thumb|Kwiatostan Szelężnik mniejszy (Rhinanthus minor) – gatunek rośliny z rodziny zarazowatych (Orobanchaceae). Występuje w Europie, zachodniej Azji i w Ameryce Północnej. W Polsce jest rozpowszechniony w znacznej części kraju. Jest ważnym biocenotycznie składnikiem łąk i muraw, ponieważ jako półpasożyt traw ogranicza ich rozwój, ułatwiając wzrost innym gatunkom kwiatowym. Z tego powodu jest kluczowym składnikiem odtwarzanych łąk, stosowany jest przy zakładaniu tzw. łąk kwietnych. Roślina wykorzystywana bywa jako lecznicza. Uznawana jest za lekko trującą, zwłaszcza dla koni. Jeśli nasiona zanieczyszczą ziarna zbóż – mogą pogorszyć smak mąki. Podobnie pogorszony smak mleka i masła może być skutkiem karmienia tym gatunkiem krów.

Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę (jest rzadki i zanika na południowych krańcach kontynentu – nie występuje na wyspach Morza Śródziemnego, w południowej części Półwyspu Iberyjskiego, Apenińskiego i Bałkańskiego), rośnie w rejonie Kaukazu i w zachodniej Syberii oraz w północnej części Ameryki Północnej. Na kontynencie północnoamerykańskim gatunek jest rodzimy w jego północnej części (gdzie rośnie podgatunek R. minor subsp. borealis, wyodrębniany czasem jako osobny gatunek R. groenlandicus), podczas gdy w południowej Kanadzie i w Stanach Zjednoczonych obecny jest najwyraźniej zawleczony z sianem podgatunek europejski (R. minor subsp. minor). Gatunek jako introdukowany rośnie w Nowej Zelandii oraz za introdukowany uważany jest w północnej części Szwecji.

W Polsce opisywany jest jako generalnie pospolity lub częsty w wielu regionach. Według atlasu rozmieszczenia roślin w Polsce jest jednak rzadki w środkowej części kraju oraz na północnym zachodzie, a w środkowej części Pomorza brak jego stanowisk.

Morfologia Rośliny tego gatunku są bardzo zmienne pod względem szeregu cech, wykazują też dużą zmienność ekotypową; istotny wpływ na morfologię roślin mają żywiciele (także ich brak – okazy rosnące bez kontaktu z żywicielem mają bardzo rachityczne pędy). Pokrój Roślina zielna, o pędzie rozgałęzionym lub nie, prosto wzniesionym, osiągającym od 20 do 50 cm wysokości. System korzeniowy Słabo rozwinięty – roślina korzysta z korzeni żywicieli. Własne korzenie szelężnika w kontakcie z innymi tworzą przyssawkę o średnicy do 2 mm (w kontakcie z korzeniami różnych gatunków bywa ona mniejsza lub maksymalnie właśnie takiej wielkości). Łodyga Czterokanciasta, z kantami zaokrąglonymi. Zielona, ale często czarno kreskowana lub kropkowana. Za młodu dwustronnie i naprzemiennie pokryta luźnymi, długimi i skierowanymi w dół białymi włoskami. Z wiekiem łysiejąca. Liście Ustawione parami naprzeciwlegle, siedzące. Wąsko lancetowate do lancetowatych, osiągają 2–3 cm długości i 0,5–0,8 cm szerokości. Blaszka u nasady jest najszersza, na szczycie wyciągnięta, na brzegach piłkowano ząbkowana, czasem całobrzega. Blaszka z wierzchu jest nieco szorstka – gęsto pokryta jest krótkimi, przylegającymi i skierowanymi ku szczytowi liścia szczecinkami. Na spodniej stronie owłosione są głównie nerwy, między nimi włoski są rzadkie. Kwiaty Zebrane w kłosokształtne grono w górnej części pędów, przy czym poszczególne kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach liściopodobnych przysadek. Przysadki różnią się od liści szerszą podstawą, mają ostro zakończone ząbki, z których dolne osiągają do 3 mm długości, a górne są nieco krótsze. Górne przysadki są szeroko trójkątne. Kwiaty rozwijają się na szypułkach do 2 mm długich. Kielich jest silnie spłaszczony, zielony, czasem czerwono nabiegły, złożony z czterech działek, na końcach o wolnych ząbkach osiągających do 2–3 mm długości (stanowiących do ok. 1/4–1/5 długości kielicha). Kielich jest zwykle nagi, jedynie na brzegu z rzadkimi i krótkimi włoskami. Korona kwiatu jest grzbiecista, dwuwargowa, żółta do żółtobrązowej, o długości od 12 do 15 mm. Rurka korony jest prosta. Górna warga jest sklepiona i pokryta krótkimi, gruczołowatymi włoskami. Na jej brzegu znajdują się dwa szersze niż dłuższe karby, osiągające zwykle do 0,5 mm (zawsze mniej niż 1 mm), żółte do fioletowych. Dolna warga nieco odstaje ku dołowi, przez co gardziel korony jest otwarta. Warga ta jest krótsza od górnej, trójklapowa, z klapami jajowatymi, podobnej wielkości, do 3 mm szerokimi i 2 mm długimi. Pręciki są dwusilne (dwa dłuższe, dwa krótsze), schowane w górnej wardze korony. Słupek składa się z eliptyczno jajowatej zalążni osiągającej 5–6 mm długości i 2–3 mm szerokości. Szyjka ze znamieniem zwykle także schowana jest w koronie, rzadziej wystaje. Owoce Torebki spłaszczone bocznie, okrągławe, krótsze od kielicha i w nim ukryte (kielich rozrasta się, a później wysycha w czasie owocowania) (osiągają 9 mm długości i 11 mm szerokości). Torebki zawierają średnio 9–10 nasion. Nasiona są spłaszczone, dyskowate do nerkowato jajowatych, o długości 4,5–5,2 mm i szerokości 3,2–4 mm, zaopatrzone w skrzydełko o szerokości ok. 1 mm. Średnia masa nasiona wynosi według różnych źródeł 2,51 mg lub 2,84 mg.

