Gotthold Ephraim Lessing (ur. 22 stycznia 1729 w Kamenz w Saksonii, zm. 15 lutego 1781 w Brunszwiku) – niemiecki estetyk, dramaturg, pisarz, krytyk i teoretyk literacki epoki oświecenia, reformator teatru niemieckiego i jeden z najważniejszych autorów dramatycznych tamtego okresu.

Biografia Na podstawiePor. m.in. Hugh Barr Nisbet, Lessing. Eine Biographie, tłum. z ang. Karl S. Guthke, Monachium 2008; Wstęp Olgi Dobijanki(-Witczakowej) do: Gotthold Ephraim Lessing (1958): Minna van Barnhelm … przełożył Henryk Zymon-Dębicki, opracowała Olga Dobijanka. Wrocław, Kraków (Biblioteka narodowa, ser. 2, nr 112); Wstęp Adolfa Sowińskiego do: Gotthold Ephraim Lessing: Dzieła wybrane, Warszawa 1959.:

Lessing urodził się 22 stycznia 1729 roku w Kamenz jako trzecie z dwanaściorga dzieci (1693–1770), luterańskiego duchownego, oraz Justiny Salome (z d. Feller). Wychowany w duchu pobożności, zgodnie z rodzinną tradycją został przeznaczony na duchownego lub uczonego.

Do dziesiątego roku życia zdobywa edukacyjne szlify pod okiem ojca, a następnie w łacińskiej szkole w Kamenz. W 1741 trafia do elitarnej szkoły książęcej pod wezwaniem św. Afry w Miśni, gdzie zostaje dostrzeżony przez pedagogów jako bystry uczeń i chłonny umysł, z zapałem studiujący w oryginale dzieła m.in. Terencjusza i Plauta. Choć szkołę w Miśni cechowała surowa dyscyplina, pozwala ona młodemu Lessingowi na otwarcie się na tendencje oświeceniowe, zwłaszcza poprzez lekturę tekstów myślicieli francuskich. W roku 1746 immatrykuluje się na uniwersytecie w Lipsku, gdzie zgodnie z życzeniem ojca rozpoczyna studia na wydziale teologicznym. Lipsk jest już wtedy jednych z głównych ośrodków niemieckiego oświecenia. To tu działa słynny reformator literatury niemieckiej Johann Christoph Gottsched (1700–1766), tu występuje też słynna trupa teatralna Fryderyki Caroliny Neuber (1697–1760), z którą Lessing nawiązuje rychły kontakt i dla której pisze w 1747 r. swą pierwszą sztukę pt. Młody uczony. W roku 1748 przerywa studia, do których wraca w 1751 r., immatrykulując się na uniwersytecie w Wittenberdze, gdzie rok później zostaje magistrem sztuk wyzwolonych. W tym okresie studiuje teksty filozoficzne, teologiczne, estetyczne i literackie myślicieli angielskich, francuskich i niemieckich. Zajmuje się też twórczością prześladowanego przez inkwizycję humanisty Girolamo Cardano, czemu daje wyraz w swej Apologii Hieronima Cardana (Rettung des Hieronymus Cardanus). alt=|mały|Pomnik G.E. Lessinga w Hamburgu, projekt Fritza Schapera z 1881 r. Po zakończonych studiach kilkukrotnie zmienia miejsce zamieszkania, poszukując stałego zatrudnienia. W Berlinie nawiązuje kontakty m.in. z Ewaldem Christianem von Kleistem, Karlem Wilhelmem Ramlerem, , przede wszystkim zaprzyjaźnia się jednak z Friedrichem Nicolaiem i Mosesem Mendelssohnem, z którymi w kolejnych latach współtworzy projekty literackie i publicystyczne, m.in. Listy o literaturze najnowszej (Briefe, die neueste Literatur betreffend, 1759–1765).

W latach 1760–1765 przebywa we Wrocławiu jako sekretarz generała Friedricha Bogislava von Tauentzien, gdzie bliżej obserwuje przebieg i kulisy wojny siedmioletniej. Podczas ponownego pobytu w Berlinie publikuje swą najważniejszą rozprawę estetyczną pt. Laokoon czyli o granicach malarstwa i poezji (1766), a następnie w roku 1767 przenosi się do Hamburga, gdzie zostaje dramaturgiem i doradcą powstałego w tym mieście . Z tego okresu pochodzi komedia (1767), a także przede wszystkim seria krytyk i szkiców teatralnych pt. Dramaturgia hamburska (1767-1769), w których Lessing wyjaśnia swoje rozumienie teatru, a także formułuje program jego naprawy w Niemczech. W okresie hamburskim poznaje też swoją przyszłą żonę, .

