thumb thumb|Wręczenie prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu odznaki pułkowej przez delegację 9 pac 16 maja 1938 thumb|Artyleria ciężka w 1939 przed wybuchem II wojny światowej 9 pułk artylerii ciężkiej (9 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

9 pułk artylerii ciężkiej został sformowany 8 września 1922 z połączenia I dywizjonu 9 pułku artylerii ciężkiej, 30 Syberyjskiego dywizjonu artylerii ciężkiej i I dywizjonu 8 pułku artylerii ciężkiej, które w latach 1919–1920 brały udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Miejscem stacjonowania dowództwa pułku oraz II i III dywizjonu były Siedlce, a I dywizjonu Brześć nad Bugiem. Latem 1933 pułk przeniósł się do Włodawy. Pułk podporządkowany był dowódcy 9 Grupy Artylerii. W pierwszej połowie 1939 sformował 9 dac dla 9 Dywizji Piechoty oraz dywizjony dla 20 Dywizji Piechoty i 30 Dywizji Piechoty. W drugiej połowie sierpnia zmobilizował 98 dac. Następnie rozwinięto dwa dywizjony 9 pac przeznaczone do obrony Warszawy. I/9 pac wspierał obronę pododcinka „Zachód”. II dywizjon nie dotarł już do Warszawy.

Formowanie i zmiany organizacyjne 9 pułk artylerii ciężkiej został sformowany 8 września 1922 z połączenia I dywizjonu 9 pułku artylerii ciężkiej, 30 Syberyjskiego dywizjonu artylerii ciężkiej i II dywizjonu 8 pułku artylerii ciężkiej.Po zakończonych działaniach wojennych I dywizjon „wojennego” 9 pac przeszedł do tymczasowego miejsca postoju w okolice Połoczany. 8 września 1922 został odesłany do swego stałego miejsca postoju w Brześciu nad Bugiem. Stał się I dywizjonem „pokojowego” 9 pułku artylerii ciężkiej.

Po walkach w Bydgoszczy nastąpiła częściowa reorganizacja „wojennego” II/15 pułku artylerii ciężkiej. 5 bateria ppor. Antoniego Kocimskiego została włączona do 4 baterii, zaś bateria porucznika Pinieckiego pozostała nadal 5 baterią. Z Bydgoszczy dywizjon przegrupowany został do Starogardu i przemianowany na 30 Syberyjski dywizjon artylerii ciężkiej. We wrześniu 1921 dywizjon wysłano do Białej Podlaskiej, skąd 15 listopada 1921 przeszedł do Siedlec, już jako II dywizjon 9 pułku artylerii ciężkiej, zachowując starą numeracje poszczególnych baterii.

W styczniu 1921 I dywizjon „wojennego” 4 pułku artylerii ciężkiej przeszedł w okolice Ostrołęki, gdzie został przemianowany na 4 dywizjon artylerii ciężkiej. W połowie maja dywizjon przetransportowany został do Kalisza, a w październiku stał się I dywizjonem „toruńskiego” 8 pułku artylerii ciężkiej. W niespełna dwa miesiące później został przemianowany na II dywizjon „grudziądzkiego” 8 pułku artylerii ciężkiej. Dopiero wiosną 1922 ostatecznie wszedł w skład „pokojowego” 9 pułku artylerii ciężkiej, jako jego III dywizjon, ze zmianą numeracji baterii. 1 bateria stała się 7., 2 bateria – 8., a 9 bateria – 9. Do Siedlec dywizjon przybył 15 kwietnia 1922

Za udział w walkach „wojennych” dywizjonów, które w 1922 utworzyły 9 pułk artylerii ciężkiej, Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari odznaczonych zostało 7 żołnierzy, ponadto Krzyżem Walecznych 26 oficerów (w tym jeden czterokrotnie, trzech trzykrotnie, trzech dwukrotnie) i 44 szeregowych (w tym jeden dwukrotnie). 4 grudnia Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari została udekorowana też trąbka I dywizjonu.

lewo|66x66px|Order Virtuti Militari Kawalerowie Virtuti MilitariŻołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920trąbka I dywizjonu por. Stefan Czernik ppor. Alojzy Gałęzowskikpr. Stanisław Jaracz ogn. Józef Rogowskikpt. Adam Świtalski ppor. Stanisław Szancer ppor. Władysław Szwed

Pułk w okresie pokoju Zakwaterowanie Początkowo oddział stacjonował w garnizonie Siedlce, natomiast I dywizjon był detaszowany w garnizonie Brześć (Okręg Korpusu nr IX).