Gatunki podobne U innych gatunków z rodzaju szelężnik rosnących w Polsce rurka korony jest wygięta ku górze, a ząbki na brzegu korony nie są półkoliste, lecz zwykle dłuższe niż szersze, o długości ponad 1 mm. Szelężnik włochaty R. alectorolophus wyróżnia się gęstym owłosieniem kielicha, a szelężnik większy R. serotinus i Borbasa R. borbasii – zamkniętą rurką korony – warga dolna przylega do górnej (oba te gatunki różnią się ząbkami na brzegu liścia przylegającymi u pierwszego i odstającymi u drugiego).

Systematyka Jest to jeden z ok. 35 gatunków z rodzaju szelężnik Rhinanthus, tradycyjnie uznawany za blisko spokrewniony z szelężnikiem większym R. major (≡ R. serotinus) i dawniej też łączony z tym taksonem w jeden gatunek – R. crista-galli. Badania genetyczne wskazują jednak na bliższe pokrewieństwo R. minor z takimi gatunkami jak R. glacialis i R. rumelicus.

W obrębie gatunku opisano szereg podgatunków różniących się morfologicznie, terminami kwitnienia, preferencjami siedliskowymi i zasięgami. Nie wykazano jednak podstaw genetycznych dla takiego zróżnicowania taksonomicznego (rośliny różnych podgatunków nie różnią się genetycznie), a opisywane różnice przypisane zostały wpływowi różnych żywicieli – dominujących w różnych warunkach siedliskowych i obszarach, determinujących zmienność morfologiczną. Wskazuje się też na często niejednoznaczne, przejściowe cechy budowy roślin z różnych populacji. Niektóre cechy budowy (np. stopień rozgałęzienia pędu) zależą od czasu skiełkowania i rozwoju pędu. Analizy genetyczne wykazały wyraźną odrębność populacji śródziemnomorskich, uzasadniającą ich wyodrębnienie nawet w osobny gatunek (być może tożsamy z opisanym z Włoch Rhinanthus personatus (Behr.) Beg., różniącym się morfologicznie tylko mniej lub bardziej zamkniętą gardzielą korony). Jako osobny gatunek R. groenlandicus (Ostenf.) Chabert lub podgatunek R. minor ssp. groenlandicus (Chabert) Neuman (≡ R. minor subsp. borealis (Sterneck) Á.Löve) opisywane są rośliny występujące w północnej Europie (powyżej 60°N). Poza tym zidentyfikowano w obrębie gatunku zróżnicowanie genetyczne związane z grupami zasięgowymi: atlantycką (Wyspy Brytyjskie, Islandia, Skandynawia i kraje Beneluksu), zachodnią (głównie Francja), centralną (Europa Środkowa) oraz hiszpańską, grecką i rosyjską.

Gatunek tworzy mieszańce z szelężnikiem większym R. major (≡ R. serotinus) opisane jako R. ×fallax (Wimm. et Grab.) Sterneck. W miejscach, gdzie występują oba te gatunki obok siebie, do hybrydyzacji dochodzi bardzo szybko. Mieszańce w kolejnych pokoleniach mieszają się wstecznie niemal wyłącznie z szelężnikiem większym. W efekcie po wielu latach, na dawniej wspólnych stanowiskach, w wyniku introgresji rejestrowane są wyłącznie okazy szelężnika większego i mieszańce z wyraźną przewagą cech tego gatunku.