Po bankructwie Teatru Narodowego przenosi się do Wolfenbüttel, by w 1770 r. objąć posadę w Bibliotece im. Księcia Augusta (Herzog August Bibliothek). W tym okresie odbywa też liczne podróże po Niemczech, Austrii i Włoszech. W roku 1776 poślubia Evę König, ich małżeństwo trwa jednak bardzo krótko: w Boże Narodzenie 1777 r. przychodzi na świat ich syn Traugott, lecz umiera zaledwie dzień później, dwa tygodnie po nim, 10.1.1778, także i matka.

Po śmierci żony i syna Lessing podupada na zdrowiu. W roku 1779 publikuje swój ostatni dramat pt. Natan mędrzec, będący swoistym humanistycznym testamentem autora.

Gotthold Ephraim Lessing zmarł 15 lutego 1781 w Brunszwiku. Jego grób znajduje się w tymże mieście na .

Myśl polityczna Lessinga U Gottholda Ephraima Lessinga myśl wolnościowa przybiera formę obrony tolerancji religijnej i pozareligijnej i rzekomo pochodzącego z pism luterańskich przyzwolenia na samodzielne poszukiwanie prawdy i drogi do zbawienia przez każdą jednostkę. Dla Lessinga bardziej wartościowy jest ten, kto w imię własnych przekonań zrywa z nieprawdą, niż ten, który trzymając się przesądu broni choćby najszlachetniejszej prawdy. Szczęście i wolność utożsamiał Lessing z odrzuceniem przesądów i osiągnięciem dzięki temu dojrzałości duchowej. Poglądy Lessinga są jakby niemieckim wariantem myśli wolteriańskiej. Tak jak Voltaire, którego podziwiał, Lessing nie zgadzał się z typowo niemiecką wizją wolności jako samokontroli i umiaru, podobnie jak Voltaire opowiadał się za rozumieniem wolności przede wszystkim jako swobody działania jednostki. W odniesieniu do państwa pruskiego, Lessing szydził: „Berlińska wolność polega na tym, żeby zrobić tyle niedorzeczności skierowanych przeciwko religii, ile się chce”, co kontrastuje z wypowiedzią szkockiego podróżnika Johna Moore’a odwiedzającego Berlin w 1775 roku: „…Nic nie zaskoczyło mnie bardziej… niż swoboda z jaką wielu ludzi mówi o posunięciach rządowych i zachowaniu się króla”.

Neologizmy - zniemczenia Lessing nie był co prawda radykalnym purystą językowym, jednak przypisuje się mu takie neologizmy-zniemczenia (zastąpienie wyrazów obcych przez rodzime) jak: Abstechung (Kontrast), anspielen (alludere, faire allusion), Anteil (In­teresse), empfindsam (sentimental), Gesinnung (Charakter), Gesichtszü­ge (Traits, Physiognomie), Gewandtheit (Tournüre), glorreich (glorios, glorieux), Leitfaden (Vademecum), Lesung (Lektüre), Liebeserklärung (Déclaration d`amour), Marktschreier (Charlatan), Wendung (Tropus, Figur).

Wybrane utwory Dramaty Der junge Gelehrte (komedia), 1747; pol. Młody uczony, tłum. I. Czermakowa, 1959 Der Misogyn (komedia), 1748, wyd. 1755 Der Freigeist (komedia), 1749 Die Juden (komedia), 1749 Miß Sara Sampson (tragedia), 1755, pol. , tłum. A. Dołęgowski, 1959 Philotas (tragedia), 1759 (komedia), 1767, pol. tłum m.in. H. Zymon-Dębicki, 1958, A. Kowalkowski, 1959 (tragedia), 1772, pol. tłum. m.in. J. Jędrzejewicz, 1959 Nathan der Weise (poemat dramatyczny), 1779, pol. Natan mędrzec, tłum. m.in. A. Szczerbowski, 1963. J. St. Buras, 2012

