Kaszubska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza (KBWOP) – zlikwidowana brygada Wojsk Ochrony Pogranicza pełniąca służbę na granicy morskiej i granicy polsko-radzieckiej.
Formowanie i zmiany organizacyjne thumb|Widok na koszary Kaszubskiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza w Nowym Porcie. W tle Martwa Wisła i Westerplatte z Pomnikiem Obrońców Wybrzeża (1974) Kaszubska Brygada WOP sformowana została 1 stycznia 1958 na bazie 16 Brygady WOP, na podstawie zarządzenia MSW nr 075/58 z 22 kwietnia 1958. Sztab brygady stacjonował w Gdańsku, ul. Oliwska 35.
Wiosną 1958 strażnice podporządkowane 163 batalionowi podporządkowano bezpośrednio pod sztab 16 Kaszubskiej Brygady WOP (Jastarnia, Władysławowo, Babie Doły, Sopot, Sianki, oraz dotychczasowe strażnice 161 batalionu: Sobieszewo, Jantar, Sztutowo, Krynica Morska)Rozkaz dowódcy WOP nr 05/org.mob. z 21 kwietnia 1958 ()..
1 stycznia 1960 dokonano zmiany nazwy batalionu granicznego Gdańsk na batalion graniczny Sopot oraz zmieniono numerację strażnicZarządzenie organizacyjne dowódcy WOP nr 0219/org.mob. z 17.12.1959 ()..
W 1961, brygada posiadała kryptonim Rynek.
12 października 1962 brygada otrzymała swój nowy sztandar.
W 1962 wprowadzono nowy plan mobilizacyjny PM–62. Zgodnie z etatem czasu „P”, na dzień 1 lipca 1965 Brygada liczyła 2311 żołnierzy, a etat czasu „W” przewidywał 1922 żołnierzy. W ramach zadań mobilizacyjnych jednostka mobilizowała 29 dywizjon OP Gdańsk i samodzielny batalion portowy Gdynia. Rozkazem organizacyjnym dowódcy WOP nr 0148 z 2.09.1963 przeformowano strażnice lądowe kategorii III: Ustka i Jarosławiec na strażnice WOP nadmorskie kategorii II.
31 lipca 1964 przejęto od Bałtyckiej Brygady WOP obiekt po rozformowanej strażnicy WOP Stilo.
15 sierpnia 1964 Graniczna Placówka Kontrolna Łeba oraz strażnice WOP: Karwia, Biała Góra i Łeba z ochranianymi odcinkami została przejęta od Bałtyckiej Brygady WOP.
Rok 1965 zapoczątkował nowy etap w systemie dowodzenia, rozwoju struktur organizacyjnych i działalności WOP. Od 1 lipca 1965 formację tę podporządkowano MON. Podległość pod względem gospodarczym, nastąpiła od 1 stycznia 1966 Zarządzenie prezesa Rady Ministrów nr 41 z 24 czerwca 1965, które stanowiło podstawę przejścia WOP do nowego resortu, motywowało tę decyzję koniecznością ujednolicenia struktury organizacyjnej oraz systemu dowodzenia Sił Zbrojnych. Razem z WOP podporządkowano MON – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Natomiast w resorcie MSW nadal pozostawiono przejścia graniczne. W 1967 dywizjon okrętów został podporządkowany dowódcy Morskiej Brygady Okrętów Pogranicza.
Realizując rozkaz MON nr 0114/Org. z 23 listopada 1965 w sprawie reorganizacji jednostek morskich WOP i wydane w oparciu o ww. rozkaz zarządzenia szefa Szt. Gen. nr O135/Org. z 22 grudnia 1965 i Głównego Inspektora OT nr 028/Org. z 25 lutego 1966 sformowano 1 kwietnia 1966 6. Brygadę Okrętów Pogranicza w Gdańsku-Nowym Porcie. Sztab tej jednostki powstał na bazie byłego Szefostwa Służby Morskiej WOP. Jednocześnie ze składu nadmorskich brygad WOP, tj. 12., 15. i 16. wydzielono dywizjony okrętów pogranicza, które wraz ze Szkołą Specjalistów Morskich WOP (będącą dotychczas samodzielną jednostką) podporządkowano tejże jednostce. W skład 6. BOP weszły trzy dywizjony Okrętów Pogranicza, które stacjonowały: 30 dOP w Świnoujściu, 32 dOP w Kołobrzegu i 31 dOP w Gdańsku Westerplatte.
W roku 1968, na polecenie szefa WOP, zmieniono system ochrony granicy na Zatoce Gdańskiej. Odtąd miała być ona ochraniana zgodnie z faktycznym przebiegiem granicy, także i granicy wód wewnętrznych, czyli na linii łączącej cypel Hel ze stykiem granicy z ZSRR na Mierzei Wiślanej. W związku z powyższym ochronę tego akwenu przeniesiono z rubieży Hel – Mikoszewo na rubież Hel – Krynica Morska.
