thumb|200px|Mohammad Ali Dżamalzade Mohammad Ali Dżamalzade, pers. محمد علی جمالزاده (ur. 13 stycznia 1892 w Isfahanie, zm. 8 listopada 1997 w Genewie) – irański pisarz uważany za pioniera współczesnej perskiej prozy, ważna postać irańskiego życia intelektualnego w XX wieku i tłumacz z języków europejskich na perski.
Był synem słynnego kaznodziei okresu rewolucji konstytucyjnej Dżamaloddina Esfahaniego (zm. 1908). Od szesnastego roku życia przebywał poza Iranem, ucząc się najpierw w Libanie, a potem kończąc prawo w Szwajcarii i Francji. W latach 1916–1922 współtworzył emigracyjne czasopismo Kawe w Berlinie i był to najbardziej twórczy okres w jego życiu. Od 1931 mieszkał w Genewie, gdzie pracował w Międzynarodowej Organizacji Pracy.
W 1921 opublikował zbiór krótkich opowiadań, Jeki bud jeki nabud (Był raz sobie...), które przyniosły mu sławę i są uważane za pierwszy przykład nowoczesnej perskiej prozy, czerpiącej z języka potocznego. Wrogie reakcje tradycyjnych kół literackich i klas religijnych sprawiły, że powrócił do twórczości literackiej dopiero po dwudziestu latach. Inne jego ważniejsze utwory to powieści Darol-madżanin (Dom wariatów, 1942), Gholtaszan diwan (Dyktator monarchii, 1946), Sahra-je mahszar (Pole sądu ostatecznego, 1947) i Raheab-name (Księga o wodociągu, 1948) oraz nowela Szurabad, która została przetłumaczona także na język polski.
Przez całe życie pozostał wierny oświeceniowemu ideałowi literatury, która miała dla niego wymiar moralistyczny i dydaktyczny. Poprzez swoją twórczość dążył do unowocześnienia Iranu i zmiany panującej tam autokracji. Był jawnym zwolennikiem przyswojenia przez Iran kultury zachodniej, ale jednocześnie obawiał się utraty tożsamości swojej ojczyzny w wyniku tego procesu, stąd dążąc do stworzenia nowoczesnego języka perskiego zarazem starał się zachować jego unikalny charakter.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Był najstarszym dzieckiem słynnego kaznodziei okresu rewolucji konstytucyjnej Dżamaloddina Esfahaniego. Jego matką była Marjam Chanum, córka isfahańskiego notabla Mirzy Hasan-Bagher Chana. Początkowo pobierał tradycyjne nauczanie religijne, by później przenieść się do szkoły prowadzonej przez postępowego duchownego, gdzie nauczano także nieco arytmetyki i angielskiego. W 1902 rodzina przeniosła się do Teheranu i zaczął uczęszczać do jednej z niewielu ówcześnie nowoczesnych szkół, gdzie nauczano m.in. geografii, matematyki, arabskiego i francuskiego pod kierunkiem najlepszych nauczycieli. Dżamalzade nie miał jednak żadnego nauczyciela perskiego, którego później musiał uczyć się sam już podczas swojego pobytu za granicą. Jako najstarszy syn często brał także udział w aktywnościach swojego ojca, jako młody człowiek mając okazje poznać wiele najwybitniejszych osobistości ruchu konstytucyjnego.
W kwietniu 1908 został wysłany do Bejrutu by uczęszczać do Gimnazjum św. Łazarza, prowadzonego przez lazarytów. Kilka miesięcy później jego ojciec zginął w wyniku represji wobec politycznej opozycji wprowadzonych przez Mohammada Ali Szaha (1907 – 1909). To w gazetce szkolnej Gimnazjum św. Łazarza Dżamalzade miał publikować swoje pierwsze próby pisarskie. W 1910, po krótkim pobycie w Kairze, udał się najpierw do Paryża, a potem do Lozanny, gdzie zaczął studiować prawo. W 1911 przeniósł się do Dijon, gdzie ukończył prawo w 1914. W tym samym roku ożenił się z Josephine, swoją szwajcarską koleżanką ze studiów w Dijon.
