Waffen-SS Konzentrationslager Warschau, Arbeitslager Warschau, potocznie „Gęsiówka” – niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny utworzony na rozkaz Reichsführera-SS Heinricha Himmlera na terenie byłego getta warszawskiego, funkcjonujący od lipca 1943 do sierpnia 1944.
KL Warschau zajmował obszar pomiędzy ówczesnymi ulicami Gęsią, Zamenhofa, Okopową, Glinianą, Ostrowską i Wołyńską. Początkowo funkcjonował jako samodzielny obóz, później został przekształcony w filię obozu na Majdanku. Przeszło przezeń co najmniej 7250 więźniów. Byli to Żydzi z różnych krajów Europy, których zmuszano do pracy przy rozbiórce ruin getta oraz przy pozyskiwaniu i segregowaniu wszelkiego wartościowego mienia znajdującego się jeszcze na jego terenie. Obóz oraz przylegające do niego ruiny były także wykorzystywane przez Niemców jako miejsce egzekucji. Masowo rozstrzeliwano tam polskich więźniów politycznych, ofiary łapanek oraz Żydów ujętych „po aryjskiej stronie”. Liczba ofiar KL Warschau jest szacowana na ok. 20 tys., w tym ok. 10 tys. Polaków.
Pod koniec lipca 1944 Niemcy przystąpili do ewakuacji obozu. Blisko 4 tys. więźniów pognano pieszo do Kutna, a tych, którzy przeżyli ów „marsz śmierci”, wywieziono do KL Dachau. 5 sierpnia 1944 obóz został zdobyty przez żołnierzy batalionu „Zośka”, którzy wyzwolili 348 przebywających w nim jeszcze Żydów.
Zdaniem Marii Trzcińskiej KL Warschau miał o wiele większe rozmiary, niż przyjmuje to oficjalna historiografia, oraz stanowił obóz zagłady z komorami gazowymi, rzekomo utworzony celem eksterminacji ludności etnicznie polskiej. Teoria jest odrzucona przez IPN i większość historyków.
Geneza thumb|Pismo szefa Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS Oswalda Pohla do Heinricha Himmlera z 23 lipca 1943 w sprawie utworzenia KL Warschau Pomysłodawcą utworzenia KL Warschau był Reichsführer-SS Heinrich Himmler. O obozie koncentracyjnym w Warszawie wspomniał on po raz pierwszy w piśmie z 9 października 1942, w którym informował placówki SS i Wehrmachtu w Generalnym Gubernatorstwie, że wszyscy żydowscy rzemieślnicy, którzy uniknęli dotąd deportacji do obozów zagłady, zostaną zgromadzeni „w najbliżej znajdujących się obozach koncentracyjnych, tzn. w Warszawie, Lublinie”. W obozach takich jak warszawski – organizowanych w miejscach, gdzie uprzednio mieściły się getta – mieli także docelowo zostać ulokowani żydowscy robotnicy, a także zamierzano tam uruchomić zakłady zbrojeniowe wykorzystujące ich pracę. Kolejnym krokiem miało być ograniczenie liczby „żydowskich fabryk” oraz ich stopniowe przenoszenie do obozów na Lubelszczyźnie, a stamtąd dalej na wschód. Reichsführer-SS zakładał, że koncentracja całej żydowskiej siły roboczej w obozach kontrolowanych przez Główny Urząd Gospodarczo-Administracyjny SS (SS-WVHA) stanowić będzie jeden z pierwszych kroków na drodze do budowy imperium gospodarczego SS na Wschodzie. Jego działania napotkały jednak na opór ze strony władz wojskowych, administracyjnych i policyjnych Generalnego Gubernatorstwa, a także ze strony Ministerstwa Uzbrojenia i Amunicji oraz niemieckich przedsiębiorstw wykorzystujących niewolniczą pracę Żydów. Na skutek ich zabiegów Himmler nie zdołał w całości zrealizować swych zamierzeń. Nie udało się skoncentrować wszystkich „żydowskich fabryk” w obozach kontrolowanych przez SS, nie utworzono też obozu koncentracyjnego w Warszawie.
