Wyszogród (Bydgoszcz)

thumb|450px|Wyobrażenie Wyszogrodu od strony Wisły (z tablicy informacyjnej) Wyszogród – grodzisko położone na lewym brzegu Wisły w strategicznie ważnym miejscu na pograniczu pomorsko-kujawskim. Jest pozostałością po grodzie kasztelańskim, od 1314 książęcym, zniszczonym przez Krzyżaków w maju 1330 roku podczas wojny polsko-krzyżackiej 1327–1332. Gród sprawował kontrolę nad drogą wodną Wisły i traktem lądowym „via regni”Województwo bydgoskie. Krajobraz, dzieje, kultura, gospodarka. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne w Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Antoniego Swinarskiego. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Oddział w Poznaniu 1973, s. 239 wiodącym z Kujaw na Pomorze Gdańskie oraz ziemię chełmińską (pokrywającym się z odnogą szlaku bursztynowego z czasów rzymskich). W związku z tym był przedmiotem długotrwałych sporów i walk kujawsko-pomorskich. Istnieją przesłanki twierdzące, że w Wyszogrodzie zatrzymał się Święty Wojciech udający się z misją do Prus w 997 roku. W XIII wieku w warowni odbywały się spotkania mistrzów krzyżackich z polskimi książętami i biskupami.

Przy grodzisku do końca XVIII wieku znajdował się kościół pw. św. Marii Magdaleny, najstarsza świątynia parafialna odnotowana w źródłach pisanych na terenie obecnego miasta Bydgoszczy i powiatuNajstarsze wzmianki parafii na terenie powiatu bydgoskiego: Wyszogród – 1198, Dobrcz – 1315; za: Lech Łbik. Narodziny bydgoskiej parafii, średniowieczne świątynie, parafialny laikat, dekanat. [w.] Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy. Bydgoszcz 1999 oraz jedna ze starszych na obszarze regionu.

Następcą Wyszogrodu było miasto Fordon lokowane w 1382 przez Władysława Opolczyka (położone 2 km na północny wschód) i ponownie przez Władysława Jagiełłę w 1424. W 1973 roku miasto to złączono z Bydgoszczą w jedną aglomerację miejską.

Lokalizacja thumb|240px|Schemat grodziska (z tablicy informacyjnej) Grodzisko znajduje się na terytorium administracyjnym Bydgoszczy, w jednostce urbanistycznej Fordon i osiedlu Wyszogród. Położone jest na urwistym, lewym brzegu Wisły, ok. 1,5 km na północny wschód od ujścia Brdy. Pod względem fizyczno-geograficznym znajduje się w obrębie terasy IV Kotliny Toruńskiej, w miejscu gdzie Wisła podcina wysoczyznę wskutek erozji bocznej. Szczyt grodziska góruje ponad 22 m nad poziomem rzeki Wisły. Z wierzchołka rozpościera się ciekawa panorama zakola Wisły oraz Brdyujścia. Warto zaznaczyć, że rzeka Wisła w tym miejscu osiąga swoją kulminację zachodnią, a na przeciwległym brzegu znajduje się rezerwat ornitologiczny „Mała Kępa Ostromecka”. Trudno oprzeć się wrażeniu, że lokalizacja obiektu jest specjalnie stworzona dla kontroli ruchu na Wiśle.

Obiekt o średnicy ok. 190 m jest wyraźnie zaznaczony w terenie. Widoczne są: wał zewnętrzny o charakterze zaporowym i wysokości względnej 3–4 m (pierwotnie wynosiła 5–6 m), fragment wnętrza z wałem wewnętrznym (35 m szerokości), sucha fosa (szer. 10–28 m, głębokość 6 m), wjazd od strony północnej

Na podstawie badań wykopaliskowychLechosław Rauhut, Jadwiga Rauhut, Czesław Potemski. Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na grodzisku „Wyszogród” w Fordonie pow. Bydgoszcz w r. 1960 [w:] Wiadomości Archeologiczne. Tom XXVIII/3, 1962 można przyjąć w przybliżeniu, że obecna wysokość wałów wynosi 2/3 stanu pierwotnego.

Grodzisko ma dwie kulminacje wysokościowe. Na wierzchołku północno-wschodnim 22 czerwca 1997 ustawiono krzyż jubileuszowy na pamiątkę 1000-lecia wyprawy św. Wojciecha do Prus, który według kultywowanej od średniowiecza legendy miał w Wyszogrodzie zatrzymać się na postój i poświęcić kaplicę pw. św. Magdaleny.

Z uwagi na postępującą w ciągu wieków erozję rzeczną, obecne pozostałości to niewielka część – około 1/5 dawnego grodu, który niegdyś zajmował powierzchnię ok. 1 ha. Gród niegdyś zbudowano bezpośrednio nad brzegiem rzeki, zapewne nie spodziewając się tak dużego wpływu erozji. Rzeka przez stulecia wcinała się w brzeg, powodując obrywanie się skarpy. Przyspieszenie tego procesu przyniosła budowa w 1879 roku portu drzewnego w Brdyujściu, która spowodowała przesunięcie nurtu Wisły w kierunku północnym. Obecnie proces erozji jest zahamowany wskutek regulacji rzeki i istnienia zbiorników retencyjnych (m.in. włocławskiego).

