Stanisław Karol Piotr Cyprian Wodzicki herbu własnego (ur. 27 lipca 1764 w Rogowie, zm. 14 marca 1843 w Krakowie) – hrabia, polski polityk konserwatywny, przywódca krakowskiego stronnictwa arystokratycznego, prezes Senatu Rządzącego Rzeczypospolitej Krakowskiej w latach 1818–1831, senator-wojewoda Królestwa Polskiego (kongresowego) w 1829 rokuDiarjusz Senatu z roku 1830-1831, wydał Stefan Pomarański, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 452., pamiętnikarz, poeta i botanik.
Życiorys Urodził się 27 lipca 1764 w Rogowie, jako pierwszy syn galicyjskiego hrabiego Franciszka Jana (starosty grybowskiego), i Zofii z Korwin-Krasińskich. Lata dzieciństwa spędzał u swej babki w Złotej. Pierwsze nauki (po roku 1769) pobierał na pensji w Krakowie, a następnie uczył się w domu pod kierunkiem pijarów: D. M. Krajewskiego (od roku 1777), F. Schwalbena (od roku 1780) i Francuza – ks. Vanille. W roku 1782 podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim. Cztery lata później (1786) przybył do Lublina, gdzie doglądał procesów toczonych z rodem Wielopolskich o majątek matki i ciotki Franciszki (królewiczowej). W roku 1787 dwukrotnie wyjeżdżał do Wiednia. W czasie Sejmu Czteroletniego regularnie bywał w Warszawie, a w latach 1789–1792 piastował stanowisko komisarza cywilno-wojskowego dla 2 powiatów: sandomierskiego i wiślickiego. Podczas insurekcji kościuszkowskiej został mianowany ziemiańskim generałem-majorem milicji powiatu sandomierskiego (28 marca 1794), a 7 czerwca objął stanowisko komisarza porządkowego sandomierskiego.
Rok później poślubił hr. Annę Jabłonowską, kasztelankę wiślicką (córkę Rocha Michała i Katarzyny z ks. Ossolińskich) – intercyza ślubna datowana 15 września 1795. Mieli razem następujące dzieciH. z Działyńskich Błędowska, Pamiątka przeszłości, Warszawa 1960, s. 507.: Katarzynę (1799-1845), żonę hr. Ignacego Konarskiego (syna Adama i Julianny z hr. Konarskich, szwagra Jana Kantego Lubienieckiego) Władysława (1807-1890), męża Tekli ks. Druckiej-Lubeckiej (córki Karola i Nimfy ze Śliźniów, bratanicy Franciszka Ksawerego Druckiego Lubeckiego) Helenę (1807-1882), żonę Edwarda Niemojowskiego (syna Józefa i Ludwiki z Walewskich) Emilię (1808-1888), żonę hr. Zygmunta Działyńskiego (syna Ignacego i Szczęsnej z Woroniczów, brata stryjecznego Tytusa Działyńskiego) Franciszka (1809-1884), męża hr. Zofii Rzyszczewskiej (córki Stanisława i Celestyny z ks. Czartoryskich) Anielę (1810-1830), żonę hr. Zygmunta Działyńskiego Julię (1810-1878), żonę Romana Bielskiego (syna Ignacego i Elżbiety z hr. Bielskich)
Od roku 1809 pełnił funkcję dyrektora policji miasta Krakowa. Następnie objął stanowisko radcy prefektury departamentu krakowskiego. Przez kilka miesięcy (od 24 maja 1810) piastował stanowisko zastępcy prefekta. W okresie od 5 września 1810 do grudnia 1813 pełnił funkcję prefekta departamentu krakowskiego w Księstwie Warszawskim. Jako prefekt departamentu krakowskiego przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego w 1812 rokuDziennik Konfederacyi Jeneralnej Królestwa Polskiego. 1812, nr 4, s. 30.. W dniu 27 marca 1812 został mianowany prezesem nowo utworzonej Komisji Potrzeb Wojskowych Księstwa. Krótko po śmierci ks. Józefa Poniatowskiego ogłosił (26 grudnia 1813) w Krakowie patriotyczne w swej wymowie Obwieszczenie, co skutkowało szykanami okupacyjnego zarządcy departamentu krakowskiego, w osobie Pawła Awierina. Po objęciu stanowiska Prezesa Senatu (listopad 1815) jawił się ultranacjonalistą, który był zwolennikiem Świętego Przymierza, będąc jednocześnie przywódcą rządzącej wówczas oligarchii arystokratycznej.
Od 2 listopada 1815 roku (z inicjatywy komisarzy pełnomocnych państw zaborczych) do 16 stycznia 1831 roku był prezesem Senatu Rządzącego Rzeczypospolitej Krakowskiej. Sprzeciwiał się udzieleniu pomocy powstaniu listopadowemu.
Potwierdzenie tytułu hrabiowskiego uzyskał w 1820 w Królestwie KongresowymKuryer Litewski, nr 130, 29 października 1820 roku, [b.n.s.], a w Rosji w 1842.
