thumb|200px|Spotkanie św. Joachima i św. Anny jest częstym małżeńskim motywem ikonograficznym w tradycji prawosławnej Małżeństwo sakramentalne – usankcjonowany religijnie związek monogamiczny mężczyzny i kobiety będący sakramentalnym znakiem miłości Chrystusa i Kościoła (por. Ef 5, 32)Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica (mysterion) to wielka, a ja mówię: w odniesieniu do Chrystusa i do Kościoła. Św. Paweł używa tu technicznego wyrazu μυστήριον /mysterion/, Wulgata tłumaczy go jako misterium lub sacramentum, traktując oba słowa jako synonimy. Polski przekład BT przetłumaczył to słowo jako tajemnica – ma ona jednak teologiczne znaczenie współcześnie rozumianego terminu sakrament, por. A. Hamman, Sacrement, w: . Tak rozumiany jest w kościołach katolickim, starokatolickim, prawosławnym oraz anglikańskim. Teologia protestancka (poza anglikanizmem) nie uważa małżeństwa za sakrament, choć podkreśla jego świętość.
Historia sakramentu małżeństwa Stary Testament Związek małżeński miał już charakter sakramentalny na początku biblijnego rodzaju ludzkiego. Miłość pierwszych rodziców, Adama i Ewy, była pra-sakramentem, to znaczy czyniła widzialnym Niewidzialne – Miłość Stwórcy do stworzenia. Pisał o tym Jan Paweł II w Tryptyku rzymskim, medytacji poetyckiej, ale jednocześnie teologicznej:
I w.: Nowy Testament Jezus Chrystus przypomniał o powołaniu mężczyzny do złączenia się z kobietą w stałym, nierozerwalnym związku: „Czy nie czytaliście, że Stwórca od początku stworzył ich jako mężczyznę i kobietę? I rzekł: Dlatego opuści człowiek ojca i matkę i złączy się ze swoją żoną, i będą oboje jednym ciałem. A tak już nie są dwoje, lecz jedno ciało. Co więc Bóg złączył, niech człowiek nie rozdziela!” Mt 19, 4b-6
Teologię małżeństwa, czyli duchowy wymiar sakramentu, rozbudował znacznie Św. Paweł. „Mężowie miłujcie żony, bo i Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie, aby go uświęcić, oczyściwszy obmyciem wodą, któremu towarzyszy słowo, aby osobiście stawić przed sobą Kościół jako chwalebny, nie mający skazy czy zmarszczki, czy czegoś podobnego, lecz aby był święty i nieskalany”. Ef 5, 25-27 „We czci niech będzie małżeństwo pod każdym względem i łoże nieskalane”. Hbr 13, 4 „Tajemnica to wielka, ale ja odnoszę to do Chrystusa i Kościoła”. Ef 5, 25.31-32
Choć św. Paweł sam zachęcał do życia w celibacie, dostrzegał też ogromną wartość małżeństwa: „Co do spraw, o których pisaliście, to dobrze jest mężczyźnie nie łączyć się z kobietą. Ze względu jednak na niebezpieczeństwo rozpusty niech każdy ma swoją żonę, a każda swojego męża. Mąż niech oddaje powinność żonie, podobnie też żona mężowi. Żona nie rozporządza własnym ciałem, lecz jej mąż; podobnie też i mąż nie rozporządza własnym ciałem, ale żona”. 1 Kor 7, 1-4
II – IV w.: Ojcowie Kościoła Kościół od zawsze domagał się również od nowożeńców publicznej formy zawarcia małżeństwa i wobec kapłana. Przypominał o tym wiernym już w I w. biskup Ignacy AntiocheńskiPor. Do Polikarpa, V. 2, przeł. Anna Świderkówna, w: Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, oprac. ks. Marek Starowieyski, Kraków: Wydawnictwo „M”, 1998 Biblioteka Ojców Kościoła 10, s. 141., a później Tertulian (II/III w.) czy św. Ambroży (IV w.). Także inni Ojcowie Kościoła również wiele miejsca poświęcali doniosłości związku mężczyzny i kobiety: Od Adama aż do Pana prawdziwa miłość małżeńska była sakramentem doskonałym. św. Efrem Syryjczyk Kim są dwaj lub trzej, zgromadzeni w imię Chrystusa, pomiędzy którymi jest Pan? Czyż nie są to mężczyzna i kobieta zjednoczeni przez Boga? św. Klemens Aleksandryjski Bóg stworzył Adama i Ewę do największej ich wzajemnej miłości odzwierciedlającej tajemnicę jedności Bożej. Teofil z Antiochii Na określenie doktryny katolickiej wobec małżeństwa w okresie ojców Kościoła największy wpływ wywarła nauka AugustynaPor. .
