mały|Widok pałacu od strony południowej mały|Widok pałacu od strony zachodniej thumb|Książę Friedrich Erdmann von Anhalt-Köthen-Pless, pierwszy właściciel zamku w Pszczynie z rodu Anhaltów Zamek w Pszczynie – pierwotnie zamek, obecnie pałac, dawna rezydencja magnacka w Pszczynie () na Górnym Śląsku.
Pałac powstał w miejscu obronnego gotyckiego zamku z początku XV w., zbudowanego zapewne w miejscu wcześniejszej fortyfikacji. Następnie zamek przebudowano w XVI wieku w stylu renesansowym, a w XVIII wieku w stylu barokowym i ponownie w XIX wieku w stylu francuskiego baroku z czasów Ludwika XIII. W średniowieczu własność między innymi książąt opolsko-raciborskich, książąt opawskich i książąt cieszyńskich. W latach 1548–1765 należał do śląskiego rodu Promnitzów, 1765–1847 książąt Anhalt-Köthen-Pless, a od 1847 książąt Hochberg von Pless z Książa. W latach 1870–1876 dokonali oni przebudowy zamku, na skutek której uzyskał on swój obecny kształt architektoniczny w stylu neobarokowym.
Wraz z zabytkowym parkiem krajobrazowym w stylu angielskim o powierzchni 156 ha tworzy zespół pałacowo-parkowy. W 1946 zamieniony na muzeum, obecnie działające pod nazwą Muzeum Zamkowe w Pszczynie. W przeciwieństwie do wielu innych zamków i pałaców na Śląsku, zniszczonych na skutek działań II wojny światowej i bezpośrednio po niej, w zamku w Pszczynie zachowało się oryginalne wyposażenie i meble, które sprawiają, że jest on obecnie jednym z najcenniejszych zabytków architektury rezydencjonalnej w Polsce.
W kwietniu 2021 rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy zespół zamkowo-parkowy w Pszczynie został ustanowiony pomnikiem historii.
Historia Dzieje zamku w średniowieczu Według Henryka Schaeffera, XIX-wiecznego kronikarza księstwa pszczyńskiego, zamek został zbudowany w średniowieczu przez książąt piastowskich jako strażnica przy szlaku handlowym łączącym Morawy z Rusią Kijowską, pełniąc także funkcję zamku myśliwskiego (tę drugą funkcję zachował aż do XX w.). Ziemia Pszczyńska należała do XII wieku do Małopolski i częścią Śląska stała się w 1178. Wtedy to książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy podarował Ziemię Pszczyńską księciu Mieszkowi I Plątonogiemu, władcy księstwa raciborskiego, a od 1202 księstwa opolsko-raciborskiego. W 1327 książę raciborski Leszek został zmuszony do złożenia hołdu królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu (w zachowanym dokumencie hołdu Pszczyna jest już wymieniona jako miasto – ), przez co również Ziemia Pszczyńska znalazła się w orbicie wpływów Czech. Po śmierci Leszka w 1336 jego ziemie zostały przejęte przez jego szwagra księcia opawskiego Mikołaja II z dynastii Przemyślidów.
Pierwsze pisemne wzmianki o murowanym zamku w Pszczynie pochodzą z I połowy XV w. i są związane z osobą Heleny, córki księcia litewskiego Korybuta Dymitra, a od 1407 żony Jana II Żelaznego, księcia raciborskiego. Po ślubie w 1407 Jan przyznał swojej małżonce w dożywotnie użytkowanie obszar, w skład którego weszły Pszczyna, Mikołów, Bieruń Stary i Mysłowice. Helena w miejsce istniejącego zameczku myśliwskiego wzniosła gotycką murowaną budowlę, złożoną z dwóch równoległych do siebie budynków (dzisiejsze skrzydła wschodnie i zachodnie), połączonych murami. Wraz z dwiema wieżami od strony południowej weszła ona w skład czworobocznego założenia obronnego otoczonego wałami ziemnymi i fosą z mostem zwodzonym. Do dziś pod częścią zamku zachowały się gotyckie piwnice, a wmurowana w grube mury gotycka baszta przez późniejszych właścicieli używana była jako sekretna klatka schodowa. Dokładna data ukończenia tej budowli nie jest znana; wiadomo jednak, że musiało to nastąpić przed 1433, ponieważ w tym roku zamek zdołał odeprzeć najazd husytówM. Kluss, J. Kruczek, Muzeum..., s. 3..