Jako senator podpisał 21 kwietnia 1831 roku akt detronizacji Mikołaja I RomanowaDayarusz Sejmu z R. 1830-1831, wydał Michał Rostworowski, T. I, Kraków 1907, s. 244..
Twórczość Z zamiłowania był botanikiem-ogrodnikiem. Od 1814 w otoczeniu pałacu w Niedźwiedziu założył ogród, gdzie hodował rzadkie rośliny sprowadzane z całego świata, np.: platan klonolistny. Swoją wiedzę i doświadczenie botaniczne skrupulatnie spisywał, jego obszerne prace znajdują się m.in. na AR w Krakowie. Od roku 1820 czynnie popierał zgłoszoną przez Feliksa Radwańskiego starszego ideę założenia w Krakowie Plant, które powstały w miejscu dawnych obwałowań i fosy miejskiej (Planty zw. ówcześnie przechadzkami lub plantacyami).
W roku 1812 (21 września) został kawalerem Orderu Świętego StanisławaZbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 217.. Był członkiem honorowym Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół NaukAleksander Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800-1832 : monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 4, Czasy polistopadowe. Epilog: 1831–1836, 1906, s. 481..
Ważniejsze dzieła i utwory Zabawki, powstałe w latach 1779–1797, autograf (czystopis): Biblioteka Jagiellońska sygn. 7242 III; jeden z wierszy (Napis w Łobzowie) jest ponadto w rękopisie Biblioteki Czartoryskich sygn. 2594, s. 310–313; zawartość: Zbiór wierszy oryginalnych i tłum. następująco zgrupowanych: I. Kawałki tłumaczone; II. Bajki tłumaczone; III. Krotochwile; IV. Bajki oryginalne; V. Napisy; VI. Powieści z Grécourta tłumaczone; VII. Wiersze z rozmaitych okoliczności; VIII. Pieśni; IX. Wiersze z rozmaitych okoliczności (cd.); porównaj także Przekłady poz. 1-14; bruliony niektórych wierszy rozproszone w papierach Wodzickiego przechowywanych w Ossolineum Uwagi nad pytaniem: Czyli Żydzi polscy mają być, lub nie, przypuszczeni do praw obywatelskich i politycznych?, Kraków 1816 Mowa... przy katafalku Tadeusza Kościuszki, dnia 23 czerwca 1818 (Kraków 1818) O hodowaniu, użytku, mnożeniu i poznawaniu drzew, krzewów, roślin i ziół celniejszych ku ozdobie ogrodów, przy zastosowaniu do naszej strefy. Dzieło miłośnikom ogrodów poświęcone przez...: t. 1-2, Kraków 1818; t. 3, Kraków 1820; t. 4: Obejmujący dodatki do t. 2 i 3 z późniejszych dzieł tudzież pism periodycznych ogrodniczych wyczerpane, Kraków 1825; t. 5: Obejmujący wyjątki z nowych dzieł ogrodniczych r. 1825 drukowanych, niemniej przybyłych do mego zbioru roślin i tych które w poprzednich tomach opuszczone zostały, Kraków 1825; t. 6: Jako nowy dodatek do trzech pierwszych, obejmujący cokolwiek okazało się ciekawego z dzieł nowych w tym przedmiocie, Kraków 1828; wyd. 2 poprawione t. 1-3: Kraków 1824-1827; fragm. rękopisu: Ossolineum sygn. 11661/III; w t. 1 wstęp: O wpływie oświaty ludów na ogrody, a nawzajem o wpływie ogrodów na obyczaje i szczęście domowe; także ogłoszone w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z Uniwersytetem Połączonego” t. 3 (1818), s. 68–91 Notice sur l’horticulture de l’ancienne Pologne, „Annales de l’Institut Royal Horticole de Fromont” t. 5, Paryż 1833; „Journal de l’Académie d’Horticulture” 1833 t. 1; przekład polski: Wiadomość o ogrodnictwie w dawnej Polsce, „Ogrodnik Polski” 1884 nr 10-13 Pamiętniki, powstałe w latach 1837–1843; t. 1: Przygody tak prywatnego, jak publicznego życia mego. Rocznik 1840; t. 2: Wspomnienia 77-letniego starca jako dodatek do historii Stanisława Augusta, zaczęty 1837 r.; t. 3: Wspomnienia 80-letniego starca jako dodatek do historii Stanisława Augusta, zaczęty 1837 r. aż po r. 1842; t. 4: Część trzecia moich pamiętników, od Sejmu Czteroletniego poczynając aż do śmierci Stanisława Augusta, to jest od r. 1788 do 1798; t. 5: O urzędowaniu moim w Rzeczypospolitej Krakowskiej, 1805-1831; rękopisy: Ossolineum sygn. 6642-6646/III (z Archiwum Wodzickich z Kościelnik); t. 1-2 (fragmenty) pt. Wspomnienia z przeszłości od roku 1768 do roku 1840, „Czas” 1872 i osobno Kraków 1873 – t. 5 pt. Pamiętniki..., Kraków 1888 „Biblioteka Nowa Uniwersalna”; fragmenty przedrukowała J. Bieniarzówna w: Rzeczpospolita Krakowska 1815-1846. Wybór źródeł, Wrocław (1951) „Biblioteka Narodowa” seria I, nr 138, s. 289–294, 309–311; odpis z t. 2 w Bibliotece Jagiellońskiej sygn. 6451 IV.