Średniowiecze Do końca XII w. wypracowano doktrynę o siedmiu sakramentach, w jej liczbie znalazło się także małżeństwo. Rozróżnienie na sakramenty i sakramentalia było wynikiem potrzeby duszpasterskiej wspartej zgodną opinią teologów. Pierwszy zapis znajduje się w podstawowym uniwersyteckim podręczniku teologii autorstwa Piotra Lombarda (1100-1164), zwanym Sentencjami. Następnie pisał o nich Tomasz z Akwinu w Komentarzu do Sentencji Piotra LombardaSent. 4 d1 q1 a1 q arg1; a4 q arg1 ad1; d3 q1 a1 q arg1 ad3 oraz w Sumie teologiiPor. STh III q60 a2. W 1274 r. siedem sakramentów weszło, jako wiara Kościoła łacińskiego, do wyznania cesarza Michała Paleologa ułożonego na Soborze lyońskimPor. Denzinger-S. 860.Por. . Obok Tomasza z Akwinu teologię sakramentu małżeństwa rozwijał Hugon ze św. Wiktora, który wiele zaczerpnął z dzieł św. Augustyna.
Przez pierwsze tysiąclecie, tak jak to jest i dziś, Kościół zachodni uznawał, że oprócz wymiaru kościelnego, małżeństwo jest instytucją społeczną i szanował kompetencje władzy świeckiej nad małżeństwem, która uznawała chrześcijańską doktrynę o nierozerwalności małżeństwa. Wyłom w tym zrobił dopiero w XVI w. król Anglii Henryk VIII.
W okresie X-XII w. kościelne prawo małżeńskie egzekwowało wyłączną kościelną jurysdykcję nad małżeństwem. W Kościele wschodnim w 893 r. wprowadzono obowiązek obecności kapłana przy ślubie, w przeciwnym razie małżeństwo było nieważne. Kościół zachodni również intensywnie zabiegał o eliminację tzw. małżeństw tajnych, np. w uchwałach Soboru Laterańskiego IV (1215 r.) czy licznych synodówNiedouczny Kalisz... „uczy” historii Kościoła.
Sakrament w kościele katolickim a kościele prawosławnym Katechizm Kościoła katolickiego definiuje małżeństwo jako przymierze mężczyzny i kobiety tworzące wspólnotę całego życia, podejmowaną dla ich własnego dobra i dla zrodzenia i wychowania potomstwaKatechizm Kościoła Katolickiego. Małżeństwo w rozumieniu katolickim jest zatem zjednoczeniem dwojga osób, tworzących związek nierozerwalny do śmierci jednego z małżonków. W prawosławiu, które odwołuje się do nauczania wspólnot apostolskich pierwszych wieków, związek małżeński przypieczętowany Eucharystią zawierany jest na wieczność i trwa po śmierci. Ta różnica wynika z odmiennej perspektywy na sakrament małżeństwa. Tradycja prawosławna dopatruje się w duchowej stronie małżeństwa antycypacji życia „aniołów Bożych w niebie”. Z drugiej strony Kościół katolicki, choć postrzega małżeństwo jako rzeczywistość doczesną, widzi również wieczny charakter duchowej wspólnoty i miłości między małżonkami, która w przyszłym wieku ma osiągnąć swoją pełnięJan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, rodz. 1a.
Kościół katolicki Istotne elementy małżeństwa Małżeństwo jako sakrament jest wspólnotą naturalną mężczyzny i kobiety, podniesioną do poziomu nadprzyrodzonego, poziomu łaski – tzn. urzeczywistniającego miłość, która łączy Chrystusa z KościołemPor. KKK 1659-1662.
Małżeństwo jest określone jako wspólnota naturalna, dlatego że tworzący je mężczyzna i kobieta w swej płci oraz w swych duszach mają wpisaną naturalną zdolność do tworzenia jedności: w pełni ludzkiej, a więc zarazem zmysłowej i duchowej. pełnej, to znaczy przeżywanej w szczególnej formie przyjaźni, poprzez którą mężczyzna i kobieta wielkodusznie dzielą między sobą wszystko, bez zachowywania przez jednego z małżonków czegoś wyłącznie dla siebie. wiernej i wyłącznej – relacja mężczyzna-kobieta, jaką tworzą przez zawarcie ślubu, w sferze wewnętrznej, intymnej i zewnętrznej, jest sprawą tylko ich dwojga – na dobre i na złe, aż do końca życia. płodnej – owocującej w potomstwie naturalnym, które rodzą też duchowo do życia wiary, życia wiecznego. A gdy płodność fizyczna jest niemożliwa, małżonkowie realizują płodność duchową – rodząc innych do życia wiecznegoNa te cztery punkty zwrócił uwagę Paweł VI w encyklice Humanae vitae, 9. W pojęciu Magisterium Kościoła przymioty te opisują każde ludzkie małżeństwo i w tym sensie katolicy nie różnią się od innych. Już autor Listu do Diogneta z II w. pisał, że chrześcijanie żenią się jak wszyscy, ale nie dzielą łoża małżeńskiego z nikim:
Jednak, dzięki refleksji nad Objawieniem, chrześcijanie uznają, że dla osób ochrzczonych małżeństwo jest jednocześnie wspólnotą duchową. Wspólnotę tę zawiera się przez ślub, który jest świętym i nierozerwalnym przymierzem. By ukazać naturę małżeństwa jako sakramentu Kościoła oraz by uniknąć nadużyć (np. podwójnego zawarcia małżeństwa) jest ustalona forma liturgiczna tego ślubowania.
