Katedra Najświętszej Marii Panny we Fryburgu Bryzgowijskim ( lub Freiburger Münster) – kościół rzymskokatolicki położony we Fryburgu Bryzgowijskim (Freiburg im Breisgau) w Niemczech w Badenii-Wirtembergii, w centrum Starego Miasta.
Kościół zaczął być budowany ok. roku 1200 w stylu romańskim, a następnie do 1513 był przebudowany i rozbudowany w stylu gotyckim. Kiedy Fryburg został w 1827 stolicą archidiecezji fryburskiej, kościół stał się katedrą, jednak zgodnie z tradycją jest nadal nazywany münster, która to nazwa została użyta w stosunku do niego po raz pierwszy w 1356.
Znany szwajcarski historyk sztuki Jacob Burckhardt powiedział w 1869 w trakcie jednego ze swych wykładów o 116-metrowej wieży katedralnej, porównując ją z Bazyleą i Strasburgiem: Und Freiburg wird wohl der schönste Turm auf Erden bleiben (pol.: Fryburg z pewnością ma najpiękniejszą wieżę na Ziemi)
Stąd zapewne pochodzi często słyszane powiedzenie – niezbyt dosłowny cytat – o "najpiękniejszej wieży [kościelnej] świata chrześcijańskiego".
Katedrę ominęły zniszczenia drugiej wojny światowej, chociaż jej otoczenie mocno ucierpiało w wyniku bombardowań w nocy z 27 na 28 listopada 1944 (ang. Operation Tigerfish) przeprowadzonych przez lotnictwo brytyjskie.
W katedrze zachowały się oryginalne gotyckie okna, które przed bombardowaniami udało się wymontować, zabezpieczyć i przechować do końca wojny.
Historia
thumb|upright|left|Prezbiterium kościoła thumb|Zmiana stylu na zewnątrz. Porównanie gotyckich okien pierwszego przęsła (licząc od romańskiego transeptu) ukazuje żmudne, gotyckie początki – okno z prawej strony ma jeszcze zwykłą, geometryczną konstrukcję, składającą się z kombinacji ostrołuków i kół, podczas gdy w oknie lewym pojawia się już prosty maswerk. thumb|upright|Zmiana stylu architektonicznego wewnątrz budowli: jeden z romańskich filarów podtrzymujących skrzyżowanie naw został rozbudowany i otrzymał wzmocniony wspornik, żeby podtrzymać gotyckie łuki sklepienia nawy. Pierwsza budowla kościelna Fryburga, konradowski kościół farny, nazwany tak od imienia księcia Konrada I z rodu Zähringen, pochodzi z okresu założenia miasta ok. 1120; w tym właśnie roku Fryburg otrzymał od księcia Konrada i jego brata Bertolda III przywilej targowy i prawo miejskie. Z tego właśnie względu obaj bracia nazwani zostali „założycielami miasta”. Z tej pierwszej budowli zachowały się jedynie resztki fundamentów. Książę Bertold V (zm. 1218) chciał stworzyć dla siebie odpowiednie miejsce pochówku i jednocześnie zastąpić dotychczasową, konradowską budowlę, która stała się za mała dla wzrastającej ludności miasta, inną. Budowa nowej świątyni w stylu późnoromańskim rozpoczęła się na początku 1200 według wzorca architektonicznego zaczerpniętego z katedry w Bazylei. Zachowały się fragmenty tej romańskiej budowli, zwłaszcza transept i dolne partie wież zwanych kurkowymi).
