Mundur wojskowy – rodzaj munduru używanego w siłach zbrojnych danego państwa. Zazwyczaj jednolity dla całej armii, danego rodzaju sił zbrojnych lub poszczególnych rodzajów wojsk. We współczesnym znaczeniu tego słowa mundur wojskowy pojawił się na przełomie XVII i XVIII w., choć jego geneza jest znacznie starsza.

W języku polskim określenie mundur występuje od XVIII w. zapożyczone z języka francuskiego – la monture lub niemieckiego – die Montur.

Historia thumb|325px|Ewolucja ubioru wojskowego na przestrzeni wieków (Francja) .

Powstanie właściwego munduru wojskowego związane było z tworzeniem armii stałej w miejsce wojsk formowanych doraźnie na potrzeby danej kampanii. Początkowo mundury były cywilnymi ubraniami dostosowywanymi na potrzeby armii, jednak wyróżniającymi się ściśle określoną kolorystyką i jednolitym krojem. Jednym z pierwszych przykładów jednolitego umundurowania było wprowadzenie określonej barwy munduru polskiej piechoty wybranieckiej pod koniec XVI w. Natomiast w XVII w. Oliver Cromwell w trakcie angielskiej wojny domowej wprowadził dla swoich oddziałów jednolite czerwone kurtki z barwnymi wyłogami dla konkretnych regimentów. W tym samym wieku w królestwie francuskim markiz de Louvois piastujący urząd ministra wojny, przeprowadził zakrojoną na szeroką skalę reformę armii wprowadzając między innymi oficjalne mundury – odmienne dla poszczególnych rodzajów wojsk (tj. piechoty francuskiej, cudzoziemskiej oraz kawalerii). Mundur taki składał się z długiego surduta z dużymi mankietami, spodni zapinanych pod kolanami, pończoch, trzewików, a za nakrycie głowy służył kapelusz filcowy z podwiniętym rondem.

Z czasem mundur wojskowy zaczął coraz bardziej odbiegać od ubioru cywilnego. W XVIII w. popularne stało się odwijanie pół surduta na boki aby pod koniec wieku zastąpić go ostatecznie kurtkami o kroju fraka. Ewolucji uległy również nakrycia głowy. Filcowe kapelusze zastępowano początkowo trikornami i bikornami aż do wykształcenia się wysokich czapek grenadierskich i bermyc. Koniec XVIII i początek XIX w. przyniósł z kolei wysokie czaka, które zyskały na szerokiej popularności niemal we wszystkich armiach.

Od lat 30 XIX w. mundury zaczęto dostosowywać do poprawienia komfortu użytkowania. Kurtki uległy uproszczeniu, natomiast czaka pomniejszeniu. W tym okresie największy wpływ na modę odnośnie umundurowania miały Prusy i Francja. W 1843 r. armia pruska wprowadziła na wyposażenie charakterystyczne pickelhauby, które przyjęły się również między innymi w Rosji, Portugalii, Szwecji i Norwegii. Z kolei wprowadzone w połowie XIX w. francuskie kepi zyskały jeszcze większą popularność rozpowszechniając się w wielu armiach na świecie. thumb|Umundurowanie armii austro-węgierskiej w kolorystyce maskującej (1912 r.) Pod koniec XIX w. wraz z dynamicznym rozwojem broni palnej i zmianą taktyki walki, coraz wyraźniej zaczęła kształtować się potrzeba zastąpienia dotychczasowych kolorowych mundurów na wersje w barwach maskujących. Jako pierwsi na ten problem zareagowali Amerykanie wprowadzając w trakcie wojny amerykańso-hiszpańskiej (1898) umundurowanie w kolorze khaki. Niedługo potem w ich ślady poszli Brytyjczycy, wprowadzając analogiczną kolorystykę w 1903 r. po doświadczeniach wojny burskiej. Od tej pory umundurowanie w barwach maskujących zaczęto wprowadzać już powszechnie. W 1906 r. mundury tego typu wprowadzono w Szwecji, w 1909 r. w Turcji, w 1910 r. w Niemczech, a w 1912 r. w Austro-Węgrzech. Spośród mocarstw europejskich jedynie armia francuska nie zdecydowała się na zmianę kolorystyki przystępując do I wojny światowej z mundurami tradycyjnymi (granatowe kurtki oraz czerwone spodnie), co przełożyło się na zwiększenie strat wśród żołnierzy noszących jaskrawą, łatwą do zauważenia odzież. Jednak już w 1915 r. po negatywnych doświadczeniach początku wojny tam również wprowadzono nowoczesny typ umundurowania. I wojna światowa doprowadziła również do masowego zastąpienia płóciennych czapek w umundurowaniu polowym – stalowymi hełmami zapewniającymi ochronę przed odłamkami. Nowoczesne hełmy wojskowe wprowadzono najpierw w państwach Ententy (Adrian Mle 1915 oraz Brodie Mk I) a następnie wśród żołnierzy państw centralnych (Stahlhelm). thumb|Brytyjskie mundury polowe z okresu II wojny światowej Wprowadzenie mundurów w barwach ochronnych spowodowało wytworzenie się podziału w umundurowaniu wojskowym. Mundury polowe (przeznaczone do ćwiczeń i walki) nastawione były przede wszystkim na wygodę, ergonomię i zapewnienie względnego maskowania. Natomiast mundury wyjściowe i galowe (przeznaczone do pełnienia służby garnizonowej i oficjalnych wystąpień) zachowały wiele tradycyjnych ozdobnych elementów mając na celu podkreślenie prezencji użytkownika. W przypadku nakryć głowy, umundurowanie polowe zdominowały hełmy oraz ewentualnie lekkie czapki z daszkiem, berety lub furażerki. W umundurowaniu oficjalnym powszechne stały się natomiast czapki garnizonowe – zazwyczaj sztywne i z okrągłym denkiem. thumb|Współczesni żołnierze różnych narodowości w umundurowaniu polowym W trakcie II wojny światowej wszystkie strony konfliktu w warunkach polowych korzystały już z nowoczesnego umundurowania polowego w barwach ochronnych oraz stalowych hełmów. Położono również większy nacisk na kolorystykę odpowiednią dla konkretnych pór roku i warunków terenowych na których toczyły się walki. Przykładowo na potrzeby walk zimowych wprowadzano mundury w barwie białej, maskującej sylwetkę żołnierza na tle śniegu. Pojawiły się także pierwsze mundury z „plamiastym” wzorem kamuflażu zapewniającym znacznie lepsze właściwości maskujące względem jednolitej barwy.