Pozostałości ziemne grodu są dobrze zachowane, gdyż od czasu jego zniszczenia w 1330 w zasadzie jest to obiekt opuszczony, który nie doznawał ingerencji osadniczych, ani rolniczych.

Historia

Przesłanki rozwoju Ważnym czynnikiem rozwoju osadnictwa w rejonie Wyszogrodu było położenie geograficzne przy wielkim zakolu Wisły, gdzie stykały się krainy geograficzne i polityczne (Kujawy, Pomorze, Mazowsze, Wielkopolska). Kluczowe znaczenie miał tranzytowy charakter terenu, zwłaszcza bliskość Wisły, która odgrywała rolę naturalnego szlaku komunikacyjnego, zarówno wodnego, jak i lądowego. Przez Wyszogród przebiegała główna nitka szlaku bursztynowego, prowadząca zachodnim skrajem Doliny Dolnej Wisły przez Świecie do Gdańska. Łączyła ona Wielkopolskę poprzez Kujawy z Pomorzem Gdańskim. Znaczenie tej drogi wzrosło szczególnie w okresie zespalania ziem pomorskich z państwem Piastów. Wobec trudnego dostępu do Pomorza od strony południowej, spowodowanego istnieniem tu szerokiego pasa bagien nadnoteckich, ekspansja polska na Pomorze rozpoczynała się od jego części nadwiślańskiej. Jako bazę wypadową wykorzystywano bramę kujawsko-chełmińską, której strzegł Wyszogród. Szlak odegrał ważną rolę w ruchach wojskowych, podróżach książąt i rycerzy, a dzięki jego powiązaniu z Gdańskiem miał również charakter handlowy. Do czasu wzrostu znaczenia handlowego miast na ziemi chełmińskiej założonych w XIII wieku przez Krzyżaków (Toruń, Chełmno, Elbląg) – był on najważniejszą drogą polską nad Bałtykiem, zwaną „via regni” (drogą królewską).

Legenda o św. Wojciechu thumb|130px|left|Herb Fordonu thumb|200px|św. Wojciech z herbem, który jest identyczny z herbem miasta Fordonu Według legendy w 997 w Wyszogrodzie zatrzymał się Święty Wojciech zmierzający z misją chrystianizacyjną do Prusów. Miał on wówczas konsekrować kaplicę pod wezwaniem Marii Magdaleny. Nie istnieją jednak żadne naukowe przesłanki, które potwierdzałyby istnienie grodu już pod koniec X wieku.

Z pobytem św. Wojciecha wiąże się żywa legenda, która znajduje odzwierciedlenie w starych dokumentach kościelnychStefan Pastuszewski. Jan Paweł II w Bydgoszczy. Instytut Wydawniczy Świadectwo, Bydgoszcz 1999. Mianowicie w wizytacji kościelnej parafii fordońskiej przez bpa Hieronima Rozdrażewskiego z roku 1588 stwierdzono, że św. Wojciech wraz z bratem Gaudentym i mnichem Boguszem w drodze do Prus zatrzymał się w 997 przez kilka dni w Wyszogrodzie u miejscowego komesa i poświęcił tu niewielką, nowo wybudowaną kaplicę oraz nauczał, odprawiał msze św. i chrzcił.

Czy było tak w istocie, trudno stwierdzić. Być może nie było jeszcze grodu, lecz istniała osada. Można wykazać, że niezależnie od wyboru drogi św. Wojciecha do Prus – lądowej lub wodnej (Wisłą) – Wyszogród leżał na jego trasieJanusz Umiński: Wyszogród na szlaku św. Wojciecha [w:] Ziemia Gdańska Rocznik Krajoznawczy PTTK t. III, 2004.

Miejscowości związane z pamięcią o świętym Wojciechu (m.in. Wyszogród, Jeżewo, Grabowo, Gródek, Lipinki, Bobowo, Gorzędziej, Święty Wojciech – obecna dzielnica Gdańska) topograficznie położone są prawie w równych odległościach (30 km – dziennej normie marszu w średniowieczu) lub wielokrotnościach tych odległości. Jeśli podróż przebiegała Wisłą – o czym świadczy żywot św. Wojciecha („książę Chrobry dał Wojciechowi łódź i trzydziestu wojów na drogę”), to w Wyszogrodzie dotarł on do Wisły, a dalszą podróż odbywano już łodzią zgodnie z prądem rzeki.

Tak więc pobyt św. Wojciecha ma pewne przesłanki merytoryczne, a o tym, że legenda była żywa, świadczy zbieżność herbu Fordonu (miasta – następcy Wyszogrodu) z Poraj, którym pieczętował się św. Wojciech.