Latem 1933 pułk przeniósł się do Włodawy. Koszary po byłej carskiej 17 Brygadzie Artylerii Polowej położone były około 1,5 km na północ od granic miasta. Była to zabudowa typu barakowego, a jedyne murowane budynki to sztab pułku i wartownia przy bramie głównej. Działownie były drewniane i nie spełniały ówczesnych norm. Stajnie spełniały kryteria dla tego typu obiektów. Poza terenem koszar znajdował się murowany dwupiętrowy budynek mieszkalny, w którym zakwaterowano część kadry. Znaczna część podoficerów zamieszkała na terenie koszar, a młodsi oficerowie w wynajętych mieszkaniach na terenie miasta. W 1936 wybudowano trzypoziomowy budynek koszarowy. Przeniesiono tam część pododdziałów. Znalazły się w nim także sale wykładowe i nowa świetlica pułkowa.

Szkolenie Corocznie do pułku wcielano około 400 poborowych. Byli to rekruci głównie z województwa pińskiego, ale przychodzili także z województw: lubelskiego, łódzkiego, kieleckiego i warszawskiego. Okres szkolenia podstawowego wynosił około 12 tygodni. Przez pierwsze 4 tygodnie nauczano zagadnień typowo ogólnowojskowych, a w następnych tygodniach odbywało się szkolenie w baterii szkolnej. W ostatnich dniach maja żołnierze młodego rocznika składali przysięgę. Dalsze szkolenie odbywało się w bateriach. Działoczyny, jazda konna, budowa linii telefonicznych, musztra piesza i musztra indywidualna odbywały się cztery razy w tygodniu do godziny 13.00 w miejscach do tego wyznaczonych. Raz w tygodniu wyjeżdżano w teren na ćwiczenia praktyczne. Soboty były wolne od ćwiczeń. Przeznaczano je na porządki, pielęgnację koni i konserwację sprzętu. Także niedziela była dniem wolnym od zajęć.Strzelanie z broni małokalibrowej prowadzono na tzw. „nizie pod Skarpą”, a z karabinów na strzelnicy za północnym ogrodzeniem koszar. Strzelania bojowe z dział realizowano na poligonie brzeskim, a w ostatnich latach przed wojną także na poligon w Powórsku. Podczas strzelań na poligonie brzeskim dywizjony kwaterowały w Wołynce, a stanowiska ogniowe zajmowano w rejonie Stradecza. Letnie manewry kończyły etap szkolenia, a starszy rocznik na przełomie września i października odchodził do cywila.

Jesienią około 50 żołnierzy młodszego rocznika wysyłano do pułkowej szkoły podoficerskiej. Okres szkolenia elewów wynosił około 4 miesięcy i kończył się w pierwszych dniach lutego następnego roku. Oprócz nauki w szkole podoficerskiej część żołnierzy realizowała krótkotrwałe kursy specjalistyczne (radiotelegrafistów, taborowe, przeciwgazowe, sanitarno-weterynaryjne, puszkarskie). W tym stanie rzeczy, w okresie zimowym szkolenie w bateriach bojowych zamierało. Liczba żołnierzy w pododdziałach pozwalała jedynie na realizowanie bieżących zadań, konserwację sprzętu i pielęgnację koni.

Święta w pułku

Początkowo pułk obchodził swoje święto 29 czerwca, w rocznicę utworzenia I dywizjonu w 1919. 19 maja 1927 minister spraw wojskowych ustalił i zatwierdził dzień 8 września jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 V 1927, poz. 174.. Od tego czasu pułk obchodził swoje święto w rocznicę złączenia trzech dywizjonów w 1922. 12 kwietnia 1937 minister spraw wojskowych zmienił datę święta pułkowego 9 pac z 8 września na 29 czerwcaDz. Rozk. MSWojsk. Nr 4 z 12 IV 1937, poz. 40..

Struktura pułku i uzbrojenie W 1923 w skład pułku wchodziło: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej po trzy baterie, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej. W latach 1924–1925, w strukturze pułku funkcjonowała na prawach dywizjonu detaszowanego 9 kompania artylerii pieszej. W latach 1922–1933 dla potrzeb stacjonującego w Brześciu I/9 pac konieczne było utworzenie ponadetatowych drużyn: łączności i gospodarczej. W pułku znajdowały się armaty 105 mm i haubice 155 mm. Wojenne dywizjony w okresie wojny polsko-bolszewickiej były początkowo wyposażone w sprzęt państw zaborczych. Jednakże już w trakcie wojny zostały przezbrojone we francuskie armaty 105 mm wz. 1913 L/28. 4 Schneider i haubice 155 mm wz. l917 L/15 Schneider. Przed wybuchem II wojny światowej zaczęły do pułku docierać armaty 105 mm wz. 1929/31 i haubice 155 mm wz. 1917/38 ze Starachowic.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939dowódca pułkuppłk dypl. Adam DzianottI zastępca dowódcyppłk Jan Michalikadiutantkpt. Leonidas Gębarskilekarz medycynymjr dr Stanisław Rusiniakstarszy lekarz weterynariimjr Franciszek Jastrzębskioficer zwiadowczykpt. Bolesław Szczepan WasilewskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Franciszek Schmidtoficer mobilizacyjnykpt. Julian Wiśniewskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. adm. (art.) Antoni Reissoficer administracyjno-materiałowykpt. adm. (art.) Stanisław Franciszek Filasoficer gospodarczypor. int. Józef Leon Kukiołkaoficer żywnościowypor. Bolesław Rzepniewskidowódca plutonu łącznościpor. Antoni Orzepowskioficer plutonuchor. Józef Piekarekdowódca I dywizjonumjr Zbigniew Sieniewiczdowódca 1 bateriikpt. Tadeusz Jakubowskidowódca plutonupor. Eugeniusz Niemunisdowódca plutonuppor. Alfred Wojciech Walenty Stösseldowódca 2 bateriipor. Bolesław Grondowódca plutonuppor. Tadeusz Krupińskidowódca plutonuchor. Józef Szydłowskidowódca II dywizjonumjr Aleksander Korsakdowódca 4 bateriikpt. Jan Bargiełdowódca plutonupor. Stanisław Dominik Łasłowskidowódca plutonuppor. Adam Burbeładowódca 5 bateriikpt. Ludwik Cisowskidowódca plutonupor. Henryk Baczyńskidowódca III dywizjonumjr Leon Bronisław Frycdowódcy 7 bateriip.o. por. Aleksander Szmitdowódca plutonuppor. Paweł Barbarowiczdowódca plutonuppor. Zbigniew Rotkieldowódca 8 bateriikpt. Jan Podlaskidowódca plutonuppor. Henryk Paweł Buczyńskidowódca plutonuppor. Marian Lesław Głaczyńskina kursiemjr Stanisław Reichert

9 pac w kampanii wrześniowej Mobilizacja w pułku

Pułk był jednostką mobilizującą. Zgodnie z planem mobilizacyjnym „W” dowódca pułku był odpowiedzialny za przygotowanie i przeprowadzenie mobilizacji jednostek wpisanych na tabelę mob. pułku: w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem czerwonym: 9 dywizjon artylerii ciężkiej typ II, pluton taborowy nr 9, 20 dywizjon artylerii ciężkiej typ II, pluton taborowy nr 20, 30 dywizjon artylerii ciężkiej typ II, pluton taborowy nr 30, 98 dywizjon artylerii ciężkiej typ I, w I rzucie mobilizacji powszechnej: dowództwo 9 pułku artylerii ciężkiej, I dywizjon 9 pułku artylerii ciężkiej typ I, II dywizjon 9 pułku artylerii ciężkiej typ I, II rzucie mobilizacji powszechnej: polowy szpital weterynaryjny nr 91, polowy szpital weterynaryjny nr 92 pluton marszowy artylerii ciężkiej typ I nr 9 dla dowódcy Okręgu Korpusu Nr IX. 23 marca 1939 szef Sztabu Głównego rozkazem L.dz. 8401/mob. zarządził mobilizację „jednostek czerwonych” na obszarze Okręgu Korpusu Nr IX. W trakcie mobilizacji alarmowej w sierpniu 9 pac zmobilizował 98 dac, a powszechnej pułk zmobilizował przewidziane planem pododdziały własne i dla innych jednostek, a nadwyżki rezerwistów i pozostałość sprzętu skierował do Ośrodka Zapasowego Artylerii Ciężkiej nr 2 w Chełmie Lubelskim. W trakcie mobilizacji pułku zabrakło radiostacji dla baterii i dywizjonów pułku.

Działania bojowe

Pułk w składzie dwóch dywizjonów na początku września 1939 został skierowany do obrony Warszawy. Jako pierwszy transportami kolejowymi do Warszawy odjechał I dywizjon w dniu 3 września. Następnie 5 września wyjechało dowództwo pułku, sztab II dywizjonu i kolumna taborowa pułku. Trasa transportów wiodła przez Brześć n/Bugiem, Łuków i Siedlce do dworca Warszawa-Wileńska. 8 września 1939 ppłk Adam Dzianott zgłosił się do Dowództwa obrony Warszawy i 10 września został mianowany dowódcą artylerii Odcinka Warszawa-Zachód płk dypl. Mariana Porwita. Dowództwo 9 pac stało się dowództwem artylerii odcinka. 12 września ppłk Dzianott odesłał tabory pułku stacjonujące w lesie koło Wawra, do OZAC nr 2 w Chełmie jako zbędne w obronie Warszawy. Dowódca II/9 pac mjr Franciszek Szmid, z uwagi na to, że do Warszawy nie dotarły baterie jego dywizjonu, objął stanowisko dowódcy II/5 pal w miejsce poległego mjr. Feliksa Deskura. Wraz z II dywizjonem 5 pułku artylerii lekkiej mjr Szmid dowodził artylerią pododcinka Warszawa Południowy-Wschód. 9 pac (bez II dac) walczył aż do kapitulacji Warszawy.

I dywizjon 9 pac W obronie Warszawy