Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy – organ administracji wojskowej II Rzeczypospolitej powołany rozkazem ministra spraw wojskowych generała Józefa Leśniewskiego 29 lipca 1920 roku podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Z nadania Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego funkcję Wojskowego Gubernatora Warszawy objął generał podporucznik Franciszek Latinik, równocześnie dowódca 1 Armii Wojska Polskiego broniącej przedpola Warszawy przed zbliżającą się ofensywą bolszewicką. Latinik sprawował funkcję Gubernatora przez cały okres bitwy warszawskiej i po jej zakończeniu.

Gubernator łączył obowiązki dowódcy wojskowego i zwierzchnika administracji cywilnej. Jego głównym zadaniem było ufortyfikowanie trójkąta Modlin – Zegrze – Warszawa przed nadejściem Armii Czerwonej, a także zaprowadzenie porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz organizacja obrony w oblężonym mieście, kontrola ludności miasta i organizacja przydziału dla żołnierzy z rozbitych oddziałów, nadzór nad wysiedleniem ludności z podwarszawskich miejscowości zagrożonych nadejściem frontu, zorganizowanie dostaw żywności dla miasta, ustalenie maksymalnej ceny artykułów spożywczych w celu przeciwdziałania spekulacji, zapewnienie bezpieczeństwa na obszarach tyłowych frontu oraz przygotowanie ewakuacji instytucji wojskowych i cywilnych w przypadku załamania się obrony, a po bitwie nadzór nad pochowaniem poległych oraz nad usunięciem padliny znajdującej się na pobojowisku dla uniknięcia epidemii.

Najbliższymi współpracownikami Gubernatora byli jego zastępca – generał Henryk Minkiewicz; szef Sztabu Gubernatorstwa – pułkownik Leon Bobicki; szef Sztabu 1 Armii – major Jan Hempel; oraz osobiści adiutanci Gubernatora – porucznik Jerzy Potulicki i porucznik Aleksander Jacyna. Adiutanci Gubernatora mogli aresztować wszystkie podejrzane osoby niezależnie od ich stopnia wojskowego i zajmowanego stanowiska.

Przy Gubernatorze utworzono Komisariat Cywilny na czele z Antonim Żychlińskim. Gubernatorowi podlegało Dowództwo Okręgu Generalnego Warszawa.

Stanowisko Gubernatora zostało zniesione 28 września 1920 roku, równocześnie ze zniesieniem w Warszawie i powiatach przyległych stanu oblężenia, po pomyślnym dla strony polskiej rozstrzygnięciu bitwy warszawskiej.

Tło

Na przełomie lipca i sierpnia 1920 roku sytuacja wojsk polskich w wojnie z bolszewikami stawała się krytyczna. Niepowodzeniem zakończyła się próba powstrzymania ofensywy wojsk bolszewickich na linii Bugu, a 1 sierpnia oddano twierdzę Brześć. Armia Czerwona miała otwartą drogę na Warszawę. Miasto stanowiło ważny cel strategiczny jako centrum polityczne, gospodarcze i finansowe odradzającej się niepodległej Polski. Naczelny Wódz Józef Piłsudski 6 sierpnia wydał rozkaz cofnięcia się ku Wiśle, czym chciał zyskać na czasie „w celu przegrupowania sił i przygotowania kontruderzenia oraz zorganizowania obrony stolicy”.

Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy Powołanie thumb|200px|Generał podporucznik Franciszek Latinik,Wojskowy Gubernator Warszawy w okresie sierpień–wrzesień 1920 thumb|Obwieszczenie Wojskowego Gubernatora Warszawy, generała Franciszka Latinika z 6 sierpnia 1920 W połowie lipca 1920 roku generał Franciszek Latinik, po rezygnacji z funkcji delegata rządu polskiego przy Komisji Plebiscytowej na Śląsku Cieszyńskim, oddał się do dyspozycji ministra spraw wojskowych. 28 lipca został wezwany przez ministerstwo z Krakowa do Warszawy, gdzie zaproponowano mu objęcie obrony trójkąta wyznaczanego przez Modlin, Zegrze i Warszawę oraz przejęcie dowództwa 1 Armii. Latinik przyjął tę propozycję i równocześnie na wyraźne własne życzenie został mianowany Wojskowym Gubernatorem Warszawy. Podporządkowano mu również Dowództwo Okręgu Generalnego Warszawa i szefostwo Departamentu Spraw Morskich.