Początki grodu

Geneza grodu wiąże się z umacnianiem węzłowego punktu strategicznego, leżącego nad Wisłą na pograniczu polsko-pomorskim przez stronę polską do 1037–1038 r., lub po tych latach już przez stronę pomorską. Niektórzy historycy uważają, że miał on zastąpić, jako ośrodek lokalnej administracji, starszy gród w podbydgoskich Strzelcach DolnychInna hipoteza przyjmuje, że funkcje przejęte przez Wyszogród pełnił wcześniej gród w Zamczysku. L. Leciejewicz, Z badań nad kształtowaniem się ośrodków grodowych na pograniczu pomorsko-wielkopolskim we wczesnym średniowieczu..

Pierwotny Wyszogród był grodem pierścieniowatym (wklęsłym) o średnicy 130 m. Otoczony był wałem zbudowanym w konstrukcji rusztowej oraz fosą. Po pożarze, prawdopodobnie wywołanym przez najazd wojsk Władysława Hermana w latach 1090–1091, został odbudowany i nieco powiększony (średnica 148 m, powierzchnia ok. 1,7 ha). Jednak i ten gród nie przetrwał długo, bowiem został spalony w czasie trwającego osiem dni oblężenia prowadzonego przez Bolesława Krzywoustego w 1113 rokuJest to pogląd funkcjonujący w starszej historiografii. W młodszej większą wagę przywiązuje się do relacji Galla Anonima, który w swojej kronice pisze: Gród ów zajął Bolesław w ciągu ośmiu dni i przez następne osiem dni pozostał w nim, by go umocnić i [na stałe] zatrzymać w swych rękach (Por. Kronika polska Galla Anonima, księga 3, rozdział 26). Wynikałoby z tego, że Wyszogród nie został spalony w wyniku działań zbrojnych. Pożar natomiast wybuchł z innych przyczyn niedługo po zdobyciu grodu przez Krzywoustego..

Kronika Galla Anonima o Wyszogrodzie Opis zdobycia Wyszogrodu przez wojska Bolesława Krzywoustego znajduje się w najstarszej kronice polskiej autorstwa Galla Anonima. Jest to poza tym najstarszy opis ziemi bydgoskiej.

Przed tymi wydarzeniami Wyszogród należał do pomorskiego księstwa nakielskiego. Po zakończonej kampanii całość weszła w skład Wielkopolski.

Okres feudalny (XII w.)

Od momentu zdobycia Pomorza przez Bolesława Krzywoustego Wyszogród w nieznanych bliżej okolicznościach przeszedł w ręce możnych w wyniku szeroko zakrojonej akcji rozdawnictwa dóbr (lata 30. XII wieku). Po śmierci Krzywoustego Wyszogród znalazł się w dzielnicy Mieszka III StaregoHistorycy przyjmują również możliwość, że był on powiązany z mazowiecko-kujawską dzielnicą Bolesława IV Kędzierzawego.. Książę nadał go Januszowi Wojsławicowi z rodu Powałów za zasługi w czasie walki juniorów z princepsem Władysławem II Wygnańcem. Trzeba jednak zaznaczyć, że ziemia wyszogrodzka nie została nadana w prywatne posiadanie Janusza Powały, lecz dzierżył on ją jako beneficjum urzędnicze (kasztelańskie).

Z 1145 roku zachował się dokument pisany, z którego wynika nie tylko to, że wspomniany możnowładca władał Wyszogrodem, ale również istniała kasztelania wyszogrodzka, obejmująca tereny w dorzeczu Brdy i Wisły (na lewym i prawym brzegu rzeki), oraz komora celna (w tym książęca), targ i karczmy, które kształtowały osadę podgrodową. W dokumencie tym komes Janusz wraz z małżonką Sulisławą darowali połowę dochodów z wyszogrodzkich ceł, karczem i targów klasztorowi benedyktynów (od 1113 kanoników regularnych) w Trzemesznie. Już wówczas miała tu znajdować się świątynia.

W okresie tym zbudowano drugi, wewnętrzny Wał obronny przez co nastąpiło zmniejszenie powierzchni grodu. Przekaz z 1198 roku informuje, że Wyszogród posiadał kościół (późniejsze przekazy mówią, że patronką świątyni była św. Maria Magdalena) prawdopodobnie ufundowany przez właścicieli. Na to, że była to fundacja możnowładcza, wskazują istnienie grupy kanonickiej przy kościele oraz uposażenie w dziesięciny ze wsi Orłowo i Sielce, leżących pod Inowrocławiem, a będących własnością Powałów. Kościół pierwotny stał obok kasztelańskiego grodu w pobliżu Wisły. Niektórzy historycy sądzą, że jego kościołem filialnymopinia spotykana zwłaszcza w nowszych opracowaniach był pierwszy bydgoski kościół grodowy pod wezwaniem św. Idziego i św. Magdaleny