około 29 cmDO: około 26 cmMC: około 600 gcentruj|150pxCoendou melanurus(J.A. Wagner, 1842)igłozwierz czarnoogonowygatunek monotypowyniziny na północ od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Orinoko i rzeki Negor (wschodnia Wenezuela, regionj Gujana i północna Brazylia)DC: 28–38 cmDO: 22–36 cmMC: 1,5–2,4 kg} Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie..
Opisano również gatunki wymarłe: Coendou kleini (Stany Zjednoczone; plejstocen) Coendou magnus (Brazylia; plejstocen) Coendou poyeri (Stany Zjednoczone; pliocen)
Uwagi
Przypisy
Nazwy polskie za:
Bibliografia
Kategoria:Ursonowate