Józef Wojciech Gołuchowski (ur. 1797 w Łączkach Kucharskich, zm. 22 listopada 1858 w Garbaczu) – polski filozof mesjanistyczny uważany za prekursora romantyzmu w Polsce. Profesor Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego w latach 1821–1824, członek korespondent Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1829 rokuLista imienna członków Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie w styczniu 1829 roku, [Warszawa], , s. 10.. W 1821 został uhonorowany godnością Doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Usunięty z katedry Uniwersytetu przez władze rosyjskie, prowadził życie ziemianina z krótkim epizodem w czasie powstania listopadowego i kontaktami z filozofami niemieckimi.
Jego poglądy filozoficzne kształtowały się pod wpływem Friedricha Schellinga i stanowiły ich rozwinięcie. Jego prace i mowy odcisnęły silny wpływ na poglądy jemu współczesnych, m.in. Tomasza Zana, Joachima Lelewela i Adama Mickiewicza.
Życiorys Dzieciństwo i okres wiedeński Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej gospodarującej od wieków w sandomierskiem i krakowskiem. Był synem Jana Nepomucena Gołuchowskiego oraz Eufemii z Radziłowskich Gołuchowskiej. W 1808 r. stracił ojca. Rok później rozpoczął naukę w Terezjańskiej Akademii Wojskowej (Theresianum) w Wiedniu, gdzie po ukończeniu gimnazjum studiował matematykę.
W 1816 r. wydał rozprawę Ansicht des Einflusses der Mathematik auf die Bildung des MenschenJ. Gołuchowski, O wpływie matematyki na wykształcenie człowieka, tłum. M. Mochnacki, „Dziennik Warszawski”, 1825, II, ss. 3–36., a w następnym przedmowę do Skizzen einer Reise nach Konstantinopol barona Stürmera, dołączając własne trygonometryczne obliczenie odległości Konstantynopola od Wiednia. Publikował też artykuły w wiedeńskim czasopiśmie „Der Wanderer” („Wędrowiec”) między rokiem 1816–1817.
Edukacja w Warszawie i początki kariery akademickiej W połowie 1817 r. przybył do Warszawy i – choć nie miał żadnego stopnia uniwersyteckiego – podjął starania o katedrę „matematyki pośredniej” na tworzącym się uniwersytecie, której jednak nie otrzymał. Jesienią tego roku zapisał się jako słuchacz na Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. W następnym roku starał się, znów bez powodzenia, o stanowisko docenta prywatnego filozofii.
W 1820 r. otrzymał stopień magistra obojga praw i administracji, przedstawiając dwie prace: jedną z prawa rzymskiego (po łacinie), drugą (po polsku) dotyczącą genezy „nauki finansowej” (Naukę finansową czy utworzyły dawne wieki, czy też czasy teraźniejsze?). Przez pewien czas wygłaszał bezpłatne prelekcje z filozofii, a w roku akademickim 1820/1821 prowadził jako lektor (bezpłatnie i poza planem) wykłady z prawa natury; uczył także w Liceum Warszawskim matematyki i greki.
W 1820 r. napisał (po łacinie) trzy prace na konkurs ogłoszony przez Radę Uniwersytetu, otrzymując w dziedzinie prawa pierwszą, zaś z teologii – drugą nagrodę za pracę o różnicy między chrześcijańskim a filozoficznym pojęciem cnoty.
