mały|Zamek w Ćmielowie (2018) Zamek w Ćmielowie – ruiny zamku z XVI wieku w miejscowości Ćmielów, w województwie świętokrzyskim.
Historia Zamek w Ćmielowie pojawia się w dokumentach w 1388, jednak dotyczą one raczej warowni w pobliskim Podgrodziu. Istniejące obecnie ruiny to pozostałość po renesansowym zamku zbudowanym w latach 1519–1531 przez Krzysztofa Szydłowieckiego, wcześniej jednak na miejscu zamku istniał w XV wieku rycerski dwór obronny typu motte zbudowany przez przedstawicieli rodu herbu JaninaTomasz Olszacki, Między Hofburgiem a Wawelem. Zamek na wyspie w Ćmielowie w świetle badań archeologiczno-architektonicznych przeprowadzonych w latach 2022-2023, „Rocznik Ostrowiecki”, 2023, nr 3. s.15-44. Dwór ten istniał już być może około 1425, gdy Ćmielów przejął Jan z Podlodowa herbu Janina. Dwór ten został zastąpiony przez dwudomowy zamek na planie prostokąta zbudowany po 1511 przez Krzysztofa Szydłowieckiego i rozbudowany przez niego po 1523. Kolejnej rozbudowy zamku na wyspie dokonał pomiędzy latami 1556–1567 Jan Krzysztof Tarnowski.
Zamek składał się z dwóch części. Starszego zamku ulokowanego na wyspie, który został zbudowany na planie czworoboku z dwoma równoległymi budynkami oraz wieżą bramną z jednej strony i kaplicą na osi z drugiej strony dziedzińca. Dwudomowy schemat zamku w Ćmielowie miał analogie w takich zamkach jak Łowicz, Gosławice, Borysławice, Kórnik, Sieraków. Drugą częścią zamku był zespół zabudowań na terenie przedzamcza z drugą wieżą bramną, do której przylegają dwa budynki mieszkalne na planie litery L połączone zamkową kaplicą. Kaplica na zamku na wyspie składała się z nawy i zamkniętego wielobocznie prezbiterium. Była ona ulokowana w przyziemiu. Ponad nią znajdowały się pomieszczenia mieszkalne. Brama przejazdowa na przedzamczu znajduje się w przyziemiu wieży. Otwory wyjazdowe mają kształty ostrołukowe z ciosowymi obramieniami. Po obydwu stronach otworu bramnego znajdują się strzelnice kluczowe. W 1524 na zamku Ćmielów prowadził późnogotyckie prace kamieniarskie mistrz Jan z Koszyc (Johanes Civis Cassoviensis), zatrudniony poprzednio na Wawelu. Ponad bramą na przedzamczu umieszczona była tablica fundacyjna z 1531 w renesansowym obramieniu. W 1549 na zamku urodził się Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”. Potem zamek należał do Jana Krzysztofa Tarnowskiego. Po 1606 właścicielem zamku był Janusz Ostrogski, który traktował zamek jako swoją główną siedzibę, w związku z czym wzmocnił obronność zamku budując w narożach cztery bastiony ziemne. Po jego bezpotomnej śmierci w 1621, zamek odziedziczył ród Zasławskich. W kwietniu 1657 podczas Potopu szwedzkiego zamek został zdobyty przez sprzymierzone z Jerzym II Rakoczym wojska kozackie Antona Zdanowicza. Wtedy też doszło do wymordowania chroniących się w warowni przed najazdem rodzin szlacheckich. Niedługo po tym na zamku uroczysty obiad zjedli król szwedzki Karol Gustaw i jego węgierski sojusznik Jerzy II Rakoczy. Następnie zamek przeszedł do Wiśniowieckich, po nich Lubomirskich, od których przeszły na Sanguszków. Podczas III wojny północnej zamek w 1702 został zdobyty, a potem sukcesywnie niszczony przez różne armie, co trwało do 1720. W 1709 dobra, w których leżał zamek, stały się własnością Aleksandra Dominika Lubomirskiego. W 1753 właścicielem zamku został kanclerz Jacek Małachowski.
Około 1800 przedzamcze przerobiono na browar, w 1905 na łaźnię, a w 1944 Niemcy urządzili w nim szpital wojskowy. W 2009 zamek stał się własnością osoby prywatnej, do której należy też Zamek Niesytno. W tym samym roku powstało Centrum Edukacji Historycznej „Zamek Ćmielów”. Na zamku przeprowadzono wykopaliska archeologiczne i urządzono wystawę. Po niedługim czasie jednak zamek ponownie został opuszczony.
W 2022 ruiny zamku kupili Anna i Tadeusz Maciej Zarębscy, którzy zlecili wykonanie za prywatne środki badań archeologicznych i architektonicznych zespołu zamkowego. W 2026 bezpośrednio obok zrewitalizowanego zamku koncertem zespołu Beat zainaugurowano przestrzeń koncertową Stratocastle.
Badania archeologiczne lata 2009, 2010 – dr Mariusz Ziółkowski lata 2022, 2023 – dr Tomasz Olszacki
Zamek obecnie Z właściwego zamku zachowały się fragmenty murów, a z przedzamcza wieża bramna połączona z budynkiem gospodarczym. Ślady bastionów zachowały się do dzisiaj, z wyjątkiem jednego, znajdującego się od strony południowo-wschodniej, który uległ całkowitemu zniszczeniu.
Przypisy
Bibliografia Zamki w Polsce – Wschowa
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Fortece I Rzeczypospolitej
Kategoria:Zamki w województwie świętokrzyskim Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Zabytki nieruchome w Ćmielowie Kategoria:Zamki i pałace Lubomirskich herbu Szreniawa bez Krzyża Kategoria:Zamki i pałace Małachowskich herbu Nałęcz Kategoria:Zamki i pałace Tarnowskich herbu Leliwa Kategoria:Zamki i pałace Wiśniowieckich herbu Korybut Kategoria:Obiekty budowlane w Ćmielowie