thumb|Mjr Artur Maruszewski, szef sztabu KOP-u, za biurkiem thumb|Mjr Artur Maruszewski, Tadeusz Munnich i inni w czasie pracy w sztabie KOP-u; 1926 Artur Tomasz Maruszewski, ps. „Ksawery” (ur. 21 grudnia 1886 w Warszawie, zm. 6 grudnia 1945 w Kirkcaldy) – polski działacz niepodległościowy, pułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, piłsudczyk, wojewoda tarnopolski, poznański, wileński, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Syn Teofila i Teodozji z Mierzyńskich, urodzony 21 grudnia 1886 w Warszawie, w zamożnej rodzinie mieszczańskiej. Pierwsze nauki pobierał w rodzinnym mieście, ale do matury nie doszedł, gdyż został relegowany z gimnazjum za udział w strajku szkolnym 1905. Naukę kontynuował na Krymie w mieście Kercz, gdzie zdał egzamin dojrzałości, po czym podjął studia prawa na uniwersytetach w Kazaniu i Kijowie. Tam zaangażował się w pracę korporacji studenckich o zabarwieniu socjalistycznym. Od 1908 był członkiem Związku Walki Czynnej i Organizacji Bojowej PPS. W 1910 odbył letni kurs Szkoły Partyjnej PPS i podstawowe wyszkolenie wojskowe w Krakowie, po czym działał w Kijowie, co skończyło się aresztowaniem i zesłaniem w głąb Rosji. Po powrocie do Krakowa w 1912 podjął studia na UJ, jednocześnie odbywając kurs oficerski „Strzelca”.
Po wybuchu I wojny światowej, 6 sierpnia 1914 wstąpił do Legionów Polskich, gdzie początkowo służył w 3 kompanii 5 baonu, a następnie 2 kompanii 5. Pułku Piechoty w składzie I Brygady, gdzie w 1916 awansował z podoficera na podporucznika. Jednocześnie wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej, gdzie został komendantem Okręgu IX. Po tzw. kryzysie przysięgowym został w 1917 osadzony w obozie dla internowanych w Szczypiornie pod Kaliszem. Tu poznał przyszłą żonę Alicję ze Sztarków (pseudonim w POW „Hanka”). Jako oficer byłego Polskiego Korpusu Posiłkowego reskryptem Rady Regencyjnej z 25 października 1918 został przydzielony do podległego jej Wojska Polskiego w randze podporucznikaDziennik Rozporządzeń Komisji Wojskowej, 1918, R. 1, nr 1, Warszawa 1918, s. 5.. Za postawę wykazaną podczas walk, 17 maja 1922 został odznaczony orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy, a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.:
W listopadzie 1918 wstąpił do Wojska Polskiego i walczył jako porucznik w 1 i 5 pp. W latach 1920–1921 był słuchaczem I Kursu Normalnego Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. Kurs ukończył z wyróżnieniem i przydzielony został do Oddziału I Sztabu Generalnego, w którym objął stanowisko szefa Wydziału Mobilizacyjnego. Z dniem 31 października 1926 przeniesiony został do Korpusu Ochrony Pogranicza na stanowisko szefa sztabuDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 46 z 25 października 1926 roku, s. 375.. Obowiązki szefa sztabu przejął od ppłk. SG Juliusza Ulrycha. 12 kwietnia 1927 awansował na podpułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 i 40. lokatą w korpusie oficerów piechoty. W lipcu 1929 został dowódcą Pułku KOP „Czortków”. 21 grudnia 1932 został awansowany na pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1933 roku i 5. lokatą w korpusie oficerów piechotyDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 22 grudnia 1932 roku, s. 467.. Z dniem 10 października 1933 został przeniesiony w stan nieczynny, bez prawa do poborówDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z 26 stycznia 1934 roku, s. 20..
W październiku 1933, po przeniesieniu w stan nieczynny, rozpoczął błyskotliwą karierę w administracji państwowej. Pełnił kolejno funkcje wojewody: tarnopolskiego (21 X 1933 – 15 I 1935), poznańskiego (16 I – 23 VI 1935 i 29 X 1935 – 19 V 1939, w międzyczasie pracował w MSW) i wileńskiego (19 V – 18 IX 1939). Styl jego pracy zwierzchnik, premier Felicjan Sławoj Składkowski scharakteryzował następującoF.S. Składkowski, Nie ostatnie słowo, s. 190.: ...droga uzgadniania i współpracy urzędu wojewódzkiego z czynnikami samorządowymi i społecznymi w terenie województwa. Ten sposób pracy, powolny lecz pewny, stosowało z mniejszym lub większym powodzeniem kilku wojewodów.