Ze względu na bliskość Francji dość wcześnie zawitał do Fryburga styl gotycki. To według jego założeń rozpoczął ok. 1230 budowę nawy głównej nieznany z imienia i nazwiska mistrz budowlany. Popisem jego kunsztu są maswerki w oknach oraz kapitele. W budowli widać inspirację katedrą w Strasburgu, z którego być może wywodził się budowniczy świątyni fryburskiej. Zdecydował się on na jedną wieżę w fasadzie zachodniej – typowe rozwiązanie dla kościołów romańskich w regionie Fryburga. W efekcie powstało doskonałe dzieło w duchu gotyku, filigranowe i kunsztowne w formie, zwieńczone piętrzącymi się maswerkami rozpiętymi między elementami konstrukcyjnymi spiczastego hełmu. Wieża została ukończona ok. 1330 i z tego względu jest ona jedyną w Niemczech, ukończoną jeszcze w średniowieczu, wielką wieżą kościelną. Rada miasta zdecydowała następnie o zastąpieniu późnoromańskiego prezbiterium nowym i o dodaniu dużego wieńca kaplic i zleciła wykonanie tego zadania kolejnemu budowniczemu – Johannesowi z Gmünd z rodziny Parlerów, architektów, których prace są znane m.in. w Kolonii, Pradze, Brnie i Wiedniu. Johannes z Gmünd rozpoczął budowę prezbiterium w 1354. O położeniu pierwszego kamienia 24 marca 1354 informuje wyryty dłutem średniowieczny tekst: von gottes geburt mcccliiii jar an unser frowen abent in der uasten leit man den ersten stein an disen kor. Dzieło Johannesa z Gmünd kontynuował Hans Niesenberg z Grazu. Po przerwaniu budowy na ok. 100 lat ukończono ok. 1510 sklepienia prezbiterium (data widnieje na sklepieniu): Ludwigck horneck von hornberg hat den lesten stein im gewölb vermauret, got syß gelobtLudwig von Hornberg wmurował ostatni kamień w sklepienie, na chwałę Bożą (przekład własny). Nowo wybudowane, późnogotyckie prezbiterium zostało następnie połączone z korpusem kościoła. Cesarz Maksymilian I ufundował, dla upamiętnienia samego siebie, witraże do okien prezbiterium. Budowa dobiegła końca w 1513. W tym też roku w grudniu biskup Konstancji poświęcił prezbiterium.
Po oficjalnym zakończeniu budowy dobudowywano jeszcze okazjonalnie rozmaite przybudówki; w XVI w. do południowej fasady romańskiego transeptu dostawiono renesansowy przedsionek. W elewacjach na uwagę zasługuje zwłaszcza rząd dziwacznych w formie rzygaczy.
Podczas gdy budowla w jednym z łacińskich dokumentów z 27 maja 1298 została wymieniona jeszcze jako kościół parafialny („ecclesia parochialis”), to 24 grudnia 1356 pojawiło się po raz pierwszy w stosunku do niej określenie „Münster”. Widnieje ono w jednym z dokumentów hrabiny Klary von Tübingen, córki zmarłego 9 listopada 1356 hrabiego Friedricha von Freiburg: zuo Friburg in dem münster. W ten sposób zaczęto stosować ten pochodzący od wielkich kościołów termin na określenie nowo rozbudowanej, gotyckiej świątyni we Fryburgu.
Dlaczego „münster” a nie „katedra”? Dom to jest przyjęte w jęz. niemieckim określenie dla katedry lub kościoła biskupiego, np. katedra w Kolonii (Kölner Dom) lub bazylika św. Piotra w Rzymie (St. Petri Dom), choć ta ostatnia nie ma formalnego statusu katedry. Termin dom pochodzi od łacińskiego słowa domus i oznacza dom. Pierwotnie termin ten oznaczał domową kaplicę biskupią, a dopiero po okresie średniowiecza zaczął oznaczać kościół biskupi. Stąd też niektóre istniejące dziś świątynie określane są terminem dom, choć nigdy w przeszłości nie były katedrami (Altenberger Dom, Braunschweiger Dom czy Goslarer Dom).
Kościół we Fryburgu Bryzgowijskim nie był do 1827 katedrą, ponieważ siedziba biskupa znajdowała się w Konstancji. Przedtem był zwykłym kościołem farnym lub parafialnym. Dopiero po założeniu w 1827 biskupstwa kościół we Freiburgu uzyskał formalne prawo do używania tytułu dom, określany jest jednak nadal jako münster.
Określenie münster natomiast to wczesne, niemieckie zapożyczenie łac./gr. słowa monasterium = klasztor. Pierwotnie terminem tym określano kościoły, które były budowane jako kościoły klasztorne lub kolegiackie. W okresie średniowiecza nastąpiło, zwłaszcza w południowych Niemczech, rozszerzenie terminu münster również na kościoły biskupie (Strasburg, Bazylea, Konstancja) i poszczególne duże, miejskie kościoły farne. Pojęcie to jednakże nie ma nic wspólnego z architekturą.
Tak więc obecnie, chociaż pojęcie i zakres znaczeniowy terminów dom i münster są nieco mylące, oba terminy są stosowane wymiennie dla oznaczenia zarówno kościołów biskupich, jak i znaczących, zwykłych kościołów, zarówno katolickich jak i protestanckich: Ulmer Münster, Überlinger Münster, Freiburger Münster czy wspomniane wyżej: Altenberger Dom, Braunschweiger Dom, Goslarer Dom.
