thumb|thumbtime=7|Photographic Studies in Hypnosis, Abnormal Psychology (1938)
Hipnoza ( hýpnos, dosłownie „sen”) – stan prawidłowo funkcjonującego umysłu, w którym uwaga danej osoby jest silnie zogniskowana na określonych bodźcach, przy jednoczesnym znacznym ograniczeniu świadomości bodźców pochodzących z otoczenia oraz częściowym zawieszeniu krytycznego osądu.
Badania nad hipnozą wykazują, że zjawisko to nie wiąże się z istotną zmianą funkcjonowania mózgu. Częstotliwość fal mózgowych osób zahipnotyzowanych nie różni się od częstotliwości rejestrowanych u osób w stanie czuwania. W trakcie hipnozy człowiek nie zyskuje umiejętności ani możliwości, których nie posiadałby w stanie pełnej świadomości przy odpowiedniej motywacji.
W literaturze przedmiotu hipnoza bywa klasyfikowana jako stan zmienionej świadomości, odmienny zarówno od czuwania, jak i snu. W stosunku do stanu czuwania badacze wskazują na takie różnice, jak: obniżenie zdolności planowania, nierozdzielność uwagi, możliwość przywoływania wspomnień wzrokowych, wzrost zdolności do wytwarzania wyobrażeń, ograniczoną zdolność do prawidłowej oceny realności, zwiększoną sugestywność, skłonność do zachowań zgodnych z przyjętą rolą oraz występowanie amnezji dotyczącej przebiegu stanu hipnozy.
Hipnoza znajduje zastosowanie w psychologii klinicznej i psychiatrii, stanowiąc jedną z metod diagnozowania i leczenia zaburzeń nerwicowych, zaburzeń lękowych, a także środek wykorzystywany przy redukcji bólu oraz w terapii niektórych uzależnień.
Historia badań thumb|400px|Jean-Martin Charcot przeprowadzający pokaz hipnozy na pacjentce cierpiącej na histerię podtrzymywanej przez Józefa Babińskiego, leczonej w Szpitalu Salpêtrière – obraz „Une leçon clinique à la Salpêtrière”, autor: Pierre Aristide André Brouillet, 1887 Zjawisko hipnozy stało się przedmiotem zainteresowania zachodniej nauki na przełomie XVIII i XIX wieku za sprawą niemieckiego lekarza Franza Antona Mesmera. Stworzył on teorię „magnetyzmu zwierzęcego” (tzw. mesmeryzm), zakładającą istnienie uniwersalnego fluidu. Według koncepcji Mesmera, fluid ten miał stanowić formę oddziaływania między ludźmi i zwierzętami, a terapeuta mógł nim manipulować w celach leczniczych. Teorie te wykazują podobieństwo do założeń bioenergoterapii.
Po odrzuceniu teorii Mesmera jako nienaukowych, metody z nim kojarzone były w środowisku medycznym określane mianem szarlatanerii. Podejmowano próby udowodnienia, że działania terapeutyczne Mesmera opierały się na oddziaływaniu psychologicznym. Eksperymenty wykazywały, że pacjenci odczuwali rzekomy wpływ magnesu wyłącznie wtedy, gdy wiedzieli o jego obecności. Wykazano również brak różnicy w reakcjach pacjentów po zamianie magnesu na zwykły kawałek żelaza. Mimo to Mesmer do końca życia oficjalnie podtrzymywał swoje koncepcje fizjologiczne, odrzucając tezy o roli sugestii czy hipnozy w swoich terapiach. W 1989 roku uznał Mesmera za prekursora badań nad hipnozą, zwracając jednak uwagę na jego ograniczanie się do wyjaśnień wyłącznie fizjologicznych.
Termin „hipnoza” został wprowadzony w 1841 roku przez szkockiego lekarza Jamesa Braida i od tego czasu wszedł do powszechnego użycia. Etymologia słowa, wywodząca się od greckiego słowa hypnos („sen”), mylnie sugeruje fizjologiczne pokrewieństwo tego stanu ze snem. W przeciwieństwie do Mesmera, Braid klasyfikował stosowane przez siebie zabiegi jako formę oddziaływań psychologicznych.
W historii badań nad hipnozą istotny był spór między dwoma francuskimi badaczami. Jean-Martin Charcot uważał hipnozę za stan psychopatologiczny, występujący wyłącznie u osób z zaburzeniami psychicznymi. Z kolei Hippolyte Bernheim definiował ją jako zjawisko psychologiczne, które może wystąpić również u ludzi zdrowych. Późniejsze badania naukowe potwierdziły słuszność stanowiska Bernheima.