W końcu 1968 Kaszubska Brygada WOP w okresie „P” realizowała na wybrzeżu następujące zadania: Ochronę i zapewnienie nienaruszalności granicy państwowej przy wykorzystaniu jednostek pływających i samolotów Nadzór w zakresie ochrony granicy nad żeglugą i urządzeniami na morskich wodach wewnętrznych, wodach terytorialnych, wodach pasa przyległego oraz nad eksploatacją tych wód i dna morskiego Ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego w pasie granicznym w zakresie niezbędnym do zabezpieczenia granicy państwa przed jej naruszeniem Współudział w kontroli ruchu osób i środków transportu w portach handlowych.
Od 1 października 1971, decyzją Prezydium Rządu z 30 lipca 1971, WOP podporządkowano MSW, w związku z czym dotychczasowe Szefostwo WOP przeformowano na Dowództwo WOP, a w skład formacji weszła ponownie służba KRG. Zmiany te objęły również nadmorskie BWOP. Jednocześnie wyłączono z tej formacji Morską Brygadę Okrętów Pogranicza, którą podporządkowano dowództwu Marynarki Wojennej i odtąd w ochronie granicy morskiej uczestniczyła ona tylko na zasadach współdziałania z brygadami nadmorskimi WOP. Dlatego też jej jednostki pływające wykorzystywano tylko do działań interwencyjno–pościgowych i służby dozoru na Zatoce Gdańskiej i pełnym morzu. W latach siedemdziesiątych w ochronie granicy na Wybrzeżu Gdańskim nadal wykorzystywano aparat zwiadu, a jego działalność skupiała się na operacyjnym zabezpieczeniu i opanowaniu strefy nadgranicznej oraz rybołówstwa i żeglarstwa sportowego. Zadania te realizowano we współdziałaniu z organami Służby Bezpieczeństwa (SB), Milicji Obywatelskiej (MO) oraz przy pomocy ludności cywilnej pogranicza.
Po roku 1975 w związku, z przeprowadzoną reformą administracji państwowej i nowym podziałem administracyjnym kraju. Zgodnie z przyjętymi w 1975 przez kierownictwo MSW, kierunkami doskonalenia ochrony granicy, w działalności WOP do roku 1980, przewidującym dostosowanie odcinków służbowych BWOP do nowego podziału administracyjnego kraju oraz przejściem na dwuszczeblową strukturę dowodzenia i kierowania (BWOP – strażnica WOP, BWOP – GPK WOP), z jednoczesnym wyeliminowaniem szczebla batalion graniczny od 1 czerwca 1976 wprowadzono nową strukturę organizacyjną WOP obowiązującą w następnych latach. Rozformowano 19 Kętrzyński Oddział WOP, a jego odcinek lewy przekazano Kaszubskiej Brygadzie WOP w Gdańsku natomiast prawy Podlasko-Mazurskiej Brygadzie WOP w Białymstoku. W Kętrzynie nadal funkcjonowała samodzielna kompania odwodowa WOP, która podlegała KBWOP.
W latach siedemdziesiątych, w wyniku reformy administracji państwowej zaistniała potrzeba dostosowania odcinków ochranianych przez brygady WOP do granic nowych województw. Zarządzeniem MSW z 29 stycznia 1976 zmiany organizacyjne w jednostkach WOP wprowadzono w życie. Nadmorskie brygady WOP dostosowały swoje struktury organizacyjne do zakresu ich odpowiedzialności za odcinki granicy państwowej w ramach nowo utworzonych województw: Pomorska Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa szczecińskiego Bałtycka Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa koszalińskiego Kaszubska Brygada WOP – za odcinek granicy morskiej na terenie ówczesnego województwa: gdańskiego, elbląskiego i olsztyńskiego.
Po likwidacji oddziałów WOP na granicy wschodniej, brygadzie WOP w Gdańsku przydzielono do ochrony część odcinka granicy obejmującego obszar trzech województw – olsztyńskiego, elbląskiego i gdańskiego. Po reorganizacji w 1976 jednostka ta ochraniała odcinek o długości 270 km w tym 141,5 km granicy morskiej i 129 km granicy lądowej z ZSRR.
1 czerwca 1976, zarządzeniem dowódcy WOP z 17 lutego 1976 brygada przeszła na dwuszczeblowy system dowodzenia podporządkowując strażnice bezpośrednio pod sztab brygady. Z kolei na podstawie zarządzenia dowódcy WOP z 25 lipca 1976 brygada otrzymała nazwę Kaszubska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza. W tym samym roku, w wyniku zmian organizacyjnych w Wojskach Ochrony Pogranicza, podporządkowano Bałtyckiej Brygadzie WOP w Koszalinie: GPK w Łebie, strażnicę WOP w Łebie i batalion WOP Lębork.
