thumb|Prezbiter w geście modlitewnym podniesionych rąk zanoszący modlitwę eucharystyczną. Fresk w katakumbach Kaliksta, III w. thumb|Prawosławny prezbiter w stroju liturgicznym thumb|Rzymskokatolicki ksiądz w czasie ceremonii chrztu mały|Rzymskokatolicka Msza Święta Prezbiter (gr. πρεσβύτερος, „starszy”; łac. presbyter) – urząd we wspólnotach chrześcijańskich.
Prezbiterzy stanowią największą liczebnie grupę wśród duchowieństwa hierarchicznego w kościołach, w których hierarchia duchowieństwa występuje – są duchownymi drugiego stopnia, pomocnikami biskupa. Na mocy sukcesji apostolskiej urzędu, prezbiter posiada mandat od apostołów Chrystusa do przewodniczenia życiu i modlitwie Kościoła. W Kościele katolickim, prawosławnym i, pod pewnym względem, także anglikańskim, posługa ta jest zaliczana do sakramentów i jest urzędem kapłańskim.
Historia Prezbiterat od początku istnienia Kościoła chrześcijańskiego był kontynuacją urzędu apostolskiego, ustanowionego przez Jezusa Chrystusa. Do śmierci ostatniego z Apostołów, św. Jana w ok. 104 r., posługa prezbiterów miała funkcję pomocniczą w stosunku do posługi apostolskiej. Byli oni uosobieniem władzy pochodzącej od Chrystusa w odniesieniu do wspólnoty kościelnej (por. 2 Kor 3,6)Por. .
Dzieje Apostolskie mówią o posłudze prezbiterów w pierwotnym kościele jerozolimskim. Uczestniczyli w soborze jerozolimskim (Dz 15,2), odebrali wsparcie dla kościoła w Jerozolimie wysłane przez inne kościoły (Dz 11,30). Apostołowie ustanawiali ich w kościołach powstających po świecie w wyniku głoszenia Słowa Bożego (Dz 14,23; 20,17; 21,18)Por. .
Korzenie starotestamentalne Termin „starsi” (gr. πρεσβυτεροι) używany w Kościele apostolskim, nie został przyjęty bez związku z tradycyjną organizacją społeczności Izraela. Za czasów Chrystusa „starsi” stanowili grono przywódców religijnych narodu wybranego. Mówią o nich Ewangelie, np. wtedy, gdy chcąc ukarać kobietę cudzołożną odstąpili ze wstydem od swego zamiaru pod wpływem Jezusa (J 8,9). Ich tradycja, „tradycja starszych” była wzorem dla faryzeuszy i uczonych w Piśmie odnośnie do obmyć rytualnych (Mk 7,3.5). „Starsi” – według zapowiedzi Jezusa – mieli Go odrzucić (Mk 8,31) i, rzeczywiście, stali za Jego aresztowaniem (Mt 26,47; Mk 14,43; Łk 22,52). Następnie prześladowali Kościół w Jerozolimie (Dz 4,5; 6,12).
Już za czasów Mojżesza istnieli „starsi Izraela” (Wj 17,5–6; 19,7), byli przywódcami poszczególnych rodów (Pwt 31,9; Joz 7,6). O „starszych” jest mowa w czasach sędziów (1 Sm 4,3), a także w czasach królów, kiedy przekazali swą władzę Salomonowi (2 Sm 5,3); ich rola widoczna jest przy przenosinach Arki Przymierza (1 Krl 8,1).
Czasy apostolskie Prezbiterzy – starsi w Nowym Testamencie byli ustanawiani przez nakładanie rąk (Sakrament święceń). Nie występuje nazwa „kapłan”. W liście Jakuba mowa jest o starszych (gr. πρεσβυτεροι), którzy mieli być wzywani do chorych, by ich namaszczać (Jk 5,14). Szczególnym źródłem poznania prezbiteratu w okresie apostolskim są Listy św. Pawła. Zadaniem prezbiterów było głoszenie słowa i nauczanie oraz przewodzenie poszczególnym wspólnotom (1 Tm 5,17). Działali jako kolegium. 1. List do Tymoteusza mówi o nałożeniu rąk [kolegium] prezbiterów (gr. πρεσβυτεριον) w czasie święceń, które otrzymał Tymoteusz. Termin presbyterion oznacza właśnie kolegium, zespół prezbiterów (1 Tm 4,14). Przewodniczyli oni Eucharystii. Byli stróżami depozytu wiary i zarządzali lokalną wspólnotą Kościoła (Tt 1,5). Święty Paweł wymienia też cechy moralne „starszego” – ta nazwa wydaje się być dla Apostoła na tyle szeroka, że obejmuje obie posługi, prezbitera i biskupa – winien być gościnny, miłujący dobro, sprawiedliwy, pobożny, powściągliwy, przestrzegający zdrowej nauki apostolskiej, w pełni gotowy do dawania stosownych upomnień. Z kandydowania do tej posługi wykluczały takie wady jak: zarozumiałość, chciwość, skłonność do gniewu, pijaństwo i wszczynanie awantur (Tt 1,7–9; 1 Tm 3,1–7). Kandydaci na prezbiterów nie mogli być powtórnie ożenionymi. Prezbiter winien być „mężem jednej żony” i sprawdzić się w domu jako głowa rodziny, zwłaszcza w wychowywaniu własnych dzieci (Tt 1,5–6).