Współcześnie umundurowanie garnizonowe zachowało swoją tradycyjną formę nie podlegając większym zmianom. Umundurowanie polowe jest natomiast systematycznie doskonalone w celu zwiększenia wygody i ergonomii, a także pod kątem adaptowania coraz skuteczniejszych plamiastych wzorów kamuflażowych.

Rodzaje thumb|Współczesne mundury wojskowe na przykładzie armii rosyjskiej, od lewej: galowy, wyjściowy, polowy Współcześnie mundury dzielą się na: wieczorowe galowe wyjściowe polowe Konstrukcja mundurów polowych ze względu na warunki użytkowania (ćwiczenia wojskowe lub walka) nastawiona jest przede wszystkim na wygodę użytkowania, ergonomię oraz zapewnienie walorów maskujących. Są też zazwyczaj w znacznym stopniu zunifikowane bez względu na stopień wojskowy czy rodzaj wojsk. Wiele armii posiada również specjalne polowe mundury pustynne o odmiennym wzorze kamuflażu dedykowanym dla działań na terenach pustynnych.

Mundury wyjściowe, galowe i wieczorowe zachowały natomiast wiele tradycyjnych elementów historycznych z nastawieniem na odpowiednią prezencję noszącego. Zazwyczaj posiadają też odmienną kolorystykę dla poszczególnych rodzajów sił zbrojnych.

W Polsce

thumb|Polscy żołnierze w mundurach służbowych wojsk lądowych, marynarki wojennej oraz wojsk lotniczych thumb|Żołnierz Wojska Polskiego w mundurze polowym wz. 2010 Obecnie w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej występuje kilka rodzajów umundurowania, które w zależności od przeznaczenia dzieli się na: mundur wieczorowy – noszony tylko przez oficerów zgodnie ze zwyczajem przyjętym w środowisku cywilnym mundury zasadnicze: mundur galowy – noszony przez żołnierzy zawodowych w czasie uroczystości związanych z uczczeniem świąt państwowych i wojskowych z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Marszałka Sejmu RP, Marszałka Senatu RP, Prezesa Rady Ministrów i Ministra Obrony Narodowej. Żołnierze występują w nim również podczas uroczystych spotkań służbowych, świąt rodzajów sił zbrojnych i jednostek wojskowych, mianowań na kolejne stopnie wojskowe oraz wyróżnień żołnierzy orderami i odznaczeniami mundur wyjściowy – noszony powszechnie jako podstawowa forma umundurowania żołnierzy zawodowych i słuchaczy szkół wojskowych w toku wykonywania codziennych obowiązków służbowych mundur służbowy – noszony przez generałów oraz żołnierzy pododdziałów reprezentacyjnych w trakcie pełnienia służby i wystąpień w szyku zwartym podczas uroczystości państwowych mundur polowy (ćwiczebny) – noszony przez żołnierzy w trakcie wykonywania zadań służbowych w ramach szkolenia bojowego oraz pełnienia służby wartowniczej (wewnętrznej i garnizonowej) mundur roboczy – noszony w czasie obsługi uzbrojenia, sprzętu technicznego oraz wykonywania prac gospodarczych mundur specjalne – noszony w trakcie pracy przy sprzęcie wymagającym wyposażenia ochronnego

Mundury galowe, wyjściowe i służbowe występują w barwach odpowiednich dla danego rodzaju sił zbrojnych: Wojska Lądowe – kolor zielony/khaki Siły Powietrzne – kolor stalowy Marynarka Wojenna – kolor granatowy Natomiast ogólnowojskowe mundury polowe wykorzystują plamiasty wzór kamuflażowy wz. 93 „Pantera”.

Przypisy

Bibliografia

Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z 2 grudnia 2004 roku w sprawie wzorów oraz noszenia umundurowania i oznak wojskowych przez żołnierzy zawodowych i kandydatów na żołnierzy zawodowych (Dz. U. z dnia 13 stycznia 2005 r.)

Linki zewnętrzne

Umundurowanie Wojska Polskiego

!