Podatność na hipnozę thumb|520px|Ilustracje przedstawiające eksperymenty z hipnozą z książki Karolya Laufenauera z 1899 Podatność na hipnozę jest powiązana z podatnością na sugestię, definiowaną jako tendencja osoby zahipnotyzowanej do akceptowania komunikatów przy jednoczesnym zawieszeniu krytycznego osądu. Kolejnym czynnikiem determinującym tę podatność jest zdolność do absorpcji (ang. absorption), czyli umiejętność ignorowania bodźców zewnętrznych spoza obszaru aktualnego skupienia uwagi. Istotną rolę odgrywa również skłonność do dysocjacji (ang. dissociation), rozumiana jako tendencja do wyłączania ze świadomości poszczególnych bodźców percepcyjnych, wspomnień czy aktywności ruchowej, co skutkuje ich odbieraniem przez osobę zahipnotyzowaną jako zjawisk niezależnych od jej woli.
Poziom podatności można badać m.in. za pomocą Stanfordzkiej Skali Podatności Hipnotycznej (ang. Stanford Hypnotic Susceptibility Scale). Cechuje się ona względną stałością w ciągu życia człowieka i wykazuje prawdopodobne uwarunkowania genetyczne. Odnotowuje się również zjawisko uczenia się podatności – zazwyczaj wzrasta ona wraz z każdym kolejnym procesem hipnotycznym, co wiąże się z redukcją obaw pacjenta. Szacuje się, że około 25% populacji wykazuje wysoką podatność na hipnozę, podczas gdy około 20% jest całkowicie niepodatna na sugestię. Około 95% badanych uzyskuje przynajmniej jeden punkt w dwunastostopniowej skali stanfordzkiej. Inną metodą diagnostyczną jest badanie profilu indukcji hipnotycznej (ang. Hypnotic Induction Profile).
Zdolność wejścia w stan hipnozy jest negatywnie skorelowana z głębokością zaburzeń nerwicowych. Czynniki takie jak lęk przed kontaktami społecznymi, brak pewności siebie, obawa przed zależnością oraz trudności adaptacyjne zmniejszają podatność na hipnozę.
Skale podatności hipnotycznej Skale te są standardowo wykorzystywane w badaniach naukowych, natomiast ich przydatność w praktyce terapeutycznej pozostaje przedmiotem dyskusji.
Skala Davisa-Husbanda (1931) Skala Głębokości Hipnozy Friedlandera i Sarbina (1938) Skala LeCrona-Bordeaux (1947) Inwentarz Głębokości Hipnozy Fielda (1965) Harwardzka Grupowa Skala Podatności Hipnotycznej: Forma A (Shor, Orne 1962) Stanfordzka Skala Podatności Hipnotycznej: Forma A i B (Weitzenhoffer, Hilgard 1959) Stanfordzka Skala Podatności Hipnotycznej: Forma C (Weitzenhoffer, Hilgard 1962) Stanfordzka Profilowa Skala Podatności Hipnotycznej: Forma II (Weitzenhoffer, Hilgard 1963) Skala Absorpcji Tellegena (Tellegen, Atkinson 1974) Skale Głębokości Hipnozy (Tart 1970) Skala Wyobraźni Twórczej (Wilson, Barber 1977) Skala Sugestywności Barbera (Barber 1976) Stanfordzka Kliniczna Skala Podatności Hipnotycznej (Morgan, Hilgard 1979) Profil Indukcji Hipnotycznej (Spiegel 1972; Stern, Spiegel, Nee 1979) Inwentarz Fenomenologii Świadomości (Pekala 1982) Skala Reaktywności na Sugestie Uniwersytetu w Carleton (Spanos, Radtke, Hodgins, Strami, Bertrand 1983) Kwestionariusz Doznań Hipnotycznych: Wersja skrócona (Matheson, Shu, Bart 1989)
Indukcja hipnotyczna Proces wprowadzania osoby w stan hipnozy nazywany jest indukcją hipnotyczną. Umiejętność ta opiera się na wyuczonych technikach, a nie na wrodzonych predyspozycjach. Literatura przedmiotu odnotowuje przypadki opanowania metod indukcji hipnotycznej przez dzieci w wieku szkolnym.
Zabieg indukcji zazwyczaj polega na skupieniu uwagi osoby hipnotyzowanej na konkretnym obiekcie (np. bodźcu świetlnym lub przedmiocie fizycznym) połączonym z monotonnym przekazywaniem sugestii werbalnych. Przekazywane instrukcje mają najpierw charakter prosty (sugestie odprężenia, senności), a w dalszym etapie procesu stają się bardziej złożone (np. sugestie zesztywnienia mięśni lub wywoływania zjawisk o charakterze halucynacji). O ile sama indukcja jest procesem technicznym, wykorzystanie stanu hipnozy w celach klinicznych wymaga wiedzy i wykształcenia terapeutycznego.