Znaczenie katolickiej wspólnoty małżeńskiej wypełnia się przede wszystkim poprzez stworzenie warunków dla wzrastania autentycznego dobra obojga małżonków oraz przez zrodzenie i wychowywanie dzieci. Małżonkowie urzeczywistniają tę jedność duchową nie tylko przez życie rodzinne, podobne do małżeństw nie-chrześcijan, ale też:
Według Kościoła tak rozumiane małżeństwo leży u podstaw rodziny. Katolicy wierzą, iż przysięgę małżeńską wypowiadają wobec Boga i wobec Kościoła: Sakrament małżeństwa, a sakrament Eucharystii
Wszystkie sakramenty są darami Boga dla człowieka. Umacniają go na drodze wiary i pomagają żyć w codzienności tak, aby każdy dzień stawał się budowaniem żywej relacji z Jezusem Chrystusem.
Istnieje głębokie powiązanie sakramentu: małżeństwa i eucharystii. Tej prawdy szczególnie mocno mogą doświadczyć katoliccy małżonkowie podczas rozważań i konkretnych rozmyślań w omawianym zakresie. Taka formacja może być nie tylko drogą do rozwoju życia duchowego, ale również może stać się szansą na umocnienie więzi, wyjście z ewentualnego kryzysu w relacji i poznanie głębszego sensu jedności małżeńskiej. W Eucharystii małżonkowie otrzymują konkretne wskazówki, które pomagają w budowaniu szczęśliwej rodziny i szczerej relacji. Zgodnie z materiałami opracowanymi przez Centralną Diakonię Domowego Kościoła możemy wyodrębnić kilka szczególnie wiążących te dwa sakramenty aspektów:
Miłość, która jest darem z siebie Miłość, która przebacza Miłość, która mówi Miłość, która przemienia Miłość, która jednoczy Miłość, która promieniuje Miłość, która idzie z nami.
XVI w.: Sobór Trydencki Sobór trydencki obradujący w latach 1545-1563, uporządkował kościelne prawo małżeńskie. Przeciwstawiając się poglądom protestanckim, uznającym naturalny, niesakramentalny charakter małżeństwa, określił, że jest dogmatem wiary katolickiej, iż małżeństwo jest sakramentem i że zostało ustanowione przez Chrystusa, a nie później przez Kościół. Kanon 1 o sakramencie małżeństwa, ogłoszony w czasie 24 sesji soborowej brzmiał:
Dekrety Soboru trydenckiego zostały włączone do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 r. Nowa wersja, w duchu soboru watykańskiego II, została opracowana na polecenie Jana Pawła II w 1983 r. W wielu krajach, w wyniku rozkładu obyczajów i życia chrześcijańskiego, popularne były tzw. „małżeństwa z przyzwyczajenia”. Kościół katolicki, dążąc do odnowy życia chrześcijańskiego i przeciwstawiając się temu, co uznano za błąd w reformie protestanckiej, podczas Soboru trydenckiego wydał kanony precyzujące katolicką dyscyplinę sakramentu małżeństwa. Zgodnie z nimi, aby małżeństwo katolików było ważne musiało być zawarte podczas ceremonii kościelnej przed księdzem i dwoma świadkami. W ten sposób praktycznie wyeliminowano wśród katolików, niezgodne z odwieczną wiarą i praktyką Kościoła, małżeństwa zawierane w sekrecie jak i szerzący się zwyczaj małżeństw nieformalnych – podobnie do rzymskich małżeństw z przyzwyczajenia (per usus), opartych wyłącznie na wzajemnej zgodzie bez formalnej ceremonii zaślubin. Sakrament najpierw celebrowano wewnątrz kościoła przy drzwiach, a od XVII wieku u samych stóp ołtarza. W ten sposób małżeństwo staje się wspólnotą Kościoła, gdzie mąż reprezentuje Chrystusa-głowę, a żona jest obrazem Jego oblubienicy, wspólnoty Kościoła (por. Ef 5,32).