Andrzej Szarmach (ur. 3 października 1950 w Gdańsku) – polski piłkarz i trener piłkarski, olimpijczyk.
W latach 1973–1982 reprezentant Polski w piłce nożnej. Członek Klubu Wybitnego Reprezentanta. Srebrny medalista mistrzostw świata 1974 oraz mistrzostw świata 1982. Srebrny medalista i król strzelców igrzysk olimpijskich w Montrealu w 1976. Brązowy medalista młodzieżowych mistrzostw Europy 1974.
Szarmach był wychowankiem Polonii Gdańsk. W 1971 roku trafił do Arki Gdynia, aby po zaledwie jednym sezonie przenieść się do Górnika Zabrze, dla którego grał przez 4 sezony (1972–1976). Po odejściu z Górnika był zawodnikiem Stali Mielec (1976–1980), kolejno przez blisko 5 sezonów reprezentował Auxerre (1980–1985), a następnie Guingamp (1985–1987). Jest członkiem Klubu 100, uwzględniającego piłkarzy, który strzelili co najmniej sto bramek na najwyższym szczeblu rozgrywek w Polsce.
Po zakończeniu kariery objął stanowisko grającego trenera w Clermont Foot (1987–1989). Następnie trenował inne drużyny francuskie, a w 1998 był szkoleniowcem Zagłębia Lubin.
Początki Dzieciństwo Urodził się 3 października 1950 roku w rodzinie Walerii z domu Lota (zm. w 1997 roku) i Jana (zm. w 1983 roku) Szarmachów, zamieszkałych w Gdańsku przy ulicy Malczewskiego. Ojciec był kierowcą w Stoczni Gdańskiej, matka zajmowała się domem i wychowywaniem licznego potomstwa. Andrzej był piątym dzieckiem w rodzinie Szarmachów. Miał siedmioro rodzeństwa: Henryka, Zygmunta, Jana, Mariana, Edwarda, Tadeusza i Czesława. Najstarsi: Henryk i Zygmunt urodzili się przed rozpoczęciem II wojny światowej, a pozostała piątka przyszła na świat po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej.
Edukację rozpoczął w Szkole Podstawowej nr 12 w Gdańsku, po czym ze względu na rejonizację został przeniesiony do Szkoły Podstawowej nr 14. W tym czasie uczestniczył w zajęciach tanecznych zespołu ludowego. Po ukończeniu szkoły podstawowej uczył się w Zasadniczej Szkole Budowy Okrętów w Gdańsku. Szarmach, po zdanych wstępnych egzaminach, mógł zostać uczniem w Morskiej Obsłudze Radiowej Statków w Gdyni. Musiał jednak zrezygnować, ponieważ wiązały się z tym dodatkowe koszty. Po zakończeniu edukacji rozpoczął pracę w Stoczni Gdańskiej jako monter kadłubowy.
Rodzice Andrzeja nie mieli nigdy do czynienia ze sportem. Trzech braci próbowało sił w piłce nożnej. W szkole podstawowej trenował siatkówkę i piłkę ręczną pod okiem Józefa Kopaczeli, byłego reprezentanta Polski w siatkówce.
Początek kariery piłkarskiej W 1968 roku Szarmach wygrał turniej szkół średnich w Gdańsku i pojechał na Ogólnopolskie Igrzyska Młodzieży Szkolnej do Lublina. Szarmach zdobył w nich tytuł króla strzelców i pod groźbą nieskończenia szkoły został wciągnięty do juniorów Polonii Gdańsk przez trenera Ludwika Arnolda. Trenował w tajemnicy przed rodzicami, dla których najważniejsza była nauka. W sezonie 1969/1970 wracając rowerem z wygranych derbów przeciwko Lechii Gdańsk, Szarmach został zaatakowany przez kibica. Rana na plecach okazała się na tyle rozległa, że wymagane było szycie dwunastoma szwami i zagipsowanie korpusu. W 1970 roku działająca przy Stoczni Gdańskiej Polonia i RKS Stocznia Północ połączyły się w jeden klub – Stoczniowiec Gdańsk, w którym grę rozpoczął Szarmach. Dobrymi występami w III lidze zwrócił na siebie uwagę Arki Gdynia, do której przeniósł się w sezonie 1971/1972.
Kariera piłkarska 1971–1972: Arka Gdynia W sezonie 1971/1972 Szarmach trafił do drugoligowej Arki Gdynia. Do zmiany klubu namówił go zawodnik Arki, Jan Erlich. Transfer odbył się na zasadzie zatrudnienia Szarmacha w Stoczni Gdyńskiej i oddelegowaniu go do klubu piłkarskiego. W meczu ze Śląskiem Wrocław doznał złamania obojczyka i przez pięć tygodni pauzował. Rundę jesienną zakończył z pięcioma bramkami na koncie. W wygranym spotkaniu przeciwko Garbarni Kraków (4:0, 18 czerwca 1972 roku) strzelił jubileuszową 300 bramkę dla Arki w drugoligowych rozgrywkach. Arka skończyła sezon na 4. miejscu, a Szarmach zdobywając 15 bramek w 21 meczach sięgnął po koronę króla strzelców. Po zaledwie jednym sezonie spędzonym w Gdyni, po 21-letniego zawodnika zgłosił się przedstawiciel Górnika Zabrze, Paweł Piecha. Szarmach prowadził zaawansowane negocjacje, o których dowiedział się zarząd Arki. Otrzymał w ten sposób trzyletni przydział na okręty podwodne w Ustce, mający zablokować przejście do Górnika. Szarmachem zainteresowała się też Legia Warszawa, która chciała dopiąć transferu wzywając go do wojska. Ostatecznie trafił do Górnika Zabrze, natomiast Arka domagała się dyskwalifikacji i rocznego zawieszenia piłkarza.