Nazewnictwo Dawniej takson ten nieodróżniany był od szelężnika większego R. major (≡ R. serotinus) i wraz z nim opisywany był jako R. crista-galli, zwany w języku polskim szelążkiem pospolitym, szelążkiem, szelężnikiem, bratczykami, dzwońcem, chroszczem, dzwońcem i grzebysznikiem. Po rozróżnieniu szelężnika większego i mniejszego oba gatunki pod tymi nazwami zostały utrwalone w ciągu XX wieku od pierwszych wydań „Roślin polskich”.

Zmienność morfologiczna i problemy z ujęciem taksonomicznym skutkowały opisaniem tego gatunku pod bardzo wieloma nazwami naukowymi – „Plants of the World online” wymienia 57 jego synonimów. Nazwa rodzajowa Rhinanthus utworzona została przez Karola Linneusza z dwóch greckich słów ρινό (rhino) = „nos” i άνθος (ánthos) = „kwiat”, w nawiązaniu do wydłużonych ząbków na brzegu górnej wargi korony kwiatowej. Nazwa gatunkowa minor znaczy po łacinie mniejszy.

Biologia thumb|Łąki z obficie kwitnącym szelężnikiem mniejszym w Holandii

Rozwój Roślina jednoroczna zimująca w postaci nasion, półpasożyt. Nasiona kiełkują po przechłodzeniu zimowym od lutego do kwietnia (nasiona zebrane do siewu wymagają przechowywania przez ok. 3 miesiące w temperaturze ok. 2–3 °C, przy czym lepiej kiełkują nasiona wcześniej przetrzymywane w stanie wilgotnym niż suchym). Nasiona kiełkują w następnym roku po wysianiu, niewielka ich część zachowuje zdolność do kiełkowania przez dwa–trzy lata. Kiełkowanie jest epigeiczne. Zapas substancji odżywczej z nasiona pozwala na znaczny wzrost korzenia pierwotnego poszukującego korzeni żywiciela. Hipokotyl (osiąga do 3 mm długości i jest pokryty wielokomórkowymi włoskami gruczołowatymi) wynosi liścienie początkowo przykryte łupiną ku górze, potem po odpadnięciu łupiny liścienie się rozprostowują. W tym czasie zaczynają się rozwijać także korzenie boczne. Liścienie są siedzące i mają kształt eliptyczny, długość od 2,5 do 4,5 mm, pokryte są włoskami gruczołowatymi. Epikotylu brak. Pierwsze liście młodociane osiągają 3–4 mm i, tak jak kolejne, wyrastają parami, są siedzące i lancetowate.

Szelężnik mniejszy kwitnie od maja do września, w Polsce głównie od czerwca do sierpnia. Wyróżniane są ekotypy letnie kwitnące w maju i czerwcu oraz jesienne kwitnące od lipca do września. Kwiaty zapylane są przez owady, ale występuje też samopylność. Owoce dojrzewają począwszy od lipca, przy czym często w pękających torebkach nasiona pozostają przez kilka tygodni, przez co okres rozsiewania nasion jest długi. Na jednej roślinie powstaje bardzo zmienna liczba nasion w zależności od warunków siedliskowych i warunków pogodowych. W różnych badanych populacjach średnia liczba nasion wytwarzanych przez jedną roślinę wahała się od ok. 20 do blisko 170. Nasiona rozprzestrzeniane są przez wiatr i zwierzęta – torebki otwierają się od szczytu wyniesione w górę na sztywnych, drewniejących łodygach i diaspory wytrząsane są przy silniejszych podmuchach lub potrąceniach rośliny. Dodatkowo działanie wiatru wzmacnia skrzydełko otaczające nasiono. Tym niemniej nasiona trafiają dość blisko rośliny macierzystej – 90% kiełkuje w odległości do 1 m od niej. Przypuszcza się, że pewne znaczenie w rozprzestrzenianiu nasion ma także woda. Na pewno z kolei przyczynia się do ich rozprzestrzeniania koszenie siana i jego przemieszczanie.

Właściwości fizykochemiczne Roślina uznawana jest za lekko trującą, za względu na zawartość glikozydu rinantyny. Jednak właściwości toksyczne nie są wyjaśnione, a eksperymenty z żywieniem królików i spożywaniem ziela przez jednego z badaczy nie wykazały skutków negatywnych. Inne źródła wskazują na negatywne oddziaływanie na zwierzęta, zwłaszcza konie, objawiające się: sennością, osłabieniem, oszołomieniem, zwolnieniem pracy serca, rzadziej krwiomoczem, kolką i biegunką. W przypadku bydła zarejestrowano toksyczne działanie szelężnika mniejszego na mikroorganizmy występujące w żwaczu, jednak tylko gdy udział tego gatunku w pożywieniu przekraczał 50%.

Genetyka Liczba chromosomów 2n = 22. Masa DNA jądrowego wynosi 7,9 pg.

Ekologia Siedlisko