Friedrich Wilhelm von Gärtner (ur. 10 grudnia 1791 w Koblencji, zm. 21 kwietnia 1847 w Monachium) – niemiecki architekt, przedstawiciel stylu arkadowego (działający głównie w Monachium), dyrektor artystyczny manufaktury porcelany na zamku Nymphenburg (od 1822), rektor Akademii Sztuk Pięknych w Monachium (od 1841).

Obok Leo von Klenzego uważany za czołowego architekta Bawarii w okresie panowania króla Ludwika I Wittelsbacha. Zaprojektował wiele obiektów przy Ludwigsstrasse, jednej z czterech reprezentacyjnych ulic Monachium.

Życiorys Gärtner był synem Johanna Andreasa Gärtnera, architekta zaangażowanego, między innymi, w budowę pałacu książąt elektorów (Kurfürstliches Schloss) w Koblencji. W 1809 podjął studia architektoniczne na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium u Karla von Fischera. W 1812 wyjechał najpierw do Karlsruhe, gdzie studiował u Friedricha WeinbrenneraUczniem Weinbrennera był również Heinrich Hübsch, uważany za twórcę stylu arkadowego., a następnie do Paryża (1814), gdzie studiował u Jeana-Baptisty Rondeleta i najprawdopodobniej u Charlesa-Pierre'a-Josepha Normanda. W Paryżu Gärtner zapoznał się z pracami Charles'a Perciera i Pierre'a Fonataine'a a także Jeana-Nicolasa-Louisa Duranda. Następnie spędził trzy lata we Włoszech (w Rzymie, Neapolu i na Sycylii). W Rzymie poznał Johanna Martina von Wagnera (1777–1858), rzeźbiarza i malarza z Würzburga, pośredniczącego w zakupach dzieł sztuki dla dworu królewskiego, z którym połączyła go wieloletnia przyjaźń. Swoje doświadczenia i przemyślenia z okresu pobytu we Włoszech Gärtner opublikował w 1819 jako "Ansichten der am meisten erhaltenen Monumente Siziliens" – opatrzony komentarzem zbiór litografii. Po powrocie do Monachium pełnił funkcję asystenta, lecz sfrustrowany brakiem propozycji i rywalizacją z Leo von Klenzem wyjechał w 1819 do Wielkiej Brytanii, gdzie poznał Charlesa Roberta Cockerella. Gärtner rozważał wówczas nawet emigrację do Stanów Zjednoczonych.

W 1820, po śmierci Karla von Fischera, przyjął posadę profesora architektury na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Jednocześnie, po odebraniu w 1822 nominacji z rąk króla Bawarii Maksymiliana I Józefa Wittelsbacha, piastował funkcję dyrektora artystycznego manufaktury porcelany na zamku Nymphenburg w Monachium (niem. Porzellanmanufaktur Nymphenburg), a także dyrektora technicznego nowo powstałego zakładu malowania na szkle (niem. Glasmalereianstalt).

Po śmierci Maksymiliana I Józefa Wittelsbacha w 1825 na tron wstąpił jego syn Ludwik, który zamierzał przebudować Monachium według swoich klasycystycznych wyobrażeń. Jednak Gärtner długo czekał na zlecenia – nowy król z początku współpracował głównie z Leo von Klenzem, z którym Gärtner rywalizował, i który miał umyślnie przeszkadzać w jego karierze. Wreszcie w czerwcu 1827 Wagnerowi udało się zaaranżować spotkanie pomiędzy Gärtnerem a królem we Włoszech. Wkrótce potem Gärtner otrzymał pierwsze duże zlecenia – budowę kościoła św. Ludwika (za wstawiennictwem Petera von Corneliusa) i gmachu biblioteki w Monachium. Kościół powstał w "oczyszczonym stylu bizantyjskim"Wolne tłum. z jęz. ang.: purified Byzantine style. – określenie użyte przez Gärtnera, oznaczające skromniejszy styl włoskiego romanizmu, dostosowany do ówczesnych realiów. Styl kościoła określany był później w Monachium mianem stylu Gärtnera (niem. Gärtnerstil). Kolejne zlecenia objęły obiekty przy Ludwigsstrasse, reprezentacyjnej ulicy Monachium. Gärtner zaprojektował pomnik ku czci feldmarszałków Johanna von Tilly'ego i Carla von Wrede (tzw. Feldherrnhalle), który imitował czternastowieczną Loggię dei Lanzi we Florencji, otwierający ulicę na południu, oraz, wzorowany na rzymskim Łuku Konstantyna Wielkiego, łuk triumfalny (niem. Siegestor), zamykający ulicę od północy.