1972–1976: Górnik Zabrze W Górniku Andrzej Szarmach zadebiutował w wygranym spotkaniu 1/16 Pucharu Europy przeciwko Sliema Wanderers (0:5, 13 września 1972 roku), w którym trzykrotnie asystował przy bramkach Włodzimierza Lubańskiego. Pierwszą bramkę dla Górnika zdobył w zwycięskim meczu rewanżowym (5:0, 27 września 1972 roku). W I lidze Szarmach zadebiutował z Gwardią Warszawa (0:0, 17 września 1972 roku), zaś premierową bramkę strzelił przeciwko Polonii Bytom (1:0, 1 października 1972 roku). Początkowo Szarmach był ustawiany na lewym skrzydle. Dopiero za kadencji trenera Teodora Wieczorka został przesunięty do linii ataku. W sezonie 1972/1973 Górnik nie obronił mistrzostwa Polski z poprzedniego sezonu i zajął 4. miejsce w tabeli (przegrał rywalizację o 3. miejsce z Gwardią Warszawa przez gorszy bilans bramkowy). Szarmach zagrał w 24 meczach ligowych i zdobył 10 bramek. W rozgrywkach o Puchar Polski Górnik odpadł w ćwierćfinale, przegrywając dwumecz z Odrą Wodzisław.
W sezonie 1973/1974 Szarmach zdobył z Górnikiem wicemistrzostwo Polski, czym zapewnił sobie grę w Pucharze UEFA na kolejny sezon. W meczu 9 kolejki przeciwko Polonii Bytom (0:3, 31 października 1973 roku) zdobył w drugiej połowie klasycznego hat tricka. W rozgrywkach ligowych zagrał w 25 meczach i zdobył 10 bramek. Szarmach doszedł z Górnikiem do półfinału Pucharu Polski, przegrywając spotkanie o wejście do finału z Ruchem Chorzów (2:2 pd., k. 7:6, 17 lipca 1974 roku). Napastnik zdobył w tym meczu dwie bramki, a w serii rzutów karnych jego strzał wybronił bramkarz Ruchu, Piotr Czaja. W kwietniu 1974 roku, podczas meczu z Polonią Bytom, Szarmach doznał kontuzji kolana, która wykluczyła go z gry na parę tygodni.
W sezonie 1974/1975 Szarmach zajął z Górnikiem 7. miejsce, mając przewagę 3 punktów nad strefą spadkową. W rozgrywkach o Puchar Polski Szarmach po raz kolejny odpadł w półfinale, przegrywając z drużyną rezerw ROW-u Rybnik (2:1, 12 marca 1975 roku). W meczu 1/16 finału przeciwko Hutnikowi Kraków (1:3, 3 listopada 1974 roku) strzelił trzy bramki. Szarmach zagrał w 27 meczach ligowych i zdobył 13 bramek. W czerwcu 1975 roku, wracając z towarzyskiego meczu przeciwko Valenciennes, Szarmach wraz z Jerzym Gorgoniem i Ireneuszem Lazurowiczem wdali się w awanturę z pasażerami pociągu. Szarmach został ukarany trzymiesięczną dyskwalifikacją w zawieszeniu, chociaż w czasie zajścia spał na korytarzu. Sprawę skomentował słowami: Do naszego, wskazanego i wyznaczonego przedziału z sześcioma kuszetkami weszło dwóch działaczy i zamknęło się od środka. (…) W pewnym momencie obudziło nas skrzypnięcie drzwi. Jeden z pasażerów wychodził z przedziału, zwalniając swoje miejsce. Jurek Gorgoń grzecznie zapytał, czy może je zająć. (…) Kiedy wrzucił swoją torbę na półkę, pociąg gwałtownie zahamował i (…) zwaliła się na pewną panią. (…) W obronę postanowił ją wziąć jakiś bojowo nastawiony jegomość. Wywiązała się dyskusja, która w kilka sekund przerodziła się w awanturę.
W sezonie 1975/1976 Górnik zakończył rozgrywki ligowe na 9. miejscu w tabeli. Szarmach wystąpił w 29 meczach i strzelił 16 bramek. Zajął drugie miejsce w klasyfikacji króla strzelców ligi, przegrywając rywalizację z Kazimierzem Kmiecikiem, zawodnikiem Wisły Kraków. Ostatni mecz dla Górnika Szarmach rozegrał w I lidze, przeciwko Stali Rzeszów (1:1, 2 czerwca 1976 roku). Po igrzyskach olimpijskich w Montrealu drużynę Górnika objął Hubert Kostka, z którym Szarmach nie miał dobrych stosunków za czasów gry w klubie i reprezentacji. Za namową Grzegorza Laty, Szarmach przeszedł w sezonie 1976/1977 do Stali Mielec.
