Akcja X – podjęta przez MBP szeroko zakrojona akcja przeciw Wileńskiemu Okręgowi AK trwająca od czerwca do listopada 1948 roku. Akcja X objęła swym zasięgiem kilkadziesiąt tysięcy ludzi, ponad 6000 zostało aresztowanych, z tego co najmniej 50 skazano na karę śmierci i wyroki wykonano. W lipcu 1948 Okręg AK został rozbity.
Przebieg Centrum Dowodzenia Akcją znajdowało się w II Wydziale w II Departamentu III MBP w Warszawie gdzie przekazywano szczegółowe raporty z przebiegu operacji. Na szczeblu centralnym kierownictwo obieli płk. Jan Tataj i ppłk. Adam Humer. 29 lipca 1948 roku z "centrali" wysłane zostały instrukcje skierowane do funkcjonariuszy zajmujących się rozpracowaniem konspiracji wileńskiej. Wskazywano na sposoby aresztowania osób mogących być zamieszane w konspirację (szczególnie znane są tzw. zasadzki), oraz konieczność pozyskania informacji o kontaktach organizacyjnych i form działania. Zwrócono uwagę na potrzebę organizacji śledztwa celem rozpracowania każdego z zatrzymanych.
W Akcji X agentów MBP w terenie wspierały siły MO, KBW, ORMO, "ludowego" WP, prokuratury i sądownictwa wojskowe, oraz siatka agenturalna. W jej akcji przeprowadzono tysiące rewizji, oraz zasadzek, tzw. "kotły". Obserwacją objęto ważniejsze ulice miast, stacje kolejowe, oraz przystanki komunikacji miejskiej. Funkcjonariusze UB, biorący udział w akcji, posiadali odbitki nie tylko rozpracowywanych członków konspiracji, ale również członków ich rodzin, których również zabierano z mieszkań, miejsc pracy i aresztowano na "zasadzkach". Wszyscy aresztowani byli poddawani "operatywnemu" przesłuchaniu.
Przełomowe aresztowania Akcji
23 czerwca 1948 r. - aresztowanie por. Wacława Walickiego "Tassaro" wraz z żoną w Solicach Zdrój. Po intensywnym przesłuchaniu ujawnił wiele nazwisk, pseudonimów i rysopisów współpracowników w konspiracji wileńskiej. 25 czerwca 1948 r. - aresztowanie kpt. Aleksandra Tomaszewskiego "Bończę" (organizator siatki informacyjnej) i ppłk. Olechnowicza "Pohoreckiego" (ostatni komendant okręgu) we Wrocławiu. Przejęto notes Olechnowicza z ewidencją żołnierzy Okręgu Wileńskiego AK. 29 czerwca 1948 r. - ujęcie Reginy Sakowicz "Renia" we Wrocławiu. W jej domu znaleziono konspiracyjne materiały archiwalne i dokumenty legalizacyjne por. Walickiego.
Bibliografia Balbus T., Niwiński P., „Rozbić podziemie wileńskie!”. Akcja X – nieznana operacja MBP z 1948 roku. Biuletyn IPN 2001 nr 6 s. 40-46
zob. też Zygmunt Szymanowski, Antoni Olechnowicz
Kategoria:Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego Kategoria:Okręg Wilno AK *