Historycy chrześcijaństwa przypuszczają, że w I w. każdy kościół lokalny (partykularny) (zbór), posiadał radę starszych, swego rodzaju kolegium prezbiterów (prezbiterium), która nim zarządzała. Na przełomie I i II w. starsi przewodniczący zebraniom kolegium przyjęli tytuł biskupa. Najwcześniejszym świadectwem są Listy Ignacego Antiocheńskiego (30–107). W jego okresie odnajdujemy już jasno wyznaczoną trzystopniową hierarchię w danym kościele lokalnym: jednego biskupa, grupy prezbiterów (prezbiterium), i grupy diakonów (por. List do Magnezjan 2–3)Por. .
O posłudze „starszych” pisał także św. Piotr Apostoł. Jego pierwszy list mówi jednocześnie o królewskim kapłaństwie wszystkich wierzących (1 P 2,9; por. Wj 19,5; 23,22), stąd jest dobrym źródłem do zbadania różnic i współzależności między posługą prezbiteratu a kapłaństwem chrześcijan. W piątym rozdziale ukazuje, że „starsi” mają szczególny związek z misterium paschalnym Chrystusa, z Jego Męką i zmartwychwstaniem. Związek ten ukazuje wspólny fundament dla prezbiteratu i kapłaństwa wszystkich chrześcijan (por. 1P 2,4):
Jak zauważył Albert Vanhoye SI, Piotr odnosi posługę prezbiterów do działania Chrystusa arcypasterza (Najwyższego Pasterza). Po grecku słowo to (archipoímenos) przypomina słowo arcykapłan (archiereús). Piotr używa też słowa epískopein, pochodzącego od epískopos, od którego utworzono słowo biskup. Nazwa prezbiterzy, dosłownie starsi, była używana wcześniej we wspólnotach hebrajskich, które w diasporze mówiły po grecku. Nazwę tę przejęły wspólnoty chrześcijańskie pochodzenia żydowskiego, skąd upowszechniła się w całym chrześcijaństwie. Była używana także w kościołach założonych przez Apostoła Pawła z Tarsu. Oznaczała tam, charakterystycznego dla struktury Kościoła, wyświęconego szafarza. Dzieje Apostolskie kilkakrotnie wspominają, że Paweł i Barnaba ustanowili kilku starszych we wspólnotach przez siebie założonych. Paweł zwołał starszych, gdy przybył do Efezu (Dz 20,17–38). Słowo to występuje w tym znaczeniu w sumie w sześciu Listach Nowego TestamentuPor. .
Klemens Rzymski ok. 95 r. pisał w Liście do Koryntian o sukcesji apostolskiej jako mającej sprzyjać pokojowi w Kościele. Jej pierwowzór odnajdywał w Starym Testamencie. Biskupa można porównać do arcykapłana, a prezbiterów do kapłanów-lewitów, mających szczególny udział w jego posłudze.
Pierwsze cztery stulecia Według Joannesa Zizioulasa, począwszy od czasów ojców apostolskich wszystkie zachowane teksty liturgiczne i kanoniczne pierwszych trzech stuleci (np. Tradycja apostolska Hipolita i syryjskie Didascalia Apostolorum) świadczą, że w odniesieniu do celebracji eucharystycznych zadaniem prezbiterów było jedynie asystowanie biskupowi, który był właściwym i wyłącznym przewodniczącym Eucharystii. I dlatego z początku jedynie biskup był nazywany hiereus lub sacerdos w nawiązaniu do arcykapłańskiego tytułu Jezusa. Zizioulas zwrócił uwagę na modlitwę święceń prezbiteratu zawartą we fragmencie Tradycji Hipolita:
Radykalną zmianę – zauważa Zizioulas – obserwuje się w tekstach pochodzących z IV w., m.in. także w późniejszych, przeredagowanych wydaniach Tradycji Hipolita, zwanych Kanonami Hipolita czy w ósmej księdze Konstytucji apostolskich. W tym czasie pojawia się pogląd, że biskup różni się od prezbitera jedynie w prawie do udzielania święceń. Podobnie wypowiadają się Hieronim i Jan ChryzostomPor.
Dopiero też na przełomie III i IV w. prezbiterów zaczęto nazywać kapłanami.
Prezbiter w katolicyzmie thumb|Zwykłym strojem liturgicznym prezbitera podkreślającym jego urząd w liturgii jest stuła przewieszona przez szyję oraz ornat (OWMR 336, 340) thumb|Herb prezbitera (na taśmie pod tarczą znajduje się dewiza) mały|Strój chórowy prezbitera W Kościele katolickim prezbiterat jest hierarchicznym stopniem święceń wyższym od diakonatu, a niższym od episkopatu.
Po II soborze watykańskim – na wzór starożytny – przywrócono udział prezbiterium, czyli ogółu prezbiterów w zarządzaniu kościołem partykularnym (diecezją). Prezbiterium nie wykonuje jednak tego uprawnienia bezpośrednio, lecz za pośrednictwem reprezentującego je organu – rady prezbiterialnej (łac. consilium presbyteriale), zwanej w Polsce radą kapłańską. Według Kodeksu Prawa Kanonicznego biskup diecezjalny jest przewodniczącym rady kapłańskiejKodeks Prawa Kanonicznego, Kan 500 § l.. Część teologów, historyków kościoła i kanonistów uważa, że biskup jest nie tylko przewodniczącym prezbiterium, ale też wchodzi w jego skład jako członek. Jest więc w pewnym sensie także prezbiterem, tyle że najważniejszym i posiadającym od przełomu I i II w. odmienny tytuł od pozostałych prezbiterów, wynikający z sakry. (Jeszcze apostoł Piotr w pierwszym wieku używał tytułu sumbresbyteros, czyli współstarszy, współprezbiter, a Tymoteusz był ustanawiany biskupem przez włożenie rąk apostoła Pawła i kolegium prezbiterów. Odległym tego echem jest wkładanie rąk na przyjmującego święcenia prezbiteratu nie tylko przez biskupa, ale także przez prezbiterów).
Nauczanie Magisterium Kościoła Według Katechizmu Kościoła Katolickiego, podstawowym zadaniem prezbiterów jest posługa kapłaństwu wspólnemu wiernych świeckich, poprzez gromadzenie ich w Kościele – Ciele Chrystusa i umożliwianie rozwoju łaski ich chrztu:
Ponieważ Kościół najbardziej buduje się przez Eucharystię, podstawową posługą prezbiterów jest przewodniczenie celebracjom eucharystycznym (KKK 1566). Jednak, by wierni mogli owocnie uczestniczyć w Eucharystii, niezbędne jest ich wzrastanie w wierze. Dlatego, zgodnie z odnowioną wizją prezbiteratu przez II sobór watykański, równie ważnym zadaniem prezbitera jest głoszenie słowa Bożego i gromadzenie tych, którzy z wiarą przyjmują to słowo.
Te dwa, nieraz wcześniej przeciwstawiane, ujęcia roli księdza: z jednej strony jego konsekracja do sprawowania kultu Bożego i adoracji Boga, z drugiej strony jego misja ewangelizacji świata zostały pojednane w dekrecie II soboru watykańskiego o prezbiterach Presbyterorum ordinis (1965). Dekret pokazuje, wpisując się w eklezjologię soboru, że obydwa wymiary są ważne i uzupełniają się. Są one bowiem przedłużeniem, we współpracy z biskupami, misji Apostołów (por. PO 1 i 10). Zarówno posługa Słowa Bożego, jak i przewodniczenie celebracji eucharystycznej było w sercu urzędu i misji apostolskiej i są nadal w centrum prezbiteratu (por PO 3 i 4). Dokument przywrócił też świadomość przyporządkowania prezbiteratu posłudze biskupów, jako stanu podporządkowanego. Natura podporządkowania stanu prezbiterów była zaciemniona w teologii scholastycznej, która akcentowała powiązanie zarówno prezbitera, jak i biskupa z władzą sprawowania eucharystii, bez właściwego rozróżnienia stanów.
Dekret o posłudze i życiu prezbiterów Presbiterorum ordinis wiąże misję księży z centralnym pojęciem chrześcijaństwa, którym jest Dobra Nowina, nazywana też Ewangelią. Przepowiadanie Dobrej Nowiny jest swego rodzaju terminem technicznym, specyficznym dla teologii chrześcijańskiej, która rozumie go jako propagowanie przyjęcia duchowej mocy, płynącej od ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa, a wraz z nią odnowionej, po zepsuciu przez grzech pierworodny, natury ludzkiej. Rozgłaszanie tego duchowego wydarzenia i tajemnicy oraz włączanie w nie ludzi jest przez dekret ukazane jako główna misja prezbiterów:
Według dekretu, głoszenie słowa Bożego, od którego zaczyna się posługa prezbiterów, otrzymuje swą moc z Eucharystii i do niej prowadzi (Presbyterorum ordinis 2). Sprawowanie tego sakramentu należy więc do najważniejszych zadań prezbitera, aby wierni stali się ciałem tak wielkiej Głowy (por. Kol 1,18).
Również Konstytucja Lumen gentium w punkcie 11 stwierdza, że prezbiterzy ustanawiani są w imię Chrystusa, aby karmili Kościół słowem i łaską Bożą.
Prezbiterat w prawie kanonicznym