W związku z planami całkowitej likwidacji getta warszawskiego Himmler powrócił wkrótce do pomysłu utworzenia obozu koncentracyjnego w Warszawie. W piśmie z 16 lutego 1943 adresowanym do SS-Obergruppenführera Oswalda Pohla wydał rozkaz zorganizowania obozu koncentracyjnego na terenie „dzielnicy żydowskiej” w Warszawie, a także zarządził przeniesienie doń wszystkich prywatnych przedsiębiorstw niemieckich działających dotychczas w getcie. Obóz wraz z jego zakładami i mieszkańcami miał następnie zostać „możliwie najszybciej przeniesiony do Lublina i okolicy”. Tego samego dnia Himmler wystosował również pismo do Wyższego Dowódcy SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie SS-Obergruppenführera Friedricha Wilhelma Krügera, w którym nakazywał, aby po przeniesieniu warszawskiego obozu do Lublina zabudowania opustoszałego getta zostały całkowicie wyburzone.
Planów Himmlera nie udało się w całości zrealizować przed wybuchem powstania w getcie warszawskim. Obóz koncentracyjny nie został bowiem utworzony, a tylko część niemieckich zakładów została wraz z żydowskimi robotnikami przeniesiona do obozów na Majdanku, w Trawnikach, czy Poniatowej.
Do koncepcji utworzenia obozu koncentracyjnego w Warszawie powrócono po raz kolejny po stłumieniu powstania w getcie. SS-Brigadeführer Jürgen Stroop zaproponował wówczas w swym raporcie, aby więzienie SD i policji bezpieczeństwa na Pawiaku przekształcić w obóz koncentracyjny (16 maja 1943). Himmler zaakceptował tę propozycję i 11 czerwca 1943 wydał rozkaz o treści:
Ostatecznie Pawiak zachował jednak status więzienia, a obóz koncentracyjny wzniesiono w rejonie pobliskiej ul. Gęsiej – także znajdującej się wewnątrz zamkniętej strefy byłego getta. 19 lipca 1943 dotarło tam pierwszych 300 więźniów, których przywieziono transportem z KL Buchenwald (byli to Niemcy, w większości kryminaliści). Dzień ten uznawany jest za datę rozpoczęcia działalności przez KL Warschau.
Historia obozu Formalny status i nazwa Przez pierwszych dziesięć miesięcy KL Warschau miał status samodzielnego obozu koncentracyjnego. Jego komendantura podlegała Głównemu Urzędowi Gospodarczo-Administracyjnemu SS, lecz jednocześnie blisko współpracowała z niemieckimi władzami policyjnymi w Warszawie, zwłaszcza podczas akcji pacyfikacyjnej z przełomu 1943/44, która wymierzona była w polską ludność stolicy. W tym okresie obóz nosił nazwę: Waffen-SS Konzentrationslager Warschau. Był jednym z trzech – obok Majdanka i Płaszowa – obozów koncentracyjnych utworzonych przez Niemców na terytorium Generalnego Gubernatorstwa.
W maju 1944 KL Warschau został przekształcony w filię obozu koncentracyjnego na Majdanku. Nosił odtąd nazwę Waffen-SS Konzentrationslager Lublin – Arbeitslager Warschau. Czasami w niemieckich dokumentach określano go także mianem Arbeitslager Warschau. Schutzhaftlager.
W polskich źródłach KL Warschau bywa często nazywany „Gęsiówką”. Jest to związane z faktem, iż na potrzeby obozu zajęto kompleks budynków tzw. Koszar Wołyńskich przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa, gdzie przed wojną mieściło się polskie więzienie wojskowe, a po rozpoczęciu niemieckiej okupacji – kolejno Areszt Centralny dla Dzielnicy Żydowskiej oraz wychowawczy obóz pracy policji bezpieczeństwa. Kompleks więzienny nazywany był potocznie „Gęsiówką”, a ludność Warszawy z czasem zaczęła stosować tę nazwę także w odniesieniu do KL Warschau.
Lokalizacja i opis obozu thumb|Zdjęcie lotnicze wykonane w listopadzie 1944, przedstawiające ruiny getta warszawskiego. Pośrodku widoczne zabudowania KL Warschau thumb|Tablica z ostrzegawczymi napisami w czterech językach, ustawiona w pobliżu bramy głównej KL Warschau został utworzony wewnątrz zamkniętej i wyludnionej strefy byłego getta – ogrodzonej murem, zabezpieczonej przez niemieckie straże i patrole policyjne. Na potrzeby obozu zaadaptowano zabudowania dawnego Wojskowego Więzienia Śledczego („Gęsiówki”) oraz przyległe do niego place, które rozciągały się wzdłuż ul. Gęsiej. Obóz zajmował obszar w kształcie prostokąta, którego granice wyznaczały: od wschodu – ul. Zamenhofa, od południa – ul. Gęsia, od zachodu – ul. Okopowa, od północy – ulice Gliniana, Ostrowska i Wołyńska.
Świadectwa ocalałych więźniów oraz relacje złożone przez żołnierzy AK uczestniczących w wyzwalaniu obozu wskazują, że KL Warschau był podzielony na dwie części. Pierwszą z nich stanowił tzw. Lager I, zwany również „starym obozem”. W jego skład wchodziły kompleks budynków „Gęsiówki” oraz leżące w jego sąsiedztwie drewniane baraki, które wybudowano w pierwszym okresie funkcjonowania obozu. Drugą część stanowił tzw. Lager II, zwany też „nowym obozem”, który obejmował murowane baraki wybudowane wzdłuż ul. Gęsiej (między ulicami Okopową i Smoczą).
Ze względu na fakt, iż nie zachował się żaden fragment zabudowy KL Warschau, wygląd i wyposażenie obozu można odtworzyć wyłącznie na podstawie relacji świadków, zdjęć lotniczych oraz zdjęć wykonanych po wyzwoleniu obozu lub w trakcie powojennych prac ekshumacyjno-śledczych. Wiadomo, że obóz był otoczony wysokim murem i zabezpieczony przez wieżyczki strażnicze. Główna brama wjazdowa znajdowała się przy ul. Gęsiej 24. Na terenie obozu wybudowano 21 baraków o długości ok. 70 metrów, z których każdy mógł pomieścić 600 więźniów. W obrębie zabudowań dawnego więzienia wojskowego, pod współczesnym adresem ul. Karmelicka 17A, znajdowało się krematorium, w którym palono ciała zmarłych i zamordowanych więźniów oraz osób straconych w ruinach getta. Niemcy przystąpili także do budowy dwóch innych krematoriów, nie zdołali ich jednak oddać do użytku przed ewakuacją obozu. W jednym z budynków „Gęsiówki” urządzono ponadto salę tortur, a na jednym z więziennych dziedzińców – kasyno dla esesmanów. Na przełomie 1943/44 w obozie wybudowano łaźnię.
Istnieją przesłanki, które mogłyby wskazywać, że na terenie KL Warschau funkcjonowała co najmniej jedna komora gazowa, służąca do mordowania więźniów obozu ścisłego, a także polskich zakładników i więźniów politycznych. W ocenie Bogusława Kopki dostępne dowody nie pozwalają jednak ani potwierdzić, ani jednoznacznie wykluczyć hipotezy o jej istnieniu. Podkreśla on ponadto, że nawet jeśli w KL Warschau rzeczywiście mordowano ludzi przy użyciu gazu, to z pewnością nie odbywało się to na taką skalę, jak miało to miejsce w obozach zagłady.
Personel thumb|Friedrich Wilhelm Ruppert, ostatni komendant KL Warschau. Zdjęcie wykonane w alianckiej niewoli W pierwszym okresie funkcjonowania obozu jego załoga składała się prawdopodobnie z ok. 380 esesmanów. Kierownicze stanowiska zajmowali oficerowie i podoficerowie będący przedwojennymi obywatelami III Rzeszy (reichsdeutsche) natomiast szeregowi strażnicy rekrutowali się na ogół spośród volksdeutschów z różnych krajów europejskich – przede wszystkim z Europy Południowo-Wschodniej.
Funkcję komendanta obozu (niem. Lagerkommandant) pełnili kolejno: SS-Obersturmbannführer Wilhelm Goecke (do października 1943); SS-Hauptsturmführer Nikolaus Herbet (od października 1943 do końca kwietnia 1944); SS-Obersturmführer Friedrich Wilhelm Ruppert (od maja do końca czerwca 1944).
Funkcję kierownika obozu (niem. Schutzhaftlagerführer) i dowódcy straży pełnili kolejno: SS-Obersturmführer Wilhelm Härtel (od lata 1943 do końca kwietnia 1944); SS-Unterscharführer Heinz Villain (do końca lipca 1944).
Jak wskazuje Bogusław Kopka, w porównaniu z innymi kacetami KL Warschau dysponował okrojoną komendanturą, między innymi nie utworzono wydziału politycznego (Politische Abteilung), nie obsadzono też części wakatów. Spośród zidentyfikowanych członków komendantury wymienić można: SS-Unterscharführera Karla Leuckela (kierownik administracyjny), SS-Oberscharführera Franza Mielenza (Rapportführer i kierownik ds. zatrudnienia więźniów), SS-Hauptsturmführera Willego Jobsta i SS-Hauptsturmführera Heinricha Schmitza (obozowi lekarze).