Okres berliński thumb|left|160px|Pierwsza strona numeru czasopisma Kawe z 1921 Wkrótce po wybuchu I wojny światowej jeden z dawnych przywódców konstytucjonalistów, a obecnie irański działacz emigracyjny, Hasan Taghizade, zaprosił wybranych irańskich emigrantów przebywających w Europie do ustanowienia Komitetu Irańskich Nacjonalistów (pers. Komita-je Mellijun-e Irani) w Berlinie. Dżamalzade był jednym z najmłodszych członków grupy, do której oprócz niego należeli m.in. Mahmud Chan Ghazwini, Ebrahim Purdawud i Hosejn Kazemzade Iranszahr. Działający pod egidą niemieckiego rządu Komitet, który po raz pierwszy zebrał się w styczniu 1915, miał walczyć z kolonialnymi interesami Wielkiej Brytanii i Rosji w Iranie. W 1915 Dżamalzade znalazł się w Bagdadzie, gdzie wraz ze swoimi towarzyszami stworzył gazetę Rastakiz, istniejącą od sierpnia 1915 do marca 1916. Następnie próbowali oni wywołać powstanie kurdyjskich i lurskich plemion w Kermanszahu i Lorestanie, te działania zakończyły się jednak niepowodzeniem. Wraz z postępami rosyjskich armii w Iranie i brytyjskich w Iraku aktywiści musieli uciekać do Berlina. Podczas podróży z Bagdadu do Stambułu Dżamalzade odnotował zamęt i był świadkiem głodu oraz śmierci wielu Ormian (zobacz Ludobójstwo Ormian). W 1917 wraz z innymi członkami Komitetu Dżamalzade wziął udział w Kongresie Socjalistycznym w Sztokholmie.
Podczas nieobecności Dżamalzade w Berlinie Taghizade i Ghazwini założyli czasopismo Kawe, które miało wychodzić od 24 stycznia 1916 do 30 marca 1922. W trakcie I wojny światowej miało ono wymiar przede wszystkim polityczny, jednak w styczniu 1920 Taghizade ogłosił, że Kawe będzie odtąd poświęcone głównie nauce, literaturze i historii. Miało ono walczyć o przyswojenie europejskiej cywilizacji w Iranie, promować perski język i literaturę, bronić narodowej jedności oraz walczyć o wolność w Iranie i poza nim. Czasopismo miało w Iranie liczne grono czytelników. Czas współpracy z Kawe był prawdopodobnie najpłodniejszym okresem w życiu Dżamalzade. Zachęcony do tego przez Ghazwiniego, zapoznał się wówczas z pracami europejskich orientalistów, takich jak E.G. Browne, Josef Markwart, Wilhelm Geiger i Oskar Mann. Bazując na ich pracach oraz własnych badaniach w latach 1916 – 1921 opublikował szereg artykułów na temat perskiego języka, poezji i historii, w tym serię piętnastu artykułów na temat historii stosunków Iranu z Rosją. W 1918 wydał także książkę Bezcenny Skarb. Gospodarcza historia Iranu, która została przychylnie oceniona przez Journal of the Royal Asiatic Society i przetłumaczona na niemiecki, chociaż jej publikacja w tym języku została wstrzymana ze względu na trudności wojenne.
Prawdziwą sławę przyniosło Dżamalzade wydanie w 1921 zbioru pięciu opowiadań Jeki bud jeki nabud (Był raz sobie...), który ze względu na swój lekceważący stosunek do obowiązujących dotychczas w literaturze perskiej konwencji wzbudził zarówno sensację, jak i ogromne kontrowersje, spotykając się z oskarżeniami o bluźnierstwo (szerzej na ten temat zobacz sekcja „Twórczość” poniżej). Pod koniec 1921 berlińskiej grupie zgrupowanej wokół Kawe skończyły się pieniądze i inne zasoby i musiano zaprzestać wydawania pisma. Dżamalzade znalazł zatrudnienie w ambasadzie Iranu w Berlinie, najpierw jako tłumacz, a potem dyrektor ds. studenckich. Nadal publikował artykuły o charakterze naukowym, był to jednak niestabilny i trudny okres w jego życiu, do czego przyczyniło się także poczucie niezadowolenia z zapanowania autokracji Rezy Szaha (1925 – 1941) w Iranie oraz śmierć jego żony.
