Bitwa o Ardeny – starcie zbrojne stoczone na froncie zachodnim I wojny światowej, na pograniczu Francji, Belgii i Luksemburga, od 21 do 23 sierpnia 1914 roku. Armie niemieckie pokonały Francuzów i zmusiły ich do odwrotu. Bitwa była częścią większej bitwy granicznej, pierwszego starcia na froncie zachodnim.
Tło Belgia Belgijskie plany wojenne opierały się na założeniu, że inne mocarstwa zagwarantują neutralność Belgii, wypierając najeźdźcę z jej terytorium. Prawdopodobieństwo niemieckiej inwazji nie skłoniło belgijskiego rządu do postrzegania Francji i Wielkiej Brytanii jako potencjalnych sojuszników i nie zamierzał on zrobić nic więcej poza obroną swojej niepodległości. Ententa angielsko-francuska (1904) uświadomiła Belgom, że brytyjskie nastawienie do Belgii uległo zmianie i że będą walczyć o obronę niepodległości Belgii. Belgijski Sztab Generalny został utworzony w 1910 roku, ale jego szef gen. mjr Harry Jungbluth przeszedł w stan spoczynku 30 czerwca 1912 roku i został zastąpiony dopiero w maju 1914 roku przez gen. por. Chevaliera de Selliers de Moranville’a.
Moranville rozpoczął planowanie koncentracji armii i spotkał się z urzędnikami kolejowymi 29 lipca. Wojska belgijskie miały być skoncentrowane w centralnej Belgii, przed Redutą Narodową, gotowe do wymarszu na każdą z belgijskich granic, podczas gdy Twierdza Liège i Twierdza Namur miały zabezpieczyć same granice. Po mobilizacji król Belgów miał stać się naczelnym dowódcą i decydować o miejscu koncentracji armii. W obliczu zakłóceń w nowym programie zbrojeń, zdezorganizowani i słabo wyszkoleni żołnierze belgijscy mieli korzystać z Reduty Narodowej, aby opóźnić marsz agresora, ale potrzebowali również fortyfikacji do obrony na granicy. Z kolei jedna ze szkół w tamtym czasie postulowała powrót do rozmieszczenia wojsk na pograniczu, zgodnie z francuskimi teoriami wojennymi. Belgijskie plany stały się kompromisem między tymi dwoma koncepcjami, w którym armia polowa skoncentrowała się za rzeką , z dwiema dywizjami wysuniętymi w kierunku Liège i Namur.
Plan Schlieffena-Moltkego
thumb| Wydanie belgijskiej gazety „Le Soir” z 4 sierpnia 1914 roku obwieszczające wybuch wojny Feldmarszałek Alfred Graf von Schlieffen był szefem niemieckiego Sztabu Generalnego (Oberste Heeresleitung, OHL) od 1891 roku aż do przejścia na emeryturę w 1906. Uczeń Carla von Clausewitza, podobnie jak inni pruscy oficerowie, został nauczony, że „serce Francji leży między Paryżem a Brukselą”. W 1839 roku Francja, Prusy, Rosja, Austria i Wielka Brytania podpisały traktat londyński, opracowany przez brytyjskiego dyplomatę Lorda Palmerstona, na mocy którego powstało niepodległe Królestwo Belgii. Francja i Rosja zawarły sojusz wojskowy w 1892 roku, który zagroził Niemcom możliwością wojny na dwóch frontach. Niemiecka strategia dawała priorytet operacji ofensywnej przeciwko Francji i strategicznej obronie przeciwko Rosji. Planowanie miało być determinowane przez przewagę liczebną, szybkość mobilizacji, koncentrację i wpływ nowoczesnego uzbrojenia. Niemcy spodziewali się, że ataki frontalne będą kosztowne i długotrwałe, co doprowadzi do ograniczonego sukcesu, szczególnie po tym, jak Francuzi i Rosjanie zmodernizowali fortyfikacje na swoich granicach z Niemcami. Aby ominąć ufortyfikowaną granicę z Francją, Schlieffen opracował plan, który w latach 1898–1899 przewidywał szybkie przejście niemieckich sił między Antwerpią a Namur, aby zdobyć Paryż od północy, zadając Francji szybką i zdecydowaną klęskę.