Ponadto liczne mowy i pisma urzędowe Wodzickiego w rękopisach, Zdanie... względem kopalń jaworznickich ogłosiła J. Bieniarzówna Rzeczpospolita Krakowska 1815–1846. Wybór źródeł, Wrocław (1951) „Biblioteka Narodowa” seria I, nr 138, s. 133–140.
Przekłady É. D. Desforges de Parny: Do W... Z..., powst. 1780, autograf przekł. tego wiersza i następnych zobacz Ważniejsze dzieła i utwory poz. 1 P. Corneille: Kawałek z tragedii Cynna (Akt 2 sc. 1), powst. 1781 J. W. de Grécourt: Powieści, powst. 1782 A. L. Thomas: Czas, powst. 1782 J. B. Rousseau: Wierność, powst. 1782 B. Imbert: Do hrabiego du Nord, powst. 1782 H. de Racan: Szczęśliwość cnotliwego, powst. 1782 P. J. B. Desforges-Maillard: Rozkosz cnoty nieoddzielna, powst. 1782 Ch. F. Panard: Zazwyczaj cnotliwi tylko podpadają obmowie, powst. 1782 E. Le Brun: Nieszczęsne gry skutki, powst. 1782 A. Deshoulières: O grze, powst. 1782 Voltaire: Kart potęga, powst. 1782 S. L. Mercier: Wybór bajek z Mon Bonnet de Nuit, powst. 1787 C. J. Rouget de Lisle: Hymn Marsylczyków polski, powst. około roku 1793, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7243 IV.
Listy i materiały Do Eliasza Wodzickiego z lat 1791–1794 cztery listy i 2 kopie, rękopis: Ossolineum sygn. 11675/II Do Tekli z Wodzickich Małachowskiej z roku 1807 trzy listy, rękopis: Ossolineum sygn. 11863/II Do różnych adresatów zbiór listów z lat 1810–1840; m.in. do: Aleksandra I, K. v. Metternicha, Jana Śniadeckiego, J. P. Woronicza, M. Badeniego z lat 1810–1815, żony Anny z lat 1819–1840; ponadto od: zięciów, córek i in., rękopis: Ossolineum sygn. 11659/II (w tym zbiorze także korespondencja żony Wodzickiego) Do M. Badeniego zbiory listów, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 1696a, 2459; fragm. listu z 17 września 1822 ogł. J. Bieniarzówna jak wyżej Ważniejsze dzieła i utwory poz. 6, s. 90–91 Do Antoniego Stadnickiego z lat 1817–1824 zbiór listów, rękopis: Ossolineum sygn. 1430/I; wyjątki ogłosił dr Br. Ł.: Z listów prezesa Rzeczypospolitej Krakowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1904 t. 2, s. 375–384 Do ambasadora francuskiego w Wiedniu z roku 1819, ogł. M. Krzywosąd Kępieński, „Biblioteka Warszawska” 1883 t. 4, s. 409–410 Korespondencja z K. v. Metternichem z lat 1820–1821, rękopis: Archiwum Państwowe w Wiedniu (Haus-Hof- u. Staatsarchiv, Krakau 30), 10 listów z okresu: 10 października 1820 – 3 grudnia 1821, ogł. W. Bobkowska w: Korespondencja Metternicha w sprawie Uniwersytetu Krakowskiego, 1820-1829, Kraków 1935 „PAU. Archiwum Komisji do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce” nr 3; list od Metternicha ogł. M. Krzywosąd Kępieński, „Biblioteka Warszawska” 1883 t. 4, s. 223 Korespondencja z Walentym Liwińskim z 10–12 grudnia 1820 i in., rękopis: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (Akta Senatu sygn. I 439) Do Antoniego Radziwiłła, konserwatora Uniwersytetu z ramienia Prus, rękopisy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Poznaniu (Namiestnik VIII) Do I. Sobolewskiego z 28 lutego 1821, ogł. A. Tessarczyk: Rzeczpospolita Krakowska, Kraków 1863, s. 160–161; przedr. J. Bieniarzówna w: Rzeczpospolita Krakowska 1815-1846. Wybór źródeł, Wrocław (1951) „Biblioteka Narodowa” seria I, nr 138, s. 240–242 Do N. N. Nowosilcowa z 18 marca 1821, rękopis: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (Wolne Miasto Kraków sygn. III-2-F 1) Korespondencja z Janem Śniadeckim z okresu październik-grudzień 1821, ogł. M. Baliński w: Pamiętniki o Janie Śniadeckim t. 1, Wilno 1865 (1864) Do Tadeusza Wasilewskiego z lat 1825–1835 pięć listów, rękopis: Ossolineum sygn. 4364/II Do Daniela Edwarda Friedleina z roku 1836, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7836 IV Do Henryka Wodzickiego z lat 1839–1843 dwa listy, rękopis: Ossolineum sygn. 11764/II