thumb|Sowieccy jeńcy wzięci do niewoli przez Wehrmacht w czasie letniej kampanii 1941 r. Bitwa o Charków (także pierwsza bitwa o Charków, operacja charkowska 1941 roku oraz sumsko-charkowska operacja obronna) – bitwa stoczona pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi na froncie wschodnim II wojny światowej w ostatniej fazie operacji Barbarossa w dniach 1–29 października 1941 r. Charków, miasto o ogromnym znaczeniu przemysłowym, był broniony przez radziecką 38 Armię Frontu Południowo-Zachodniego Armii Czerwonej. Bitwa zakończyła się zdobyciem miasta przez 6 Armię Grupy Armii Południe Wehrmachtu, jednak wcześniej radzieckie władze zdążyły ewakuować większość urządzeń fabrycznych koleją lub zniszczyć je.
Tło wydarzeń
W wyniku rozgromienia głównych sił radzieckiego Frontu Południowo-Zachodniego w kotle kijowskim, wojska niemieckiej Grupy Armii Południe dotarły do linii Worożba–Hadziacz–Połtawa–Krasnohrad do 20 września 1941 r. W sowieckich liniach obronnych powstała szczelina o szerokości do 100 kilometrów, a resztki sił Frontu Południowo-Zachodniego próbowały odtworzyć linię frontu i zlikwidować lukę. Oddziały Grupy Armii Południe przejęły inicjatywę i wyprzedziły wojska radzieckie pod względem szybkości podejmowania decyzji, koordynacji działań oraz zwrotności. Ponieważ niemieckie dowództwo, zgodnie z Dyrektywą nr 35 Oberkommando der Wehrmacht, starało się zwolnić czołgi i formacje zmotoryzowane do ofensywy w kierunku Moskwy, postęp wojsk niemieckich w tym sektorze znacznie zwolnił. Ponadto duża liczba jednostek artyleryjskich i inżynieryjnych Rezerw Naczelnego Dowództwa została przeniesiona ze składu Grupy Armii Południe na rzecz Grupy Armii Środek, która prowadziła atak na Moskwę.
Kosztem ogromnych wysiłków i ciężkich strat, radzieckie dowództwo było w stanie przywrócić przerwaną linię frontu. Z resztek żołnierzy byłego Frontu Południowo-Zachodniego, rezerw Stawki oraz sił przerzuconych z Frontu Południowego utworzono nowy Front Południowo-Zachodni, dowodzony przez marsz. Siemiona Timoszenkę.
Wartość regionu przemysłowego Charkowa thumb|left|Czołgi wyprodukowane w Charkowskim Zakładzie Produkcji Silników Parowych im. Kominternu, największym zakładzie przemysłowym w ZSRR: BT-7, A-20 i T-34 Pod koniec XIX wieku miasto Charków przekształciło się w duże centrum przemysłowe Imperium Rosyjskiego. Wraz z rozwojem transportu kolejowego stał się również największym węzłem tranzytowym regionu. W latach 1917–1934 Charków był stolicą Ukraińskiej SRR, co zaowocowało dalszym rozwojem miasta.
W czasach pierwszych pięciolatek, w okresie uprzemysłowienia, w mieście i regionie powstało kilka największych przedsiębiorstw przemysłowych o znaczeniu ogólnozwiązkowym. W rezultacie do maja 1941 r. Charków był największym miastem na Ukrainie z populacją wynoszącą 901 tys. osób (w tym samym czasie mieszkało w Kijowie 846 tys. ludzi), a trzecim w całym ZSRR, po Moskwie i Leningradzie, z rozwiniętą infrastrukturą przemysłową, wojskowo-przemysłową i transportową. Będąc największym węzłem komunikacyjnym w Europie Wschodniej, miasto dysponowało dużą koncentracją ludności i potężnymi zasobami mobilizacyjnymi.
Charków jesienią 1941 r. Miasto było siedzibą sztabu Charkowskiego Okręgu Wojskowego. Jesienią 1941 r. okręg ten obejmował obwody: charkowski, stalinski, woroszyłowgradzki i sumski, w których przed wojną mieszkało około 30% ludności Ukraińskiej SRR. Od czerwca do listopada 1941 r. zmobilizowano tam do Armii Czerwonej ponad 900 000 ludzi, w tym około 300 000 we wrześniu i listopadzie. Na terenie okręgu działała Akademia Kwatermistrzowska Armii Czerwonej i szereg szkół wojskowych: wojsk pancernych, piechoty (Charków i Ochtyrka), medyczna, łączności, wojskowo-polityczna, artylerii (Charków i Sumy), wojsk inżynieryjnych, zmechanizowanych, powietrznych oraz szkoły wojskowe NKWD.
Jesienią 1941 r. w regionie przemysłowym Charkowa skoncentrowano kilka strategicznie ważnych przedsiębiorstw: Charkowski Zakład Produkcji Silników Parowych im. Kominternu – największa fabryką czołgów w ZSRR (około 80% całej krajowej produkcji czołgów T-34), a ponadto jedyne w kraju przedsiębiorstwo produkujące silniki Diesla do czołgów i ciągników artyleryjskich. Zakład produkował także lokomotywy i ciągniki artyleryjskie Komintern oraz Woroszyłowiec. Charkowski Zakład Lotniczy – wiodące przedsiębiorstwo w produkcji bombowców Su-2. Charkowska Fabryka Traktorów – największe przedsiębiorstwo w ZSRR produkujące ciągniki gąsienicowe i kołowe. Od początku wojny był wykorzystywany jako zakład naprawczy dla czołgów, trwały również przygotowania do produkcji w nim czołgów lekkich T-60. Charkowski Kombinat NKWD – stworzona na podstawie Komuny Dziecięcej im. F.E. Dzierżyńskiego firma specjalizująca się w produkcji celowników optycznych do karabinów wyborowych i optyki lotniczej. Co trzeci celownik snajperski wyprodukowany w 1941 r. wyszedł z zakładów w Charkowie.
Wraz z wybuchem wojny wszystkie mniejsze przedsiębiorstwa przemysłu charkowskiego zostały ponownie ukierunkowane na produkcję wojskową. Asortyment obejmował moździerze 82 mm i 120 mm, pistolety maszynowe PPSz, amunicję do broni wszelkiego kalibru i innego rodzaju sprzęt wojskowy.
Na początku wojny w Charkowie skoncentrowano 70 instytutów badawczych, biur projektowych i laboratoriów o różnych profilach. Biuro projektowe Charkowskiego Zakładu Produkcji Silników Parowych było liderem w dziedzinie budowy czołgów, Instytut Giprostal był głównym projektantem 45 zakładów metalurgicznych, a Ukraiński Instytut Fizyki i Technologii prowadził badania w dziedzinie fizyki jądrowej. W 1940 r. specjaliści z instytutu złożyli wniosek o pozwolenie na prace nad wynalezieniem bomby atomowej, a także nad metodami wzbogacania uranu.
Jesienią 1941 r. Charków był największym strategicznym węzłem kolejowym, drogowym i lotniczym. Łączył nie tylko zachodni i wschodni oraz północny i południowy kraniec Ukrainy, ale także kierunki na południowy wschód i północny wschód z całą europejską częścią ZSRR na południe od Moskwy. Przez Charków przebiegała linia kolejowa, łącząca centralne regiony ZSRR z Krymem, Kaukazem, Ukrainą Naddnieprzańską i Donbasem. Sieć lotnisk składała się z lotnisk stacjonarnych i polowych. Największym z nim było lotnisko Aerofłotu, z betonowymi pasami startowymi umożliwiającymi lądowanie dowolnego typu samolotu przy każdej pogodzie. Rozwinięta była także sieć dróg, choć przeważały drogi gruntowe. Jedyna autostrada o znaczeniu krajowym Moskwa–Kursk–Charków była rokadą (biegła równolegle do linii frontu i dawała żołnierzom możliwość szybkiego manewrowania wzdłuż niej). Ze względu na swoje znaczenie węzeł komunikacyjny w Charkowie był równy węzłowi moskiewskiemu.
Po utracie Kijowa przez Charków ewakuowano także wyższe partyjne i państwowe organy Ukraińskiej SRR.
Rejon przemysłowy Charkowa w planach niemieckiego dowództwa Szczególnie znaczenie regionowi przemysłowemu Charkowa przypisywało najwyższe kierownictwo III Rzeszy. W sierpniu i wrześniu 1941 r. Adolf Hitler kilkakrotnie podkreślał wartość potencjału przemysłowego Charkowa:
Od końca lipca 1941 r. Charków został poddany masowym atakom lotniczym Luftwaffe. Głównymi celami były obiekty kolejowe i wojskowe, obszary mieszkalne miasta oraz magazyny gotowych wyrobów najważniejszych przedsiębiorstw. Same fabryki pozostały praktycznie nienaruszone – Niemcy wyraźnie dążyli do utrzymania bazy produkcyjnej regionu przemysłowego Charkowa w celu jego wykorzystania na własne potrzeby.