Profesura w Wilnie thumb|Uniwersytet Wileński Na początku 1821 r. zgłosił swą kandydaturę na profesora Logiki, Metafizyki i Filozofii moralnej Uniwersytetu Wileńskiego, posyłając rozprawę konkursową, do której dołączył Plan dawania Filozofii, wykaz bibliografii (Celniejsi pisarze Filozofii, z których tę naukę pożytecznie czerpać można) oraz wspomnianą pracę w języku niemieckim, „wprawdzie nie bezpośrednio się filozofii tyczącą, lecz zupełnie ze stanowiska filozoficznego napisaną”. 1 czerwca 1821 r. Rada Uniwersytetu, prawdopodobnie pod wpływem pozytywnej opinii Jana Śniadeckiego, wybrała go na „profesora extraordynaryjnego”, z pensją i obowiązkami „profesora ordynaryjnego”W tajnym głosowaniu wynik był 13:1. Gołuchowski nie mógł być profesorem zwyczajnym, gdyż nie miał stopnia doktora. Etat przewidywał tygodniowo 6 godzin kursu głównego z filozofii teoretycznej i 2 godziny filozofii praktycznej (etyki), polecając mu objąć je od 1 września tego rokuPoniższa relacja opiera się na dokumentach (w języku rosyjskim i francuskim) przechowywanych ongiś w Archiwum Ministerstwa Oświecenia Publicznego w Petersburgu i opublikowanych w 1925 r. przez ks. T. Jachimowskiego. Dokumenty do nominacji Józefa Gołuchowskiego profesorem filozofii w Uniwersytecie Wileńskim, wyd. T. Jachimowski, „Archiwum Komisji do badania historii filozofii w Polsce”, t. II, cz. II, Kraków: PAU 1925, ss. 43–110. Zob. też: T. Jachimowski, Materiały źródłowe w archiwach petersburskich zebrane, a dotyczące mianowania Józefa Gołuchowskiego profesorem filozofii w Uniwersytecie Wileńskim, „Sprawozdanie z czynności i posiedzeń PAU, R. 1922”, Kraków 1923, ss. 7–11. Dokumenty te znalazłem w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historycznym w Petersburgu w dziale dotyczącym Wileńskiego Okręgu Szkolnego 1802–1862 (Fond 733, Inventarnaja opis’ 62). Pod nr. 554 znajduje się tam „Sprawa zatwierdzenia mgra J. Gołuchowskiego na profesora Katedry logiki, metafizyki i filozofii moralnej Uniwersytetu Wileńskiego”. 32 dokumenty tworzące ten zbiór, datowane od 11.06.1821 do 31.08.1823, obejmują 56 kart..
Zwróciła się też do księcia Aleksandra Mikołajewicza Golicyna, carskiego ministra oświaty, o formalne zatwierdzenie tej nominacji. Dopiero po upływie półtora roku, 30 grudnia 1822 r., dzięki interwencji księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, kuratora Wileńskiego Okręgu Naukowego, władze rosyjskie ostatecznie wyraziły zgodę.
Pobyt w Niemczech Po wysłaniu rozprawy Gołuchowski nie czekał jednak na rozstrzygnięcie konkursu i uzyskawszy zwolnienie z Uniwersytetu, udał się (na koszt własny) w „uczoną podróż do Francji i Niemiec” w celu „wydoskonalenia się w zawodzie filozoficznym i prawnym”. Do wyjazdu doszło prawdopodobnie z inspiracji J.K. Szaniawskiego, który zaprotegował młodego Polaka m.in. F. Schellingowi. Pod wpływem tego filozofa Gołuchowski napisał pracę Die Philosophie in ihrem Verhältnisse zum Leben ganzer Völker und einzelner Menschen (Filozofia w stosunku do życia całych narodów i oddzielnych ludzi), opublikowaną w 1822 r. w Erlangen. Uważana jest ona za „manifest romantyzmu” w filozofii polskiej, a rok jej publikacji zbiega się z datą pierwszego wydania Ballad i romansów Adama Mickiewicza.
W 1821 r. Uniwersytet w Heidelbergu nadał Gołuchowskiemu stopień doktora filozofii na podstawie napisanej po łacinie pracy o platońskiej koncepcji państwa. Prawdopodobnie wzięto też pod uwagę napisaną jeszcze w Wiedniu w języku niemieckim jego rozprawkę o filozofii moralnej. Stopień doktora nadał mu też (bez przeprowadzania egzaminu) Wydział Literatury Uniwersytetu Jagiellońskiego, ale dyplomu, z powodu nieobecności, Gołuchowski nie odebrał.
Powrót do kraju W sierpniu 1822 r. Gołuchowski wrócił do kraju, mając nadzieję na objęcie katedry od nowego roku akademickiego. W marcu roku następnego otrzymał list od Schellinga, który zachęcał go do ponownego przyjazdu do Niemiec, pisząc: Pańskie pismo (Filozofia w stosunku do życia) tak powszechny znalazło poklask, że na literackim powodzeniu zbywać Panu nie może.
Władze carskie wiedziały o pobycie Gołuchowskiego w Niemczech i opublikowanej tam przez niego rozprawie. Mogło to mieć wpływ na przewlekanie sprawy jego profesury. 3 października 1822 r. Czartoryski ponownie napisał do Golicyna, prosząc o zatwierdzenie nominacji. Uznając konieczność wyzbycia się przez młodego filozofa „śladów niemieckości”, sugerował on wysłanie go, już po zatwierdzeniu, na kilka miesięcy do Szkocji, „by zapoznał się lepiej ze szkołą szkocką, która obecnie cieszy się opinią najodpowiedniejszej”Młody filozof był świadom zagrożeń i pełen dobrej woli, by nie narazić się władzom, choć w liście do Kuratora z 23 lutego 1823 r. z przekąsem dodawał: Jeżeli zaś moje słowa przekręcać będą i opacznie tłumaczyć, jak tego już w Petersburgu doznałem, to na to nie ma żadnego ratunku. Chociażby tam sam Chrystus Pan przyszedł i przemówił, to go ukrzyżują. Bieliński sugeruje natomiast, że obawy carskiego ministra budziła nie tyle filozofia Gołuchowskiego, co raczej jego udział w organizowaniu związków studenckich na Uniwersytecie Warszawskim. J. Bieliński, Józef Gołuchowski. Pierwszy pobyt w Warszawie. Pierwsza profesura, „Biblioteka Warszawska”, 1905, t. 4, z. 1, s. 303..