Okres genewski thumb|160px|Grób Mohammada Dżamalzade i jego żony w Genewie W 1931 poślubił swoją drugą żonę, Niemkę Margaret Eggert, i przeniósł się do Genewy, by zatrudnić się w Międzynarodowej Organizacji Pracy (ILO) przy ONZ. Pracował tam aż do swojej emerytury w 1956, monitorując warunki pracy głównie na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowej i podróżując wraz z delegacjami ILO do Indii, Iraku, Iranu i Turcji. Jego naukowa i literacka twórczość uległa ponownemu ożywieniu po abdykacji Rezy Szaha w 1941, kiedy to opublikował szereg powieści, zbiorów opowiadań i publikowanych w nowo powstałych czasopismach artykułów. Począwszy od 1942 wydał takie powieści jak Darol-madżanin (Dom wariatów, 1942), Gholtaszan diwan (Dyktator monarchii, 1946), Sahra-je mahszar (Pole sądu ostatecznego, 1947) i Raheab-name (Księga o wodociągu, 1948). Opublikował także dramat/powieść Masume-je Szirazi (Masume z Szirazu, 1954) i kilka zbiorów opowiadań, takich jak Amu Hosejn-Ali (Wujaszek Hosejn Ali, 1942), Talk o Szirin (Słodkogorzkie, 1956), Szahkar (Arcydzieło, 1957), Kohne o now (Stare i nowe, 1959), Gajr az Choda hiczkas nabud (Nie było nikogo prócz Boga, 1960). Do później wydanych zbiorów opowiadań należały Aseman o risman (Kogut i byk, 1964), Ghesseha-je kuta bara-je riszdar (Krótkie historie dla brodatych dzieci, 1974) i Ghesse-je ma be sar resid (Koniec historii, 1978). Skompilował także słownik zwrotów kolokwialnych Farhang-e loghat-e amiane (1962) oraz tom poświęcony charakterystyce Irańczyków zatytułowany Cholghijat-e ma Iranian (1966).
Chociaż mieszkając w Genewie odwiedzał Iran jedynie przez krótkie okresy czasu to zachowywał łączność z intelektualnym i literackim życiem kraju czytając książki i czasopisma oraz korespondując z autorami. W rezultacie pozostawił po sobie obszerne tomy korespondencji, które zaczęły być publikowane już za jego życia. Począwszy od 1977 zaczął przekazywać swoje kolekcje książek oraz archiwa bibliotece Uniwersytetu Teherańskiego, zaś część tantiem ze swoich książek przeznaczał na stypendia, instytucje edukacyjne oraz różne organizacje dobroczynne w Isfahanie. Przez całe życie był przeciwnikiem autokracji i stąd z radością powitał rewolucję islamską, gdyż przyniosła ona ze sobą obalenie monarchii, którą postrzegał jako ucieleśnienie despotyzmu w irańskiej historii. Jeszcze w latach 80. miał nadzieję, że jakaś forma socjalizmu lub socjalisttycznej demokracji, właściwa specyficznie dla Iranu, okaże się idealnym typem rządu dla jego kraju. W sumie „w łatwości z jaką świętował obalenie monarchii i być może z dozą naiwności, jaka przyszła wraz z podeszłym wiekiem, nie potrafił lub nie wyobrażał sobie powstania innej formy dyktatury w ramach republiki o natywistycznej ideologii”. Zmarł w wieku 105 lat i został pochowany w Genewie.
Twórczość Jeki bud jeki nabud Jeki bud jeki nabud, debiutancki zbiór opowiadań Dżamalzade, zajmuje wyjątkowe miejsce zarówno w jego twórczości, jak i historii perskiej literatury. Te pięć krótkich humorystycznych opowiadań wbrew klasycznej konwencji literackiej nie tylko obfituje w kolokwializmy, „lecz w dodatku z europejskiego dystansu pokazuje w krytycznym świetle społeczne i polityczne obyczaje Irańczyków”. Były to pierwsze współczesne opowiadania w języku perskim i „ta książka położyła fundament pod współczesną prozę, wskazała kierunek pierwszemu pokoleniu twórców fikcji w Iranie oraz ustanowiła reputację Dżamalzade jako literackiej osobistości”.
Zbiór poprzedzał wstęp programowy, określający zadania nowej prozy, która miała być zrozumiała także dla mniej wykształconego czytelnika, a bawiąc i fascynując powinna przekazywać wiedzę o świecie, przedstawiać aktualne problemy, uczyć postaw obywatelskich i zaszczepiać krytycyzm. Pisarze powinni ożywić współczesny perski, unikając stylizowanego, specjalistycznego i zawiłego języka. Intencje Dżamalzade dobrze ukazuje już pierwsze opowiadanie, Farsi szekar ast (Perski jest słodki), w którym zwykły Irańczyk z prowincji, wtrącony do więzienia z nieznanych mu powodów, próbuje uzyskać informację co do przyczyn swej niedoli od napuszonego ulema oraz wykształconego na zachodzie modernisty. Obaj są jednak dla niego niezrozumiali, pierwszy ze względu na pompatyczne frazy swojego teologicznego arabsko-perskiego, drugi zaś ze względu na używanie dziwnych obcych słów właściwych dla młodego frankofona. „Jest to oryginalna i niezwykle śmieszna historia zawierająca wyśmienite parodie sposobów mówienia po persku przez europocentryczną i religijną elitę”.