thumb|Friedrich von Gärtner, popiersie architekta na placu Gärtnerplatz W 1835 z polecenia króla udał się do Aten, by poprowadzić tam budowę pałacu królewskiego według własnego projektu. Rezydencja powstawała dla syna Ludwika I, księcia Ottona Wittelsbacha, który w wyniku ustaleń konferencji londyńskiej zasiadł w 1832 na tronie nowo powstałego królestwa Grecji. W 1840 Gärtner otrzymał szlachectwo. W tym samym roku ponownie pojechał do Aten. Po powrocie zajął się restauracją archikatedry świętych Piotra i Jerzego w Bambergu. Pracował również nad restauracją katedry św. Piotra w Ratyzbonie i katedry w Spirze.

W 1842 pod Kelheim rozpoczęto według projektu Gärtnera budowę pomnika upamiętniającego zwycięstwa nad wojskami Napoleona Bonapartego w okresie VI koalicji antyfrancuskiej, tzw. Befreiungshalle. Budowla powstająca w stylu arkadowym została przeprojektowana z polecenia króla przez Leo von Klenzego, który przejął projekt po śmierci Gärtnera. W 1841 Gärtner został dyrektorem monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, zastępując na tym stanowisku Corneliusa. W tym samym roku rozpoczął budowę nowego cmentarza w Monachium.

Po śmierci w 1847 został pochowany na Starym Cmentarzu Południowym w Monachium.

Popiersia Gärtnera stoją na placu jego imienia (niem. Gärtnerplatz) oraz w monachijskiej świątyni sławy.

Architektura thumb|Arkady w Bad Kissingen (ok. 1900) thumb|Łuk triumfalny w Monachium (Siegestor) thumb|Budynek starej saliny (Alte Saline) w Bad Reichenhall Gärtner reprezentował styl arkadowy (Rundbogenstil), nawiązujący do architektury romańskiej, wczesnochrześcijańskiej, bizantyjskiej i częściowo też włoskiego renesansu. Jego budowle miały charakter monumentalny, co odpowiadało wyobrażeniom króla Ludwika I Wittelsbacha, który był głównym zleceniodawcą Gärtnera.

Wybrane dzieła 1829–1844 – kościół św. Ludwika w Monachium odbudowa bramy (Isartor) w Monachium 1831–1840 – gmach biblioteki i archiwów w Monachium 1833–1837 – gmach instytutu niewidomych przy Ludwigsstrasse w Monachium 1833–1838 – arkady i dom zdrojowy w Bad Kissingen 1835–1840 – gmach Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium 1835–1840 – Georgianum w Monachium 1836–1839 – klasztor św. Anny w Monachium 1836–1839 – budynek starej saliny (Alte Saline) w Bad Reichenhall 1836–1843 – pałac królewski w Atenach (obecnie siedziba greckiego parlamentu) instytut wychowawczy dla szlachetnie urodzonych panien (Fundacja Maxa Josepha (Max Joseph-Stift)) przy Ludwigsstrasse w Monachium 1838–1843 – budynek administracji saliny (Salinenadministration) w Monachium 1839–1847/50 – Pompejanum w Aschaffenburgu 1837–1844 – Feldherrnhalle w Monachium 1842 – budynek policji w Lohr am Main, wówczas szpital, później siedziba sądu krajowego i okręgowego (Landgericht und Amtsgericht) 1842 – projekt Hali Wyzwolenia (Befreiungshalle) pod Kelheim 1843–1847/49 – pałac Wittelsbachów w Monachium 1834–1850 – łuk triumfalny w Monachium (Siegestor) w Monachium 1847 – ewangelicki kościół Zbawiciela w Bad Kissingen willa królowej przy Ludwigsstrasse w Monachium gmach domu zdrojowego w Bad Brückenau ratusz w Zwickau

Uczniowie Uczniami Gärtnera byli, między innymi:

Publikacje

Przypisy

Bibliografia

Literatura dodatkowa

Kategoria:Niemieccy architekci Kategoria:Artyści związani z Monachium Kategoria:Ludzie urodzeni w Koblencji Kategoria:Pochowani na Starym Cmentarzu Południowym w Monachium Kategoria:Urodzeni w 1791 Kategoria:Zmarli w 1847 Gärtner