Bezpieczeństwo Z naukowego punktu widzenia wbrew woli pacjenta nie jest możliwe wprowadzenie go w stan hipnozy ani wymuszenie na nim działań sprzecznych z jego poglądami, charakterem czy moralnością. Skłonienie osoby zahipnotyzowanej do wyrządzenia krzywdy sobie lub osobom trzecim ocenia się jako wysoce nieprawdopodobne. Rola hipnotyzera ogranicza się do facylitacji procesu wchodzenia w stan zogniskowanej uwagi. Teza o możliwości całkowitego zawieszenia krytycznego osądu pod wpływem hipnozy pozostaje przedmiotem sporów naukowych. Jako medyczne przeciwwskazania do stosowania hipnozy wymienia się m.in. aktywne psychozy, epilepsję oraz pierwszy trymestr ciąży.
Aspekty etyczne hipnoterapii Praktykowanie hipnozy w celach klinicznych (hipnoterapii) obwarowane jest wymogami etycznymi i profesjonalnymi, promowanymi przez ośrodki medyczne i psychologiczne. Szkolenia z tego zakresu są kierowane do osób posiadających wykształcenie w dziedzinie psychologii klinicznej lub medycyny. Podstawowe zasady etyczne dotyczące stosowania hipnozy obejmują: bezwzględne przestrzeganie tajemnicy lekarskiej i zakaz wykorzystywania informacji uzyskanych w trakcie transu przeciwko pacjentowi, zakaz testowania sugestii naruszających wolę osoby hipnotyzowanej, wymóg posiadania odpowiednich kwalifikacji zawodowych przez terapeutę, konieczność zapewnienia pełnego bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego osobom poddawanym zjawiskom hipnozy estradowej.
Formy oddziaływań hipnotycznych Hipnoza w psychoterapii ericksonowskiej Propagatorem zastosowań hipnozy w praktyce klinicznej był Milton Erickson. Na podstawie analizy jego metod pracy Richard Bandler i John Grinder stworzyli Model Miltona, stanowiący fundament programowania neurolingwistycznego (NLP).
Erickson analizował występowanie określonych wzorców komunikacyjnych: dostosowywanie się do niewerbalnych zachowań pacjenta, stosowanie ukrytych sugestii oraz wykorzystanie metafor. Model ten zakłada posługiwanie się językiem w sposób mający wywoływać i podtrzymywać stan transu. Metoda opiera się na współpracy z pacjentem i poszukiwaniu jego nieświadomych zasobów w celu dokonywania zmian w zachowaniu.
Trening autogenny
Autohipnoza jest techniką polegającą na samodzielnym wprowadzaniu się w stan hipnozy. Osoba stosująca tę metodę przyjmuje jednocześnie rolę hipnotyzera i hipnotyzowanego, aplikując sugestie za pomocą wyobrażeń lub myśli. Zjawisko to wykazuje podobieństwo do medytacji pod względem redukcji napięć i wyciszenia umysłu, różni się jednak od niej elementem aktywnego implementowania sugestii do podświadomościAdrian Paszczyk, Autohipnoza, na czym polega i jak ją wykorzystać na co dzień? [Dostęp 12.10.2021].
Zastosowania hipnozy Redukcja bólu Hipnoza bywa wykorzystywana jako alternatywna lub uzupełniająca metoda znieczulająca. W przeciwieństwie do metod farmakologicznych wykazuje skuteczność wyłącznie u pacjentów posiadających odpowiednią podatność na sugestię. W udokumentowanych przypadkach pozwala ona na niwelowanie bólu związanego z zabiegami stomatologicznymi, chirurgicznymi oraz podczas porodu.
Hipnoterapia uzależnień Metoda ta stosowana jest samodzielnie lub jako element wspomagający w psychoterapii uzależnień takich jak alkoholizm, narkomania, nikotynizm czy zespół uzależnienia od internetu. Skuteczność hipnozy w leczeniu głębokich nałogów bywa w środowisku naukowym kwestionowana i jest ściśle uzależniona od podatności hipnotycznej pacjenta. Znajduje również zastosowanie we wspieraniu leczenia zaburzeń odżywiania (bulimia, anoreksja).
W leczeniu choroby alkoholowej stosowana bywa terapia awersyjna, polegająca na implementacji podczas seansu hipnotycznego negatywnych skojarzeń (np. odruchu wymiotnego) związanych z substancją uzależniającą. Ze względu na ryzyko wywoływania silnego dyskomfortu u pacjenta, leczenie uzupełniane jest o redukcję przymusu sięgania po używkę. W praktyce terapeutycznej wykorzystuje się również mechanizm regresji hipnotycznej, polegający na cofaniu się we wspomnieniach do zdarzeń z przeszłości.
Zastosowania w kryminalistyce