19 września 1939, trzeciego dnia agresji ZSRR na Polskę, Armia Czerwona stanęła u bram Wilna. Wraz z dużą grupą działaczy sanacyjnych (m.in. Aleksandrą Piłsudską i Aleksandrem Prystorem), którzy wiedzieli co ich czeka gdyby dostali się w ręce bolszewików, Maruszewski przedostał się do Kowna, ówczesnej stolicy Litwy. Udało mu się uratować przed grabieżą złoto i waluty Banku Polskiego w Wilnie, które natychmiast zdeponował u płk. Mitkiewicza, polskiego attaché wojskowego w Kownie. Z Kowna Maruszewskiemu udało się przedostać przez Szwecję i Holandię do Paryża i stamtąd do Londynu. Popierany przez byłego współpracownika gen. Zająca Maruszewski starał się bezskutecznie o przydział do Polskich Sił Zbrojnych, ale spotkał się ze stanowczą odmową gen. Sikorskiego. Resztę życia spędził w niedostatku. Pochowany został na cmentarzu Corstorphine Hill w Edynburgu.
Z Alicją ze Sztarków (której siostra Inez była pierwszą żoną Juliusza Ulrycha) Artur Maruszewski miał dwóch synów, Wojciecha Witolda (1920–2008) i Jana Artura Juliusza (1925–2007), którzy pozostali na emigracji.
Był także poczytnym pisarzem zajmującym się historią wojskowości, napisał m.in. pracę Ochrona granic w dawnej Polsce i dzisiaj (1–2, Warszawa 1936). Żona Alicja była autorką książki Wspomnienia o opiece kaliskiej Ligi Kobiet nad więźniami SzczypiornaPolski Słownik Biograficzny XX, s. 94..
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6611 – 17 maja 1922 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości – 20 stycznia 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości” Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 10 listopada 1927M.P. z 1927 r. nr 258, poz. 708 „za zasługi położone przy organizacji Korpusu Ochrony Pogranicza”. Krzyż Walecznych trzykrotnie Złoty Krzyż Zasługi (19 marca 1931 „za zasługi na polu kulturalno-oświatowem w wojsku”., 1938) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921Na podstawie fotografii . Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Odznaka „Za wierną służbę” Państwowa Odznaka Sportowa Odznaka Strzelecka Krzyż Oficerski Orderu Świętego Sawy (Jugosławia) Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja)
Przypisy
Bibliografia
Papiery rodzinne (Kalisz i Londyn). Polski Słownik Biograficzny. T. XX. Wrocław, etc. 1970. Felicjan Sławoj Składkowski, Nie ostatnie słowo oskarżonego, Warszawa 2003.
Linki zewnętrzne Publikacje Artura Maruszewskiego w serwisie Polona.pl
Kategoria:Członkowie Organizacji Bojowej PPS Kategoria:Członkowie Związku Walki Czynnej Kategoria:Dowódcy pułku KOP „Czortków” Kategoria:Legioniści internowani po kryzysie przysięgowym w Szczypiornie Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Odznaczeni dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Odznaką Strzelecką Kategoria:Odznaczeni Odznaką „Za wierną służbę” Kategoria:Odznaczeni Państwową Odznaką Sportową Kategoria:Oficerowie 5 Pułku Piechoty Legionów Kategoria:Oficerowie dyplomowani II Rzeczypospolitej Kategoria:Oficerowie piechoty Korpusu Ochrony Pogranicza Kategoria:Oficerowie Polskiego Korpusu Posiłkowego Kategoria:Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem św. Sawy Kategoria:Politycy sanacji Kategoria:Polscy zesłańcy w Imperium Rosyjskim Kategoria:Pułkownicy piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1886 Kategoria:Wojewodowie poznańscy (II Rzeczpospolita) Kategoria:Wojewodowie tarnopolscy Kategoria:Wojewodowie wileńscy (II Rzeczpospolita) Kategoria:Zmarli w 1945 Kategoria:Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918 Kategoria:Żołnierze Wojska Polskiego (Rada Regencyjna)