Niemiecka lewa flanka w Alzacji (odebranej Francji po wojnie francusko-pruskiej) miała skusić Francuzów do ataku, odciągając ich od Paryża i niemieckiego prawego skrzydła. W wersji z 1906 roku plan Schlieffena przewidywał sześć tygodni i użycie siedmiu ósmych sił cesarskiej armii niemieckiej (liczącej ok. 1,5 miliona ludzi) na pokonanie Francji, podczas gdy reszta miała walczyć z armią rosyjską w Prusach Wschodnich. Helmuth von Moltke Młodszy zastąpił von Schlieffena w 1906 roku i nie był pewien, czy Francuzi podporządkują się niemieckim założeniom. Moltke dostosował plan rozmieszczenia i koncentracji, aby uwzględnić atak w centrum lub atak okrążający z obu flanek jako warianty, dodając dywizje do lewego skrzydła naprzeciwko granicy francuskiej, z ok. 1 700 000 ludzi, którzy mieli zostać zmobilizowani w ramach Westheer (armii zachodniej). Główne siły niemieckie nadal miały posuwać się przez Belgię, aby zaatakować na południe, w kierunku Francji, wskutek czego armie francuskie zostałyby okrążone z lewej strony i odepchnięte za rzeki Moza, Aisne, Somma, Oise, Marna i Sekwana, nie mogąc wycofać się do centralnej Francji. W ten sposób Francuzi albo zostaliby unicestwieni przez manewr z północy, albo stworzyliby warunki do niemieckiego zwycięstwa w centrum lub w Lotaryngii na wspólnej granicy. Moltke planował wysłać siły liczące około 320 000 ludzi do obrony Alzacji i Lotaryngii na południe od Metzu, 400 000 ludzi do inwazji na Francję i Luksemburg przez Ardeny oraz 700 000 kolejnych żołnierzy do inwazji na Belgię.
Plan XVII Po klęsce w wojnie z Prusami w 1871 roku Francja została zmuszona do zapłaty kontrybucji w wysokości pięciu miliardów franków i utraciła Alzację oraz Lotaryngię na rzecz nowo powstałego Cesarstwa Niemieckiego, co na stałe zepchnęło Francję do defensywy. Francuzi umocnili wspólną granicę, ale po 30 latach poczuli się na tyle pewnie, by zaplanować strategię ofensywną, w dużej mierze dzięki gen. Ferdynandowi Fochowi. Francja miała mniejszą populację i niższy wskaźnik urodzeń niż Niemcy, a także opracowała koncepcję élan vital i zdecydowała się na strategię „ofensywy do granic możliwości”, czyniąc wolę walki kamieniem węgielnym swojego planowania wojskowego. Płk Louis Loyzeau de Grandmaison podjął doktrynę Focha i wygłosił dwa przemówienia przed École Militaire, które położyły podwaliny pod Plan XVII, formalnie przyjęty w maju 1913 roku. Francuscy stratedzy wzięli pod uwagę możliwość okrążenia przez niemiecką prawą flankę i obliczyli, że im silniejsza będzie niemiecka prawa flanka, tym słabsze będzie centrum i lewa flanka. Francuzi postanowili skoncentrować swoje siły na Renie, planując rozbić niemieckie lewe skrzydło i centrum po obu stronach Metzu, aby odciąć niemieckie prawe skrzydło i rozgromić armie niemieckie w odosobnieniu.
Zgodnie z Planem XVII, armia francuska w czasie pokoju miała utworzyć pięć armii polowych liczących łącznie ok. 2 000 000 żołnierzy, z „Grupami Dywizji Rezerwowych” przydzielonymi do każdej armii oraz Grupą Dywizji Rezerwowych na każdej ze skrajnych flanek. Armie miały się skoncentrować naprzeciwko granicy niemieckiej wokół Épinal, Nancy i linii Verdun – Mezières, z armią w rezerwie wokół Ste Ménéhould i Commercy. Od 1871 roku budowa kolei zapewniła francuskiemu Sztabowi Generalnemu szesnaście linii prowadzących do granicy niemieckiej, w porównaniu z trzynastoma liniami, którymi dysponowała armia niemiecka; dzięki temu Francuzi mogli sobie pozwolić na czekanie, aż niemieckie zamiary będą jasne. Francuzi mieli być gotowi do odparcia niemieckiej ofensywy w Lotaryngii lub przez Belgię. Przewidywano, że Niemcy użyją oddziałów rezerwowych, ale spodziewano się również mobilizacji dużej armii niemieckiej na granicy z Rosją, co pozostawi armii niemieckiej na Zachodzie liczbę żołnierzy wystarczającą jedynie do przemarszu przez Belgię na południe od Mozy i Sambry. Ponadto francuski wywiad uzyskał wyniki gry wojennej niemieckiego Sztabu Generalnego z 1905 roku, w której wojska niemieckie nie dotarły dalej na północ niż do Namur i doszedł do błędnych wniosków, że plany oblężenia belgijskich fortów były jedynie środkiem obronnym przed armią belgijską.