Na przełomie lat 70. i 80. nastąpiły zmiany w podporządkowaniu pododdziałów KBWOP, ochraniających granicę lądową. 1 stycznia 1981 organizacja KBWOP uwzględniała następujące pododdziały graniczne ochraniające granicę lądową na wschodnim odcinku: Grupa operacyjna (GO) Zwiadu w Kętrzynie Samodzielna kompania odwodowa (sko) w Kętrzynie (tylko na cz. „P”) Strażnica kadrowa WOP w Górowie Iławeckim (tylko na cz. „P”) Strażnica kadrowa WOP w Braniewie (tylko na cz. „P”) Strażnica kadrowa WOP w Bartoszycach (tylko na cz. „P”) Strażnica kadrowa WOP w Barcianach (tylko na cz. „P”) GPK WOP w Braniewie (tylko na cz. „P”) GPK WOP w Bartoszycach (tylko na cz. „P”) GPK WOP w Skandawie (tylko na cz. „P”).
Ogółem stan osobowy tych pododdziałów na czas „P” wynosił 213 żołnierzy w tym: 22 oficerów, 10 chorążych, 61 podoficerów (w tym 45 podoficerów służby zawodowej, 16 podoficerów służby zasadniczej), 120 szeregowych oraz 1 pracownik cywilny. Natomiast na podstawie zarządzenia dowódcy WOP nr 044/Org. z 9 września 1983 dowódca KBWOP przekazał, a komendant CSWOP w Kętrzynie przyjął od 1 października 1983 sko WOP w Kętrzynie o etatowym stanie osobowym na czas „P” – 142 żołnierzyOdtąd wydzielenie sił sko w Kętrzynie w całości lub w części (w ramach zwartego organizacyjnie pododdziału), przez CSWOP dla potrzeb służbowych KBWOP do ochrony lądowego odcinka granicy państwowej, mogło nastąpić w następujących sytuacjach (): Prowadzenia działań granicznych w związku z npg Koniecznością wzmocnienia służby granicznej w wyniku uzyskanych danych o zagrożeniu granicy państwowej.. W tym celu dowódca KBWOP i komendant CSWOP opracowali ramowy Plan współdziałania w zakresie wykorzystania sił sko WOP w KętrzynieZarządzenie dowódcy WOP gen. bryg. Feliksa Stramika nr 044/Org. z 9.09.1983 w sprawie zmiany podporządkowania sko w Kętrzynie..
W połowie lat 80. miały miejsce kolejne zmiany organizacyjne. Na podstawie zarządzenia nr 0112/Org. MSW z 8 września 1984 dowódca KBWOP, otrzymał polecenie sformowania batalionu granicznego Kaszubskiej Brygady WOP (bgr WOP) na okres „P” w Kętrzynie (wg etatu nr 44/0111). Batalion graniczny KBWOP w Kętrzynie pozostawał na zaopatrzeniu CSWOPZarządzenie dowódcy WOP nr 051/Org. z 14.09.1984 w sprawie zmian organizacyjnych w WOP.. Batalion graniczny Kaszubskiej Brygady WOP Kętrzyn, został rozformowany na podstawie zarządzenia dowódcy WOP nr 023/Org. z 16 czerwca 1989 w połowie tego roku, a od 1 sierpnia 1989 dowódca KBWOP przejął bezpośrednie dowodzenie strażnicami kadrowymi WOP w: Braniewie, Górowie Iławeckim, Bartoszycach i BarcianachZarządzenie dowódcy WOP nr 023/Org. z 16.06.1989 w sprawie zmian organizacyjnych w WOP..
Na podstawie decyzji MSW z 24 maja 1989, zaakceptowano zmiany w organizacji jednostek WOP ujęte w planie restrukturyzacji. Jednocześnie dowódca WOP otrzymał polecenie rozformowania batalionów portowych WOP, na wybrzeżu do 30 czerwca 1990. Z chwilą rozformowania batalionów portowych WOP, odpowiedzialnymi za zabezpieczenie granicy państwowej w morskich przejściach granicznych zamierzano uczynić GPK portów morskich, a zadania te miały być wykonywane głównie systemem operacyjnymArchiwum SG w Szczecinie, Akta DWOP, sygn. nr 2884, t. 251, Organizacja ochrony granicy morskiej z 16.11.1989..
Zarządzeniem nr 012 Komendanta Głównego Straży Granicznej z 7 maja 1991 w sprawie rozwiązania jednostek WOP oraz utworzenia jednostek organizacyjnych Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych polecił z dniem 16 maja 1991 rozwiązać Kaszubską Brygadę WOP w Gdańsku istniejącą według etatu nr 44/0108 o stanie osobowym na okres „W” 2047 żołnierzy i 68 pracowników cywilnych oraz na okres „P” 1650 żołnierzy i 76 pracowników cywilnych. Na jej bazie powstał oddział Straży Granicznej: Kaszubski Oddział Straży Granicznej w Gdańsku. Oddziałowi została przydzielona nazwa związana z regionem, w którym działałASG, sygn. 445/7 s. 43–48..