4 kwietnia 1823 r. Gołuchowski zapisał w swym Dzienniku: Odebrałem dziś na koniec od Uniw. Wileńskiego urzędowe doniesienie o mojej nominacyi na profesora filozofii. W tej sytuacji postanowił nie skorzystać z propozycji Schellinga i 9 maja udał się do Wilna, odwiedzając po drodze Puławy (siedziba Czartoryskich). 27 października, z pewnym opóźnieniem spowodowanym chorobą, przedstawił wykład inauguracyjny O zadaniu filozofii.
Wykłady młodego profesora cieszyły się olbrzymią popularnością i przyciągały szerokie rzesze wileńskiej inteligencji; uczęszczały na nie także miejscowe damy, m.in. księżna Czetwertyńska. Gołuchowski zyskał sobie opinię doskonałego mówcy. Jak napisze po latach Adolf Hennel, który przeprowadził rozmowy z ówczesnymi studentami: żaden z profesorów większego uroku i wpływu od J. Gołuchowskiego nie wywierał.
Aura uznania otaczająca nowego profesora wzbudziła podejrzenia władz rosyjskich. Zażądały one, by wykłady z filozofii odbywały się jedynie dla studentów; podjęły także działania mające na celu kontrolowanie i cenzurowanie ich treści, a 29 stycznia 1824 r. wymogły ich zawieszenie, co było efektem ogólnej atmosfery fermentu politycznego panującego w ówczesnym Wilnie.
3 maja 1823 r. kilku uczniów klasy V tamtejszego liceum napisało na tablicy Niech żyje Konstytucja 3 maja!, a potem napis ten pojawił się także na murach klasztoru dominikanów z dopiskiem: śmierć despotom: daj Boże, by to się sprawdziło. Wydarzenia te rozpoczęły długi proces represji młodzieży wileńskiej, obejmujący liczne przesłuchania i zakończony wieloma wyrokami skazującymi na katorgę i zsyłki w głąb Rosji. Nawet rektor Twardowski przesiedział kilka tygodni w więzieniu.
Senator Nikołaj Nowosilcow, przebywający wówczas w Wilnie w związku z toczącymi się tam procesami, sporządził dla Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza krytyczny raport o wileńskim filozofie i polecił nakazanie Gołuchowskiemu opracowanie nowego programu. Wprowadzone modyfikacje nie usunęły jednak podejrzeń senatora, który 9 sierpnia 1824 r. zalecił usunięcie Gołuchowskiego z katedryWięcej na ten temat w: S. Zabieglik, Józef Gołuchowski – profesor filozofii w Wilnie. „Principia”, t. XXXV–XXXVI, Kraków 2003–2004, ss. 123–149.. Ukazem z dnia 24 sierpnia 1924 r. profesorowie: Gołuchowski, Joachim Lelewel, Ignacy Daniłowicz i ksiądz Michał Bobrowski zostali wydaleni z LitwyPowstanie Listopadowe 1830/1831 r. na Litwie.
Być może tym, co ostatecznie przesądziło sprawę w wypadku Gołuchowskiego, była jego Die Philosophie in ihrem Verhältnisse zum Leben. Książka ta dostała się w ręce Nowosilcowa, który ją uważnie przeczytał i znalazł to, czego potrzebował. Szczególną jego uwagę zwróciło twierdzenie autora, że – jak to ujął senator – oprócz powszechnej i dawno znanej jest jakaś filozofia narodowa, bez której naród nie może podejmować żadnych samodzielnych przedsięwzięć, jak tego dowiodły wojny napoleońskie. Nowosilcow napisał, że u młodego polskiego profesora kryje się pod firmą filozofii dążność patryotyczna, chęć utworzenia filozofii narodowej, tem też tylko można sobie wyjaśnić niezwykły zapał słuchaczy do nauki suchej, pozbawionej uroku, jak poezya lub fizyka doświadczalna.
Biograf filozofa, S. Harassek podaje inne wyjaśnienie: