thumb|180px|Brama cmentarza Starofarnego thumb|180px|Brama cmentarza Nowofarnego thumb|180px|Grób rodzinny na cmentarzu Nowofarnym thumb|180px|Kwatera poległych żołnierzy w wojnie polsko-bolszewickiej i w II wojnie światowej na cmentarzu Nowofarnym thumb|180px|Pomnik Najświętszej Marii Panny Królowej Korony Polskiej na cmentarzu Nowofarnym thumb|180px|Kwatera żołnierzy radzieckich, poległych w walkach o wyzwolenie Bydgoszczy w styczniu 1945 r. na cmentarzu Nowofarnym thumb|180px|Brama Cmentarza Bohaterów Bydgoszczy thumb|180px|Cmentarz parafialny Najświętszego Serca Pana Jezusa z kaplicą z 1929 r. thumb|180px|Kolumbarium na cmentarzu komunalnym ul. Wiślana thumb|180px|Nowe pochówki na cmentarzu komunalnym ul. Wiślana thumb|180px|Kaplica na cmentarzu par. Trójcy Świętej thumb|180px|Kaplica na cmentarzu ewangelicko-augsburskim thumb|180px|Kwatera wojenna na cmentarzu komunalnym przy ul. Kcyńskiej thumb|180px|Na cmentarzu komunalnym przy ul. Lotników thumb|180px|Lapidarium z nagrobkami z XIX wieku na cmentarzu św. Jana w Fordonie thumb|180px|Kwatera żołnierska na cmentarzu św. Józefa thumb|180px|Kaplica z 1934 r. na cmentarzu św. Wincentego à Paulo thumb|180px|Figura Matki Bożej na cmentarzu św. Wincentego à Paulo thumb|180px|Kaplica z 1935 r. na cmentarzu św. Mikołaja Cmentarze w Bydgoszczy stanowią istotny element przestrzeni miejskiej. Stanowią część historii miasta, a zarazem element miejskich terenów zieleni.
W 2008 r. na terenie Bydgoszczy znajdowało się 19 cmentarzy o powierzchni 98,9 haBank Danych Regionalnych GUS, http://www.stat.gov.pl/bdr_n/app/dane_podgrup.wymiary?p_kate=9&p_grup=219&p_pgru=2596&p_dane=0 dostęp 20-04-2010.. Natomiast służby miejskie utrzymują zieleń na ich terenie o powierzchni 74 hahttps://web.archive.org/web/20161001124043/http://www.czystabydgoszcz.pl/czysta-bydgoszcz,menu,27,65.html dostęp 13-04-2010., a w 2018 18 cmentarzy o łącznej powierzchni 93,9 ha. Pod względem liczby nekropolii Bydgoszcz zajmuje 7. miejsce spośród 18 miast wojewódzkich.
Rys historyczny Cmentarze prehistoryczne Najstarsze szczątki kostne w rejonie Bydgoszczy datowane są na epokę kamienia. Są one dowodem przebywania na terytorium Bydgoszczy reprezentantów określonych kultur archeologicznych. W epoce kamienia dominował obrządek szkieletowy, zaś od początków epoki brązu do epoki chrześcijaństwa przeważało ciałopalenie zmarłych, bądź składanie ich szczątków w grobach popielnicowych lub bezpopielnicowychPotemski Czesław: Pradzieje Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego. [w:] Prace Wydziału Nauk Humanistycznych BTN, seria C, nr 1, Bydgoszcz 1963. Najstarsze cmentarzyska na obszarze Bydgoszczy pochodzą z epoki brązu i związane są kulturą łużycką. Z tego okresu pochodzą m.in. cmentarzyska z Bielaw, Niecponia, Brdyujścia, Pałcza, natomiast z wczesnej epoki żelaza m.in. pochówki popielnicowe ze Śródmieścia, Czarnówka i ZamczyskaEncyklopedia Bydgoszczy. t.1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , str. 14-16. Jednym z najważniejszych pradziejowych stanowisk archeologicznych na terytorium Bydgoszczy jest cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej z epoki brązu, odkryte w 1929 r. podczas prac kanalizacyjnych przy budowie Szpitala Miejskiego na Bielawach. Odkryto wówczas 500-600 grobów, datowanych na 1100-800 lat p.n.e., zawierających również pojedyncze elementy wcześniejsze i późniejsze. Cmentarzysko to zaliczało się do grupy większych i dłużej wykorzystywanych miejsc grzebalnych w epoce brązu na ziemiach polskich. Na terenie niemal całego miasta odkryto także liczne cmentarzyska kultury pomorskiej z przełomu okresu halsztackiego i lateńskiego (groby skrzynkowe, groby podkloszowe w Brdyujściu), z okresu rzymskiego oraz kultury wielbarskiej. Najstarszy grób wczesnośredniowieczny z VI-VII w. n.e. odkryto na osiedlu Pałcz w FordonieWoźny Jacek: Archeologiczne skarby pradziejów Bydgoszczy. Toruń 2003.
Okres staropolski Pierwsze stałe cmentarze w Bydgoszczy powstały wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa i budową kościołów. W średniowieczu cmentarze takie istniały dowodnie przy: kościele św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie (Bydgoszczy) – od XII w., kościele św. Idziego – od XIII w., kościele farnym św. Marcina i Mikołaja – od połowy XIV w. do 1809 roku, kościele mariackim karmelitów – od początku XV w., kaplicy szpitalnej Św. Ducha (od 1448 r.) na miejscu której zbudowano istniejący do dziś kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, kościele bernardynów – od 1485 r., kościele św. Mikołaja – od początku XVI w., kościele św. Trójcy – od początku XVI w., kaplicy szpitalnej św. Krzyża – od XVI w., kaplicy szpitalnej św. Stanisława – od XVI w. Podczas remontu ulicy Focha w latach 2008–2009, dokonano badań archeologicznych na terenie dawnego cmentarza przy kościele mariackim karmelitów, istniejącego do końca XVIII wieku. Znaleziono w sumie 465 szkieletów. Zmarłych chowano w obrządku chrześcijańskim (głowami na wschód), bez trumien, owiniętych w całun. Badania wykazały, że najwięcej osób pochowanych zmarło w wieku 21-39 lat. Stwierdzono również wiele ciał zmarłych dzieci i kobiet w wieku rozrodczymhttp://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100510/BYDGOSZCZ01/465989760 dostęp 10-05-2010..
Bydgoscy starostowie, wielmoże i patrycjusze byli pochowani w podziemiach kościoła farnego św. Marcina i św. Mikołaja (m.in. Stanisław Grzymała, Marcin Orłowita, Wojciech Łochowski, Mikołaj Czapski), a niektórzy w murach kościoła bernardynów (np. zm. w 1609 r. – sekretarz królewski Paweł Koszucki, starosta Zygmunt Denhoff) i jezuitów (np. zmarły w 1648 r. w Bydgoszczy starosta Franciszek Ossoliński – syn kanclerza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego). Z kolei w kościele klarysek znajduje się płyta nagrobna Zofii Anny z Rozdrażewa Smoszewskiej (zm. 1661). Przedstawicieli szlachty i mieszczan chowano również wewnątrz bydgoskiego Domku Loretańskiego oraz wokół niego na terenie otoczonym krużgankami. Szlachtę z Fordonu i okolic chowano natomiast w podziemiach kościoła św. Mikołaja, czego dowodem jest płyta nagrobna Łukasza Wybranowskiego herbu Poraj (zm. 1639), uczestnika wojen ze Szwecją i RosjąP.B. Gąsiorowski, Z. Zyglewski: Cmentarze fordońskie. [w.] Dzieje Fordonu i okolic, Bydgoszcz 1997.
Prawdopodobnie poza obrębem murów miejskich istniały cmentarze epidemiczne, na których chowano ofiary zarazy, która dziesiątkowała ludność Bydgoszczy w latach 1623-1630 i 1708-1710Grzybowski Przemysław: Cmentarz Starofarny i jego rola w świetle historii pozostałych cmentarzy bydgoskich. [w:] Kronika Bydgoska XIII 1991. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 1993.. Jednym z nich był cmentarz na Biedaszkowie (obecnie lotnisko)Bukolt Alojzy: Cmentarze Szwederowa. [w:] Kalendarz Bydgoski 1992.. W Fordonie istniał natomiast cmentarz żydowski, na którym chowano również Żydów mieszkających w Bydgoszczy.
Okres zaborów 1772-1920 W 1772 r. Bydgoszcz została zajęta przez Prusy, w wyniku I rozbioru Polski. W 1778 r. przy ul. Jagiellońskiej na obszarze 6,5 ha powstał najstarszy w mieście cmentarz ewangelicki. 2 października 1794 r. rozegrała się tzw. bitwa pod Bydgoszczą, w której brało udział wojsko polskie pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. Polegli żołnierze pruscy i polscy zostali pochowani przy kościele bernardynów.
W 1809 r. magistrat zakupił ziemię przy ul. Grunwaldzkiej w celu założenia cmentarza katolickiego. Od 1811 r., gdy władze pruskie wprowadziły zakaz chowania zmarłych katolików na cmentarzach przykościelnych i w podziemiach kościołów, głównymi miejscami pochówków w Bydgoszczy stały się dwa cmentarze: ewangelicki i katolicki. Dla społeczności żydowskiej istniał w tym czasie osobny cmentarz w okolicach folwarku GościszewoCmentarz ten znajdował się u wylotu ul. Dąbrowskiego (na Wzgórzu Dąbrowskiego); został zdewastowany przez hitlerowców i zlikwidowany po 1945 r.. Taki stan rzeczy istniał do końca XIX wieku. W ciągu kilkudziesięciu lat powstały nowe ewangelickie cmentarze parafialne w gminach podmiejskich, np. na Bielawach (1884), Błoniu (1892).