Przewidywano niemiecki atak z południowo-wschodniej Belgii w kierunku Mézières oraz możliwą ofensywę z Lotaryngii w kierunku Verdun, Nancy i Saint-Dié; plan stanowił ewolucję Planu XVI i przewidywał większą możliwość niemieckiej ofensywy przez Belgię. Armie: 1., 2. i 3. miały skoncentrować się między Épinal i Verdun naprzeciw Alzacji i Lotaryngii, 5 Armia miała się zgromadzić w Montmédy, w kierunku Sedanu i Mézières, a 4 Armia miała być zatrzymana na zachód od Verdun, gotowa do przesunięcia się na wschód, aby zaatakować południową flankę niemieckiej inwazji przez Belgię lub na południe przeciwko północnej flance ataku przez Lotaryngię. Nie przewidziano formalnie wspólnych działań z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym, ale podjęto wspólne ustalenia. W 1911 roku, podczas drugiego kryzysu marokańskiego, Francuzom powiedziano, że mogą spodziewać się sześciu dywizji brytyjskich operujących wokół Maubeuge.
Wypowiedzenia wojny O północy z 31 lipca na 1 sierpnia rząd niemiecki wysłał Rosji ultimatum i ogłosił stan Kriegsgefahr. W ciągu dnia rząd osmański zarządził mobilizację, a londyńska giełda została zamknięta. 1 sierpnia rząd brytyjski zarządził mobilizację marynarki wojennej, rząd niemiecki zarządził powszechną mobilizację i wypowiedział wojnę Rosji. Rozpoczęły się działania wojenne na granicy z Polską, rząd francuski zarządził powszechną mobilizację, a następnego dnia rząd niemiecki wysłał ultimatum do Belgii, żądając przejścia przez terytorium belgijskie, gdy wojska niemieckie przekraczały już granicę z Luksemburgiem. Na granicy z Francją rozpoczęły się działania wojenne, Lipawa została ostrzelana przez niemiecki lekki krążownik SMS „Augsburg”, a rząd brytyjski zagwarantował ochronę morską francuskich wybrzeży. 3 sierpnia rząd belgijski odrzucił niemieckie żądania, a Wielka Brytania zagwarantowała wsparcie militarne Belgii w przypadku niemieckiej inwazji. Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, rząd brytyjski zarządził powszechną mobilizację, a Włochy ogłosiły neutralność. 4 sierpnia rząd brytyjski wysłał Niemcom ultimatum i wypowiedział im wojnę o północy z 4 na 5 sierpnia. Belgia zerwała stosunki dyplomatyczne z Niemcami, a Niemcy wypowiedziały wojnę Belgii. Wojska niemieckie przekroczyły granicę belgijską i zaatakowały Liège.
Preludium Przygotowania francuskie Naczelny dowódca armii francuskiej gen. Joseph Joffre wydał rozkaz ataku przez las ardeński, aby wesprzeć francuską inwazję na Lotaryngię. Zgodnie z francuskim dokumentem strategicznym, Planem XVII, niemieckie siły w tym rejonie miały być słabe i nieliczne, a francuska lekka, szybkostrzelna artyleria miała być przydatna w silnie zalesionym terenie, takim jak Ardeny. Jednak do 20 sierpnia stawało się jasne, najpierw dla 5 Armii (gen. Charles Lanrezac), a następnie dla Joffre’a, że w tym rejonie gromadzą się duże siły niemieckie. Tego dnia Niemcy rozpoczęli kontratak przeciwko francuskiemu natarciu na Lotaryngię. Mimo to Joffre nakazał inwazję na Ardeny 20 sierpnia, z terminem rozpoczęcia następnego dnia.
Bitwa thumb|Niemiecki żołnierz nad zniszczonym Ethe po bitwie Joffre wydał instrukcje 18 sierpnia, ale powstrzymał 3. i 4 Armię, ponieważ rozpoznanie lotnicze i kawaleryjskie wykazało obecność niewielu niemieckich wojsk naprzeciwko obu armii, jedyna duża siła posuwała się na północny zachód w odległości 40–50 km. 19 sierpnia 4 Armia (gen. Fernand de Langle de Cary) otrzymała rozkaz zajęcia mostów na rzece Semois, ale nie wkraczania do Belgii przed rozpoczęciem ofensywy niemieckiej. 20 sierpnia armie niemieckie na południu zaatakowały francuską 1. i 2 Armię, a następnego dnia 3. i 4 Armia rozpoczęły ofensywę. 4 Armia sforsowała Semois i posunęła się w kierunku Neufchâteau, a 3 Armia (gen. Pierre Ruffey) zaatakowała w kierunku Arlon, jako prawa flanka 4 Armii. Na południe od Verdun 3 Armia została przemianowana na Armię Lotaryngii z zadaniem oczekiwania na niemiecką ofensywę z Metzu, co pozwoliło reszcie 3 Armii skoncentrować się na ofensywie na Belgię. Armie francuskie wkroczyły do Belgii dziewięcioma korpusami piechoty, ale między Metzem a północą Luksemburga znajdowało się dziesięć korpusów niemieckich i sześć brygad rezerwowych 4. i 5 Armii.