thumb|Alfons II Aragoński Trubadurzy – poeci i zarazem muzycy prowansalscy działający w XII i XIII wieku. Przyjęło się uważać za trubadurów tych poetów, którzy działali na południu dzisiejszej Francji, pisząc w języku oksytańskim, langue d’oc, natomiast za truwerów – poetów z północy Francji piszących po francusku, langue d’oïl. Terminem trobairitz określa się kobietę-trubadura.

Działalność trubadurów była najwcześniejszym i najistotniejszym przejawem regionalnej sztuki muzycznej i poetyckiej w średniowiecznej kulturze Zachodu, a jej wpływ można dostrzec – nie tylko w epoce średniowiecza – również na terenie innych krajów europejskich. Z imienia wymienić można około 460 trubadurów, z twórczości których zachowało się około 2600 utworów – z czego jedynie około 10 posiada oryginalną melodię.

Twórczość literacka trubadurów to tzw. poezja prowansalska. Z tradycji trubadurów wywodzą się truwerzy i niemieccy minnesingerzy. Poezję trubadurów i truwerów rozpowszechniali oni sami lub też wędrowni śpiewacy zwani minstrelami.

Lista częściej wymienianych trubadurów thumb|Folquet de Marselha

(W nawiasach podany został przybliżony czas ich działalności).

Aimeric de Peguilhan (1190–1221), Arnaut Daniel (1180–1195), Arnaut de Mareuil (1195), Bernart de Ventadorn (1147–1170), Bertran de Born (1159–95, zm. 1215), Cerveri de Girona (1259–1285), Folquet de Marseille (1178–1195, zm. 1231), Gaucelm Faidit (1172–1203), Wilhelm (Guillaume) IX, zwany Akwitańskim (1071–1126), Giraut de Bornelh (1162–1199), Guiraut Riquier (1254–1292), Jaufre Rudel (1125–1148), Marcabru (1130–1149), Peire d’Alvernhe (1149–1168, zm. 1215), Peire Cardenal (1205–1272), Peire Vidal (1183–1204), Peirol (1188–1222), Raimbaut d’Aurenga (1147–1173), Raimbaut de Vaqueiras (1180–1205), Raimon de Miraval (1191–1229) Sordello (1220–69, zm. 1269).

Wszyscy znani z imienia trubadurzy zostali wymienieni w Bibliographie Pilleta i Carstensa z 1933 roku wraz z podaniem zachowanych utworów i źródeł.

Vidas

Z XIII i XIV wieku zachowały się pierwsze zbiory vidas – pełnych fantazji romantycznych pieśni będących opowieściami o życiu trubadura. Typowym przykładem takiej historii jest świadectwo o życiu Jaufre Rudela:

Status społeczny trubadurów związany jest z wieloma legendami, sięgającymi czasów samych poetów, którzy nierzadko opisywali swoje własne losy. Trubadurami byli zarówno arystokraci – chociażby książę Wilhelm Akwitański, zwany „pierwszym spośród trubadurów” – jak i wędrowni muzykanci – jak Cercamon. Skądkolwiek się jednak wywodził, trubadur, aby osiągnąć sukces, musiał stać się cortes et enseignatz – dworskim i znakomitym.

Fin’amor – miłość dworska Tematyka miłości idealnej, choć pojawiająca się już wcześniej, była przez długi czas uważana za wkład trubadurów w europejską literaturę. Współczesne określenie „miłość dworska” (amour courtois), które po raz pierwszy pojawiło się pod koniec XIX wieku, jest uproszczeniem zjawiska i powinno być postrzegane przez pryzmat średniowiecznej koncepcji miłości i małżeństwa. Fin’amor nie jest tylko zjawiskiem literackim, ale istotnym elementem kultury w ówczesnym społeczeństwie. Miłość jest sposobem, by się doskonalić. Obejmuje tęsknotę, sekret, oświecenie, a także maniakalne zmiany nastrojów. Szczególną cechą miłości u trubadurów jest nacisk na jej społeczne i osobiste korzyści. Dworski charakter miłości powoduje specyficzną relację między kochankiem a jego otoczeniem: musi być dyskretny oraz wierny zasadzie decorum – cechy typowe dla kultury, do i dla której się wypowiada.