W początkach XX wieku Bydgoszcz liczyła ponad 50 tysięcy mieszkańców i katolicki cmentarz Starofarny nie był już w stanie pomieścić wszystkich zmarłych. W związku z tym proboszcz parafii farnej ks. Ryszard Markwart podjął w 1906 r. decyzję o założeniu nowego cmentarza katolickiego. Zlokalizowany u zbiegu ulic Artyleryjskiej i Zaświat, cmentarz został nazwany Nowofarnym. Posiadał on powierzchnię 7,93 ha i w centralnym punkcie kaplicę pogrzebową, którą w 1984 r. zastąpiono świątynią parafialną pw. św. Krzyża. Cmentarz ten posiadał charakter elitarny, chowano na nim katolików polskich i niemieckich zamieszkałych głównie w centrum miasta. Założono w nim również kwatery żołnierzy i ofiar I wojny światowej, powstania wielkopolskiego, wojny polsko-bolszewickiej 1920 r., a także zwłoki jezuitów pochodzące z katakumb kościoła pojezuickiego na Starym Rynku.
U schyłku okresu pruskiego w Bydgoszczy i na przedmieściach włączonych do miasta w 1920 r. znajdowało się 5 cmentarzy katolickich, jeden żydowski, 14 Ewangelickiej Gminy Zjednoczonej, jeden gminy Ewangelicko-Augsburskiej oraz jeden cmentarz dla wszystkich wyznańKuczma Rajmund: Mała encyklopedia Bydgoszczy – część hasła „C”. [w:] Kalendarz Bydgoski 1993.
Okres międzywojenny 1920-1939 Po przejściu Bydgoszczy do odrodzonej Rzeczypospolitej, wobec stale wzrastającej liczby mieszkańców polskiego pochodzenia, pojawiła się potrzeba budowy nowych kościołów katolickich. W 1924 r. utworzono w mieście cztery nowe parafie: Świętej Trójcy, Najświętszego Serca Jezusa, Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, św. Wincentego à Paulo, a w 1933 r. kolejną – parafię św. Antoniego z Padwy.
Nowe parafie zabiegały o tereny na założenie własnych cmentarzy. Parafia Świętej Trójcy uzyskała w 1932 r. 4 ha terenu u wylotu miasta przy ulicy Szubińskiej, uszczuplając w ten sposób pole do ćwiczeń ułańskich. Postanowiono, iż nowa nekropolia będzie również cmentarzem garnizonowym.
Parafia Najświętszego Serca Jezusa uzyskała teren na Jachcicach przy ul. Ludwikowo (1929 r.), Parafia Matki Boskiej Nieustającej Pomocy teren na Szwederowie, przy ul. Kossaka, Parafia św. Wincentego à Paulo zaadaptowała cmentarz na Bielawkach, zaś parafia św. Antoniego z Padwy urządziła w 1935 r. cmentarz na Czyżkówku. Nowy cmentarz powstał również przy kaplicy św. Stanisława na Siernieczku.
W 1939 r. w Bydgoszczy czynnych było 9 cmentarzy katolickich, jeden komunalny, jeden wojskowy, trzy ewangelickie, jeden ewangelicko-augsburski oraz jeden gminy żydowskiej. Powierzchnia wszystkich cmentarzy wynosiła 38 ha w 1926 roku, zaś w latach 1929–1939 – 60 ha.
Okres okupacji 1939–1945 Podczas II wojny światowej cmentarze: Starofarny i Nowofarny, uważane przez tradycję lokalną za najważniejsze cmentarze Bydgoszczy, pełniły rolę ośrodków polskości i stały się świadkami doniosłych uroczystości patriotycznych. Na cmentarzu Nowofarnym ukrywano dzieła sztuki i przedmioty należące do osób rozstrzelanych przez hitlerowców. Oba cmentarze padły ofiarą zarządzenia o usuwaniu polskich napisów z nagrobków. Cenne okazy sztuki kamieniarskiej, a także płyty nagrobne zasłużonych Polaków, celem uchronienia ich przed zniszczeniem, zakopywano w ziemi. Hitlerowcy zniszczyli w tym czasie cmentarze żydowskie na terenie miasta.
Okres po 1945 Po zakończeniu II wojny światowej założono kilka cmentarzy ofiar hitlerowskiego terroru. Najważniejszy z nich – Cmentarz Bohaterów Bydgoszczy założono w 1946 r. na Wzgórzu Wolności, w miejscu dawnej wieży Bismarcka.