Następnie do 1517 zamek w Pszczynie był własnością książąt cieszyńskich; w roku tym książę cieszyński Kazimierz II z powodu trudności finansowych sprzedał Ziemię Pszczyńską za sumę 40 000 guldenów możnowładcy węgierskiemu (żupanowi spiskiemu) Aleksemu Thurzo, co zakończyło okres panowania Piastów na Ziemi Pszczyńskiej. Ten z kolei sprzedał ją swojemu bratu Janowi Thurzo. Utworzone zostało wolne państwo stanowe, jedno z wielu na ówczesnym Śląsku. Obejmowało ono Pszczynę, Mikołów, Bieruń i do 1536 roku Mysłowice, jego stolicą była Pszczyna.
Zamek pszczyński w rękach rodziny Promnitzów i książąt Anhalt Köthen-Pless W 1548 Ziemię Pszczyńską z zamkiem zakupił biskup wrocławski Baltazar von Promnitz, który wkrótce odstąpił je rodzinie. W rękach Promnitzów pozostawały one do 1765. W II połowie XVI w. zamek przebudowano w stylu renesansowym. Zleceniodawcami przebudowy byli prawdopodobnie sam Baltazar Promnitz, zmarły w 1562 roku, a po nim jego następca, panujący w latach 1562–1568 Stanisław Promnitz. Być może prace te kontynuował jeszcze Karol Promnitz (1568–1591), co jednak nie zostało dostatecznie udokumentowane archiwaliami. W wyniku tych prac powstała trójkondygnacyjna budowla na planie nieregularnego czworoboku, składająca się z dwóch niemal równoległych skrzydeł mieszkalnych dłuższego zachodniego i krótszego wschodniego, zakończonych dwiema wieżami od strony południowej. Jedna z wież uległa wkrótce zniszczeniu lub rozebraniu, co widać na mapie Andreasa Hindenberga z 1636 – pierwszym zachowanym wizerunku zamku, na którym zamek posiada już tylko jedną wieżę. Od wschodu do zamku przylegała kaplica zamkowa, która powstała między 1629 a 1636 rokiem, a od południa brama wjazdowa. Składowe budynki połączone były murami – wyższym od północy, przy którym znajdowała się w wieża z galeryjką i niższym od południa, do którego dobudowany był mały, piętrowy budynek. Od strony wewnętrznego dziedzińca mur północny oraz fasady budynków posiadały trójkondygnacyjne krużganki. Ściany pomalowane były na biało, na jednej z elewacji znajdował się zegar słoneczny. Dwuspadowe dachy pokryto czerwoną dachówką. W ten sposób gotycka twierdza przekształciła się w reprezentacyjną rezydencję.
W nowym kształcie budowla przetrwała do pożaru w 1679. Pożar ten zniszczył skrzydło północne i wieżę. Prace nad odbudową, trwające w latach 1680–1689, nadzorował budowniczy Consilio Milius. Zamek odnowiono w stylu renesansowym. Rozebrano skrzydło północne, a wzdłuż powstałego północnego oraz ocalałego południowego muru wzniesiono arkadową galerię (parter i pierwsze piętro). Przeprowadzono roboty przy zamkowej wieży i wykonano sztukaterie. Generalnie zamek z lat 1680–1689 nie odbiegał jako bryła od istniejącego w latach 1629–1636. Przedstawiał się jako dwupiętrowa budowla na planie nieregularnego czworoboku, z załamanym skrzydłem wschodnim połączonym już wcześniej z przemianowaną na bramę wjazdową gotycką wieżą. Składał się z dwóch par nieznacznie nierównoległych par skrzydeł: mieszkalnych (wschodniego i zachodniego) oraz parawanowych (północne i południowe). Obejmowały one obszerny, nieco nieregularny dziedziniec arkadowy o wymiarach ok. 38 x 22 m. Długości zewnętrzne poszczególnych boków zamku zmieniały się w granicach od 47 (wschodni) do ok. 57 m (południowy). Grubości murów zewnętrznych malały wraz ze wzrostem wysokości, od 2,32 m w dolnych partiach przez 1,8 m na I piętrze po 75–80 cm na II piętrze.
W 1687 na miejscu drewnianej strażnicy wzniesiono nowy murowany budynek „Warty”, zwany Bramą Wybrańców. Był to główny wjazd na zamkowy dziedziniec, strzeżony przez doborowych żołnierzy zwanych „wybrańcami”. Do służby byli oni wybierani osobiście przez właściciela rezydencji. Ponad portalem bramy umieszczono herby właścicieli Pszczyny: (1659–1703) i (1667–1729) a poniżej płycinę z sentencją w j. łacińskim, w której zawarto chronostych oznaczający datę budowy bramy: MCCCCCLLLXVVVVIIIIIII − 1687. Napis głosi:
co znaczy:
Zamek już wtedy był jedną ze znaczniejszych rezydencji Śląska. Rozwijało się w nim życie artystyczne, a w latach 1704–1707 zamek często gościł wybitnego kompozytora barokowego Georga Philippa Telemanna, kapelmistrza na dworze Promnitzów w Żarach. Te tradycje muzyczne są dzisiaj kontynuowane w formie koncertów pod nazwą „Wieczory u Telemanna”, organizowanych w Pszczynie od 1979.
W 1734, za panowania Erdmanna Promnitza, nadworny architekt Christian Jähne z Żar rozpoczął prace nad przebudową zamku w stylu barokowym; podczas prac zamierzano przede wszystkim ponownie wznieść skrzydło północne. Prace nad przebudową zniweczył pożar, który wybuchł 7 lipca 1737. Odbudowa ruszyła na wiosnę 1738 roku, dobiegając końca dopiero w 1768, już za nowych właścicieli. Nowa, dwukondygnacyjna budowla składała się z trzech skrzydeł ułożonych w kształcie podkowy otwartej w kierunku miejskiego rynku. Elewacja parteru była boniowana, okna wyższych pięter otoczone wystającymi obramieniami i oddzielone od siebie korynckimi pilastrami. Całość okryto mansardowym dachem z facjatkami od strony wewnętrznego dziedzińca i południowych zakończeń bocznych skrzydeł. Główne wejście prowadziło od strony dziedzińca do sieni wjazdowej, skąd „lustrzanymi” schodami można było się dostać na reprezentacyjne pierwsze piętro (bel-étage)M. Kluss, J. Kruczek, Muzeum..., s. 3–6..
Kolejnymi właścicielami Pszczyny byli w latach 1765–1846 spokrewnieni z Promnitzami książęta Anhalt-Köthen-Pless, którzy przekształcili zwierzyniec w park i wznieśli kolejne budowle. Powstały więc: pałac Bażantarnia w Porębie, na podstawie projektu Carla Langhansa, położony na skraju założonej w 1792 r. bażantarni, oraz klasycystyczna Ludwikówka, wzniesiona przez Wilhelma Puscha na północnym skraju parku pszczyńskiego.
Od Anhaltów przez Promnitzów do Hochbergów Ostatni z rodu Promnitzów, Jan Erdmann (1719–1785), przekazał ziemię pszczyńską swemu siostrzeńcowi z rodu Anhalt-Köthen, Fryderykowi Erdmann (1731–1797). Kolejni właściciele Pszczyny z rodu Anhaltów władali tutejszymi majątkami do połowy XIX w. W 1846 r. ostatni z rodu, książę Henryk von Anhalt-Köthen (1778–1847), oddał ziemię pszczyńską swemu siostrzeńcowi, księciu Janowi Henrykowi X von Hochberg (1806–1855) z potężnego rodu magnackiego.
Emanuel von Anhalt-Köthen(1631-1670) Anna Eleonore zu Stolberg-Wernigerode(1651–1690) (1659–1703) (1667–1729) Emanuel Lebrecht Anhalt-Köthen(1671–1704) Gisela Agnes von Rath(1669–1740) Erdmann II Promnitz(1683–1745) Anna Maria von Sachsen-Weißenfels(1683–1731) August Ludwig von Anhalt-Köthen(1697–1755) Christine Johanna Emilie(1708–1732) hr. Jan Erdmann (1719–1785)
Fryderyk Erdmann Anhalt-Köthen(1731–1797) Luise Ferdinande zu Stolberg-Wernigerode(1744–1784) Auguste Reuß zu Köstritz (1794–1855) Henryk von Anhalt-Köthen (1778–1847) córka Anna Emilie von Pleß (1770–1830) Jan Henryk VI von Hochberg-Fürstenstein (1768–1833) Jan Henryk X von Hochberg (1806–1855)
Zamek pszczyński jako rezydencja książąt Hochberg von Pless thumb|upright|left|Hans Heinrich XI Po wygaśnięciu linii Anhalt-Köthen-Pless w 1846 zamek w Pszczynie przeszedł w ręce książąt Hochbergów z Książa, a pierwszym właścicielem zamku wywodzącym się z tej rodziny był Hans Heinrich X, wnuk po kądzieli księcia Friedricha Erdmanna Anhalt Köthen-Pless. W 1850 otrzymał od króla Prus Fryderyka Wilhelma IV tytuł księcia na Pszczynie (niem. Fürst von Pleß), który odtąd przekazywany był najstarszemu synowi roduM. Kluss, J. Kruczek, Muzeum..., s. 6..