6 sierpnia 1920 roku Rada Obrony Państwa przyjęła rozporządzenie, zgodnie z którym na obszarach kraju zagrożonych wojną można było wprowadzić stan oblężenia i okresowo przekazać władzę wykonawczą gubernatorowi wojskowemu. Decyzjom gubernatora podporządkowane były wszystkie miejscowe władze wojskowe i cywilne, zarówno rządowe, jak i samorządowe

Zgodnie z rozporządzeniem Rady Obrony Państwa, gubernator posiadał szereg uprawnień uzasadnianych względami obrony, w tym: prawo do „wysiedlania ludności z miejsc zamieszkania”; prawo do „niszczenia i usuwania wszystkich rzeczy mogących utrudniać przeprowadzanie operacji wojskowych bądź ułatwiać zadanie nieprzyjacielowi”; prawo do „wydawania zarządzeń pozwalających kontrolować działalność stowarzyszeń i zgromadzeń”; prawo do „zawieszania działalności stowarzyszeń utrudniających pośrednio lub bezpośrednio działania wojskowe”; prawo do „kontrolowania, zamykania, sekwestru lub ustanowienia zarządu przymusowego w przedsiębiorstwach handlowych i przemysłowych”; prawo do „wydawania postanowień aprowizacyjnych dla wojska i ludności cywilnej”.

Za niestosowanie się do rozporządzeń gubernatora przewidziane były kary: grzywny, więzienia lub kary śmierci.

Uprawnienia zawarte w rozporządzeniu gubernator wojskowy wykonywał za pośrednictwem władz cywilnych, w szczególności komisarza cywilnego i jego pomocników usytuowanych przy gubernatorze. W sytuacjach gdy z obszaru zagrożonego działaniami wojennymi ewakuowano władze cywilne, uprawnienia tych władz przechodziły na gubernatora. Zarządzenia wydane przez gubernatora podlegały zaskarżeniu do Rady Ministrów, jednakże zaskarżenie nie wstrzymywało ich wykonania. Na gubernatorze spoczywał obowiązek raportowania swej działalności Naczelnemu Dowództwu i ministrowi spraw wojskowych.

Instytucja gubernatora wojskowego mającego równocześnie kompetencje wojskowe i cywilne była polskiej ludności dobrze znana, ponieważ na obszarze Królestwa Polskiego do listopada 1918 roku przez trzy lata funkcjonowały wojskowe gubernatorstwa niemieckie i austro-węgierskie.

Szczegółowy zakres zadań Wojskowego Gubernatora Warszawy określony został w rozkazie Ministerstwa Spraw Wojskowych z 29 lipca 1920 roku. Gubernator mógł m.in. powoływać ludność do osobistych świadczeń wojennych, a adiutanci Gubernatora mogli aresztować wszystkie podejrzane osoby, niezależnie od ich stopnia wojskowego i zajmowanego stanowiska. W rozkazie zawarto wytyczne dotyczące obsady i obrony obszaru wraz z nominacją na Wojskowego Gubernatora Warszawy i powiatów przyległychW swoim opracowaniu Piotr Krzysztof Marszałek stwierdza, że „ustalenie dokładnej daty nominacji [Latinika] jest niezwykle trudne. W aktach personalnych gen. Latinika zachowało się bardzo niewiele dokumentów z tamtych czasów. Co ciekawsze, nominacja Latinika nie została opublikowana ani w Dzienniku Personalnym Ministerstwa Spraw Wojskowych, ani w Dzienniku Rozkazów tegoż ministerstwa”. Rozporządzenia stanowiące podstawę prawną dla działań Gubernatora zaczęły obowiązywać 29 lipca i 4 sierpnia 1920, pierwszy znany meldunek sytuacyjny adresowany do Gubernatora pochodzi z 31 lipca, zaś pierwsze wpisy do Dziennika Polowego Adiutantury Osobistej Gubernatora Wojskowego m. Warszawy pochodzą z 4 sierpnia tegoż roku.. Rozkazem Naczelnego Dowództwa z 6 sierpnia 1920 roku generał Latinik objął również dowództwo 1 Armii. Operacyjnie cała obrona Warszawy, w tym i Gubernatorstwo Wojskowe, podlegały dowództwu Frontu Północnego.

Na posiedzeniu rządu 2 sierpnia 1920 roku minister spraw wojskowych generał Józef Leśniewski poinformował o mianowaniu generała Franciszka Latinika Gubernatorem Wojskowym Warszawy.

Mianowanie Gubernatora Wojskowego zostało ogłoszone na obszarze obejmującym miasto stołeczne Warszawa oraz powiaty ościenne obwieszczeniem, którego tekst został opublikowany w prasie, m.in. w Kurierze Warszawskim, 6 sierpnia 1920 roku. Do podwarszawskich powiatów obwieszczenie dotarło z kilkudniowym opóźnieniem. Podpisał je generał Latinik, wzywając ludność podległego mu obszaru do bezwzględnego posłuszeństwa.

Z kolei w środę 11 sierpnia gazety wydrukowały obwieszczenie gen. Franciszka Latinika o stanie oblężenia, w którym gubernator pisał: „1. Na mocy decyzji Rady Obrony Państwa (...) ustanowiony został w mieście stołecznym i w powiatach stan oblężenia, 2. Władza wykonawcza została przekazana mnie, 3. Wszystkie władze miejscowe zostają podporządkowane mnie, 4. Wzywam ludność podległego mi terytorium do bezwzględnego posłuszeństwa rozkazom moim, uprzedzając, że osoby uchylające się od ścisłego przestrzegania rozporządzeń moich, będą karane z całą surowością prawa, aż do kary śmierci włącznie, przez sądy doraźne”.

Struktura Powołując Wojskowe Gubernatorstwo Warszawy władze nie określiły wewnętrznej organizacji tej jednostki. Jak wspominał Latinik: „Nie przydzielono ani szefa sztabu, ani adjutantów, w ogóle żadnego personelu i lokalu, wskazując na możność posługiwania się personelem D.O.G.Dowództwo Okręgu Generalnego. i urządzenia tam [w D.O.G.] moich biur”. Latinik „z konieczności musiał rozwiązywać problemy organizacyjne mimo nieznajomości stosunków warszawskich”.

Jak wskazywał Piotr Krzysztof Marszałek, „wydaje się, że początkowo organizacja Gubernatorstwa, także personalna, oparta była na organizacji sztabu Dowództwa Okręgu Generalnego Warszawa”. Miałby wskazywać na to fakt powołania pułkownika Leona Bobickiego równocześnie na stanowisko szefa Sztabu Wojskowego Gubernatorstwa oraz szefa Sztabu Dowództwa Okręgu Generalnego. Latinik polecił organizację Sztabu Wojskowego Gubernatorstwa właśnie Bobickiemu, którego poznał „szczęśliwym przypadkiem”, a po krótkiej rozmowie z nim miał odnieść wrażenie, iż Bobicki „posiada szybką orientację, bystrość, pogodę ducha i technikę w rozkazodawstwie”, a także „znajomość stosunków warszawskich”.

Sztab Gubernatorstwa odpowiadał za „opracowanie planu obrony i mobilizacji oraz organizację robót fortyfikacyjnych i utrzymywanie kontaktów z władzami cywilnymi”. Szef Sztabu był zastępcą gubernatora i odpowiadał przed nim za „wszystkie działania związane z obroną stolicy oraz utrzymaniem porządku i bezpieczeństwa publicznego”. Sztabowi podlegały Oddział Wojskowy oraz Oddział Bezpieczeństwa Publicznego. Organem pomocniczym szefa Sztabu była Kancelaria Ogólna odpowiedzialna za sprawy biurowe i personalne.

Poza tą strukturą znajdowali się dowódcy artylerii i inżynierii podlegli w zakresie swoich zadań bezpośrednio Gubernatorowi. W dyspozycji Gubernatora znalazł się generał Jan Wroczyński, specjalista robót inżynieryjnych.

Zastępcą Gubernatora Wojskowego początkowo był generał Aleksander Żabczyński, jednak po niedługim czasie zastąpił go generał Henryk Minkiewicz-Odrowąż. Działem Wojskowym Gubernatorstwa kierował podpułkownik Radosław Dzierżykraj-Stokalski, Oddziałem Organizacyjnym – major Eugeniusz Wołoszynowski, Oddziałem Bezpieczeństwa – porucznik Tadeusz Sokała-Gałczyński, Oddziałem Operacyjnym – major Mieczysław Rawicz-Mysłowski. Na czele referatów stali: Łączności – porucznik Iwaszkiewicz, Kolejnictwa – inż. Wojciech Wrzosek, urzędnik VIII rangi, Sanitarnego – podpułkownik lekarz Kobus. Kancelarią Gubernatorstwa kierował porucznik Stanisław Mancewicz.

Przy Gubernatorze utworzono także Komisariat Cywilny, z podprokuratorem Sądu Najwyższego Antonim Żychlińskim na czele. Funkcja ta była istotna ze względu na konieczność współpracy Gubernatora Wojskowego z władzami cywilnymi. Zastępcami Komisarza Cywilnego zostali Jan Walewski oraz Bolesław Urbanowicz.

Oficerem łącznikowym Francuskiej Misji Wojskowej przy Gubernatorze odpowiedzialnym za kontakty Latinika z generałem Weygandem był podpułkownik E. Renoux.

Od 29 lipca siedziba Gubernatorstwa mieściła się przy placu Saskim 7, w Dowództwie Okręgu Generalnego Warszawa. Od 22 sierpnia przeniesiono siedzibę do Resursy Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu 64.

Latinik mógł spędzać na pracy w siedzibie Gubernatorstwa tylko kilka godzin dziennie, ponieważ musiał równocześnie nadzorować prace nad budową fortyfikacji w terenie.