1976–1980: Stal Mielec Szarmach trafił do Mielca w po tym, jak do Nîmes Olympique przeszedł napastnik Stali, Jan Domarski. Transfer do Stali był blokowany przez działaczy Górnika, którzy odraczali przesłanie dokumentów zawodnika. Szarmach nie zagrał przez to w sześciu kolejkach sezonu 1976/1977 oraz dwumeczu przeciwko Realowi Madryt w ramach I rundy Pucharu UEFA. W Stali zadebiutował w wygranym meczu z ROW-em Rybnik (3:1, 19 września 1976 roku), zaś pierwszą bramkę strzelił przeciwko Lechowi Poznań (1:5, 25 września 1976 roku). Pierwszy sezon w barwach Stali Szarmach zakończył na 4. miejscu w lidze, tracąc do będącego na 3. miejscu Górnika Zabrze jeden punkt. Wystąpił w 23 meczach i zdobył 11 bramek. W Pucharze Polski po raz trzeci w karierze Szarmach doszedł do półfinału, w którym przegrał z Zagłębiem Sosnowiec (1:0, 9 kwietnia 1977 roku).
W sezonie 1977/1978 Szarmach zajął ze Stalą 8. miejsce w tabeli, mając dwa punkty przewagi nad strefą spadkową. W rozgrywkach ligowych strzelił 13 bramek, występując w 22 meczach. Pomimo nieudanego sezonu, po raz kolejny w karierze był drugi w klasyfikacji na najlepszego strzelca ligi (lepszy okazał się Kazimierz Kmiecik).
W rundzie jesiennej sezonu 1978/1979 Szarmach został przesunięty do drużyny rezerw przez trenera Konstantego Pawlikańca, który tłumaczył swoją decyzję słowami: Dawałem Andrzejowi od dłuższego czasu do zrozumienia, że jeśli w tak oczywisty sposób będzie sobie lekceważył grę w zespole i zajęcia treningowe, to posunę się dalej niż posadzenie go na ławce rezerwowych. (…) Swoją niechęć do gry Szarmach tłumaczy kontuzją pachwiny. (…) W przypadku Andrzeja przychodzi najczęściej wtedy, kiedy trzeba dać z siebie więcej wysiłku. (…) Jest leniwy, ot, taki nijaki, chyba trochę bez ambicji. Zenon Książek – trener drużyny rezerw Stali – nie przyjął jednak Szarmacha na treningi. Uważał, że: To nie jest miejsce dla medalisty mistrzostw świata. Dla Olimpijczyka. Ostatecznie Szarmach dokończył sezon z pierwszym zespołem i zajął w lidze 3. miejsce. Wystąpił w 22 meczach i strzelił 15 bramek, co pozwoliło mu zająć ex aequo trzecie miejsce z Tadeuszem Małnowiczem w klasyfikacji strzelców. W spotkaniu przeciwko ŁKS-owi (4:1, 6 maja 1979 roku) Szarmach zdobył hat tricka.
W sezonie 1979/1980 Stal zajęła 13. miejsce w lidze. Szarmach wystąpił w 22 meczach i strzelił 9 bramek. W czerwcu 1980 roku zainteresowało się nim AJ Auxerre, z którym podpisał kontrakt. Szarmach mógł jednak wyjechać za granice po ukończeniu trzydziestego roku życia, dlatego rundę jesienną sezonu 1980/1981 dograł w Stali Mielec (zagrał w 13 meczach i strzelił 12 bramek).
1980–1985: AJ Auxerre Szarmach został sprowadzony do Auxerre przez Guya Rouxa, który po awansie do Première Division szukał bramkostrzelnego napastnika. Warunki indywidualnego kontraktu zostały omówione tuż po meczu przedostatniej kolejki sezonu 1979/1980 z Górnikiem Zabrze. Oficjalną zgodę na transfer za granicę musiał wydać Centralny Ośrodek Sportu, co kosztowało Auxerre 100 tysięcy dolarów. W nowym zespole Szarmach występował z rodakami: Marianem Szeją, Zbigniewem Szłykowiczem oraz Józefem Klose. W barwach Auxerre zadebiutował w meczu przeciwko Olympique Lyon (2:2, 23 listopada 1980 roku), zaś w 25. minucie zdobył pierwszą bramkę. W sezonie 1980/1981 Auxerre zajęło 10. miejsce w lidze. Szarmach wystąpił w 20 meczach i zdobył 16 goli. W spotkaniu przeciwko Metz (4:2, 7 lutego 1981 roku) strzelił trzy bramki. W 1981 roku uznano Szarmacha za najlepszego obcokrajowca ligi. Z dorobkiem 28 goli zajął czwarte miejsce w klasyfikacji Złotego Buta, prowadzonej przez tygodnik France Football (12 bramek dla Stali Mielec oraz 16 dla Auxerre).