Idealna miłość jest także interesująca ze względu na swoją złożoność, napięcie, oksymorony i kontrasty: sacrum – profanum, szlachetne – obsceniczne, idealizm – realizm, rozstanie – połączenie. Pozornie jej koncepcja sprzeciwia się religii – pochwałę pożądania można przecież przeciwstawić chrześcijańskiej cnocie czystości, miłości czy caritas. Ekstatyczna miłość, wychwalająca wartość jednostki, jest jednak analogiczna do miłości, którą opisywało wielu XII-wiecznych wyznawców (m.in. św. Bernard z Clairvaux).

Jednocześnie interesujące jest zestawienie mocy przypisywanej kobietom w wielu pieśniach trubadurów z ograniczeniami na nie nakładanymi w rzeczywistości. Tworzy się wyidealizowany obraz kobiet na tle ich podporządkowania w społeczeństwie. Kobiety-trubadurki, tzw. trobairitz, były niewielką grupą należącą do arystokracji, działającą w latach 1170–1260. Zachowało się, według różnych źródeł, od 23 do 46 tekstów – w porównaniu z ponard 2500 tekstami autorstwa mężczyzn. Z imienia znanych jest niewiele – należą do nich m.in. Beatriz de Dia oraz Castelloza.

Gatunki thumb|Peire Vidal

Geneza Do powtarzających się motywów należą przede wszystkim dworskość i miłość; niegodziwi szpiedzy (lauzengiers); miłość służebna; oparcie się namiętnościom cielesnym, podstęp i desperacja; choroba z miłości i śmierć, radość w miłości (szczególnie często jako natchnienie), wreszcie potęga kobiety. Potrzeba wyrażenia tych motywów w formie zwięzłej i klarownej doprowadziła do powstania specyficznych gatunków. W ten sposób, na przykład, pragnienie kochanków, by nigdy nie zostali rozdzieleni, jest odzwierciedlone w albie – pieśni porannej: kochankowie w swoim szczęściu nie dostrzegają, że noc minęła; zostają ostrzeżeni przez świergot ptaków lub zaufaną osobę.

Podział ze względu na formę Canso (canzo) – składająca się ze strofek 6–7-wierszowych, o budowie muzycznej aab (odpowiednik ballady truwerów i Barform minnesingerów); Vers – melodia powtarza się we wszystkich wierszach tekstu.

Podział ze względu na tematykę Vers (patrz wyżej) – termin używany często w 1 poł. XII wieku, niezależnie od tematyki utworu, choć w późnym XII wieku zaczęło oznaczać wiersze moralizujące w stylu Marcabru; Alba – dziękczynna pieśń kochanków o świcie (jej treścią bywa także dialog między odjeżdżającym o wczesnym poranku kochankiem i jego przyjacielem, który ostrzega go przed grożącym niebezpieczeństwem); Canso (patrz wyżej) – dworska pieśń miłosna napisana w wysokim stylu (np. twórczość Bernarta de Ventadorn); Sirventes – pieśni satyryczno-polityczne, często stosujące kontrafakturę; Tenso, partimen, joc-partit (jeu parti) – pieśni zawierające elementy dialogu; Pastorela – pieśń opisująca spotkanie rycerza z pasterką; Dansa – pieśń oparta na formie tanecznej; Descort – pieśń ułożona w sposób nieuporządkowany, często wielojęzyczna (u Raimbauta de Vaqeiras – pięciojęzyczna); Escondig – rodzaj canso zawierający przeprosiny kochanka, który swoim zachowaniem obraził wybrankę; Planh (plank, planctus) – lament na śmierć wybitnej osobistości.

Znaczenie Można zaryzykować twierdzenie, że z twórczości trubadurów wywodzi się cała współczesna poezja europejska. Zastosowane przez poetów prowansalskich rozwiązania, zarówno w sferze treściowej, stylistycznej, jak i formalnej, wersyfikacyjnej, były powielane i rozwijane przez późniejszych autorów średniowiecznychZobacz Wstęp, [w:] Brewiarz miłości: Antologia liryki staroprowansalskiej, oprac. Zofia Romanowiczowa, Wrocław 1963.. W liryce trubadurów szczególnie bujnie rozwinęła się strofikaWstęp, [w:] Brewiarz miłości: Antologia liryki staroprowansalskiej, o.c..

Przypisy

Bibliografia

John Stevens/Ardis Butterfield, „Troubadours”, The New Grove Dictionary of Music and Musicians, London, Macmillan, 2001.