Pisma estetyczne Briefe, die neueste Literatur betreffend, 1759–1765, pol. Listy o najnowszej literaturze, tłum. H. Kahanowa, 1959. Laokoon oder Über die Grenzen der Malerei und Poesie, 1766, pol. Laokoon czyli o granicach malarstwa i poezji, tłum. H. Zymon-Dębicki, 1959. Hamburgische Dramaturgie, 1769–1769, pol. Dramaturgia hamburska, tłum. m.in. Olga Dobijanka(-Witczakowa), 1956. Wie die Alten den Tod gebildet, 1769

Pisma teologiczne i filozoficzne Pope ein Metaphysiker! Über die Entstehung der geoffenbarten Religion Über die Wirklichkeit der Dinge außer Gott Anti-Goeze, 1778, pol. Anty-Goeze, tłum. A. Dołęgowski, 1959 Ernst und Falk, 1778, pol. Ernst i Falk, tłum. H. Kahanowa, 1959. Die Erziehung des Menschengeschlechts, 1780, pol. Wychowanie rodzaju ludzkiego, tłum. H. Kahanowa, 1959

Przypisy

Bibliografia Olga Dobijanka, Teoria tragedii Lessinga, Kraków 1962. Olga Dobijanka-Witczakowa, Lessing auf polnischen Bühnen, w: Lessing-Konferenz. Halle, 1979, red. Hans-Georg Werner, Halle/Saale 1980, t. 2, s. 484–197. Olga Dobijanka-Witczakowa, Lessing in Polen, w: Erbepflege in Kamenz. Schriftenreihe des Lessing-Museums Kamenz, (2)1982, s. 29–39. Olga Dobijanka-Witczakowa, (red.), Lessing und Probleme der deutschen und der polnischen Aufklärung, Wrocław 1983/ Dieter Hildebrandt, Lessing. Biographie einer Emanzipation, Monachium / Wiedeń 1979, . Hugh Barr Nisbet, Lessing. Eine Biographie, tłum. z ang. Karl S. Guthke, Monachium 2008, . , Idea wolności w niemieckiej myśli teologiczno-filozoficznej od Lutra do Herdera, Lublin 1999, s. 114–117. Paweł Piszczatowski, Między racjonalizmem a nowym mitem. Lessing i teologia postoświeceniowa, Warszawa 2013. Paweł Zarychta, „Miłujcie się nawzajem”. Biblia w twórczości Gottholda Ephraima Lessinga, w: „Cóż za księga!” Biblia w literaturze niemieckojęzycznej od Oświecenia po współczesność, red. Maria Kłańska, Jadwiga Kita-Huber, Paweł Zarychta, Kraków 2010, s. 157–180 , Ewangelia tolerancji, jako wstęp do: Gotthold Ephraim Lessing, Natan mędrzec, przekł. Jacek St. Buras, Warszawa 2012, s. 4–17.

Linki zewnętrzne

Twórczość Gottholda Ephraima Lessinga w serwisie Polona.pl

Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Lipsku Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Wittenberdze Kategoria:Artyści związani z Kamenz Kategoria:Dramaturdzy niemieckojęzyczni Kategoria:Eseiści niemieckojęzyczni Kategoria:Estetycy Kategoria:Filozofowie niemieckojęzyczni Kategoria:Filozofowie nowożytni Kategoria:Liberałowie Kategoria:Ludzie oświecenia Kategoria:Ludzie urodzeni w Kamenz Kategoria:Ludzie związani z Wolfenbüttel Kategoria:Niemieccy bibliotekarze Kategoria:Niemieccy członkowie Pruskiej Akademii Nauk Kategoria:Niemieccy dramaturdzy XVIII wieku Kategoria:Niemieccy filozofowie XVIII wieku Kategoria:Niemieccy krytycy literaccy Kategoria:Niemieccy poeci XVIII wieku Kategoria:Niemieccy wolnomularze Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Pisarze związani z Brunszwikiem Kategoria:Pisarze związani z Hamburgiem Kategoria:Poeci niemieckojęzyczni Kategoria:Teoretycy literatury Kategoria:Urodzeni w 1729 Kategoria:Zmarli w 1781 Kategoria:Niemieccy eseiści XVIII wieku