Duże znaczenie Niemcy przywiązywali do Charkowa również jako do węzła transportowego, który kontrolował strategiczne kierunki Moskwy i Kaukazu. Posiadanie tego węzła umożliwiłoby nie tylko zablokowanie nieprzyjacielowi najkrótszej trasy transportu kaukaskiej ropy, ale także umożliwiłoby wykorzystanie go do przygotowania ataku sił Osi na obszary roponośne Kaukazu. Ponadto bliskość bogatych regionów rolniczych Ukrainy sprawiła, że Charków stał się centrum koncentracji zasobów żywnościowych, które planowano wysłać do Niemiec.
Plany stron thumb|Mapa działań wojennych na wschodniej Ukrainie, jesień 1941 r. Plany dla Grupy Armii Południe Według Dyrektywy nr 34 OKW siły niemieckie z Grupy Armii Południe miały pchnąć głównie uderzenie w celu zajęcia Krymu, przemysłowych i węglowych regionów Charkowa i Donbasu oraz zablokować dostawy ropy z Kaukazu. Główne siły 1 Armii Pancernej i 11 Armii Wehrmachtu przegrupowały się do ofensywy w sektorze Frontu Południowego, do tego celu wydzielono również główne formacje 17 Armii. Plan przewidywał przeprowadzenie skoordynowanych ataków z okolic Krasnohradu i Perekopu w celu okrążenia i pokonania wojsk radzieckich w regionie Melitopola oraz w dalszej fazie zajęcia Krymu i Donbasu.
6 Armia feldmarszałka Waltera von Reichenau została przeznaczona do ofensywy na kierunku Sumy–Charków, a jej główne formacje były w drodze po likwidacji kotłów pod Kijowem. Wsparcie dla 6 Armii miało być zapewnione przez elementy 17 Armii. Przeprowadzając frontalne ataki, wojska niemieckie starały się przejąć Charków, trzecie co do wielkości centrum przemysłowe ZSRR. Ponadto, dzięki tej ofensywie, armia ta miała zabezpieczyć flanki Grup Armii Środek i Południe posuwających się w różnych kierunkach.
Plany dla Frontu Południowo-Zachodniego Dowództwo frontowe planowało swoje działania na podstawie zarządzenia Stawki nr 002374 w sprawie przekazania wojsk Frontu Południowo-Zachodniego do obrony w celu zapobieżenia zdobyciu przez przemysł wroga regionu przemysłowego Charkowa i Donbasu. Zgodnie z tym zarządzeniem dwie armie (21-sza i 38-ma) objęły kierunek na Charków, a 40 Armia na Sumy. Radziecka 6 Armia otrzymała polecenie likwidacji „występu krasnohradzkiego” utworzonego przez jednostki wroga w linii frontu, a 38 Armii, najliczniejszej i najsilniejszej w składzie frontu, otrzymała zadanie bezpośredniej obrony Charkowa.
Przewidując działania wroga na lewobrzeżnej Ukrainie,zarówno Stawka, Sztab Generalny, jak i dowództwo frontowe wierzyło, że główne uderzenie będzie skierowane w stronę Charkowa z regionów Połtawy i Krasnohradu. W związku z tym na tych obszarach prowadzono prace obronne i skoncentrowano nieliczne rezerwy. W samym mieście siły garnizonu i zaprzęgnięci do pracy miejscowi mieszkańcy przygotowywali pozycje obronne, które pozwoliły im na prowadzenie obrony okrężnej.
Od 16 września 1941 r., zgodnie z planem zatwierdzonym przez Państwowy Komitet Obrony ZSRR, rozpoczęła się ewakuacja przedsiębiorstw i ludności Charkowa oraz obwodu charkowskiego. Od końca września w mieście prowadzone były na pełną skalę specjalne działania w celu zniszczenia i zaminowania strategicznie ważnych obiektów i szlaków komunikacyjnych.
Ewakuacja i utworzenie obrony węzła charkowskiego thumb|Podczas ofensywy na Charków wojska niemieckie musiały pokonać barierę 30 tysięcy min przeciwpancernych i min przeciwpiechotnych 16 września 1941 r., dzień po okrążeniu wojsk Frontu Południowo-Zachodniego w sektorze Kijowa, Państwowy Komitet Obrony ZSRR Dyrektywami nr 681 „W sprawie ewakuacji przedsiębiorstw Charkowa i regionu Charkowa” oraz nr 685 „W sprawie ewakuacji kobiet i dzieci z Charkowa” zatwierdził harmonogram i plan ewakuacji przedsiębiorstw oraz ludności miasta i jego przyboczności. 30 września 1941 r. decyzją Komitetu Obwodowego w Charkowie rozpoczęto ewakuację zwierząt gospodarskich, maszyn rolniczych i zbiorów. Nieco mniej niż miesiąc przewidywano na transfer całego przemysłu, rolnictwa i ludności.