Sytuacja prawna katedry Jeśli chodzi o sytuację prawną katedry to stanowi ona osobliwość, bowiem katedra nigdy nie była własnością kościoła. Kiedy książęta von Zäringen rozpoczęli ok. 1200 budowę dzisiejszej katedry, była ona ich własnością jako tzw. „ecclesia propria” („kościół prywatny”); książęta sami sfinansowali większą część budowy świątyni. Od poł. XIII w. mieszczaństwo Fryburga przejęło odpowiedzialność za budowę i ustanowiło w tym celu wiele fundacji. W 1295 pojawia się po raz pierwszy wzmianka o funduszu katedralnym przekształconym w 1314 w tzw. „fabrica ecclesiae” (niem. Kirchenfabrik)w średniowieczu: budowla, urząd budowlany przy wielkich budowach kościelnych, później majątek kościelny lub jego część przeznaczona dla pokrycia kosztów bieżących potrzeb kościelnych i utrzymania budynku kościoła. . Ta średniowieczna instytucja prawna obejmowała budowę katedry a także poszczególne fundusze przeznaczone dla jej utrzymania. Wszystkie te „fabricae ecclesiae” podlegały radzie miasta; mianowała ona w tym celu specjalnych zarządców katedralnych, których zadaniem było, razem z licznymi współpracownikami, obsługa organizacyjno-finansowa nowych prac budowlanych, przebudów, jak i bieżących remontów budowli.
W 1464 parafia katedralna została zaanektowana przez Uniwersytet we Fryburgu, założony w 1457 przez Habsburgów. Nie oznaczało to jednak zajęcia majątku „fabrica ecclesiae”; ten pozostał niezależny i służył dalej celom, do których został powołany.
Ustawa sekularyzacyjna (Reichsdeputationshauptschluss) z 1802 i przejście miasta Fryburg pod zwierzchność Wielkiego Księstwa Badenii w 1805 stworzyło samo przez się nową sytuację prawną. Wszystkie majątki kościelne znalazły się pod zarządem państwa. W 1813 został zniesiony patronat uniwersytetu.
Po założeniu arcybiskupstwa we Fryburgu na przestrzeni lat 1821–1927 i podniesieniu dotychczasowego kościoła do rangi katedry – siedziby arcybiskupa – powstała z prawnego punktu widzenia nowa sytuacja. Obok istniejącej dotychczas kościelnej „fabrica ecclesiae” pojawiła się taka sama instytucja o randze katedralnej, której głównym zadaniem było zaspokojenie bieżących potrzeb katedry w zakresie nabożeństw. Choć dokładny podział kompetencji pomiędzy obu instytucjami nie był jasny, nie dochodziło między nimi do sytuacji konfliktowych.
Z powodu nie cierpiących zwłoki potrzeb remontowych powołano w 1890 do życia związek budowlany katedry (Münsterbauverein). Ma on siedzibę w budynku Münsterbauhütte i jest odpowiedzialny za utrzymywanie w należytym stanie wyglądu zewnętrznego katedry. Nie ma on jednak prawa własności do budowli. Za wnętrze katedry, kruchtę, dzwony i organy odpowiedzialny jest fundusz Münsterfabrikfonds lub Domfabrikfonds. Taki podział zadań został zapisany w 1891 w zarządzeniu ordynariatu arcybiskupiego i trwa do dziś ku pożytkowi katedry.
Zagadnienie własności katedry zostało ostatecznie uregulowane w 1901 w umowie pomiędzy miastem Fryburg, ordynariatem arcybiskupim a Radą Katolickiej Fundacji Parafii Katedralnej (Katholischer Stiftungsrat der Münsterpfarrei). Na podstawie tej umowy katedra miała podlegać funduszowi Münsterfabrikfonds (następcy „fabrica ecclesiae”), który przejął również zobowiązania budowlane. Miastu przyznano pewne prawa odnośnie do użytkowania wieży (np. używanie dzwonów w Nowy Rok itp.) i placu przykościelnego.
Kwestia ochrony zabytkowej substancji katedry thumb|Münsterbauhütte – siedziba Freiburger Münsterbauverein Pod koniec XIX w. oczywisty stał się dla miasta Fryburga i jego mieszkańców zły stan budowli katedralnej, równocześnie jednak osobiste zaangażowanie na rzecz katedry i finansowe wsparcie osiągnęło rekordowo niski poziom. W 1889 komisja ekspercka oficjalnie ustaliła szkody budowlane katedry.
Ponieważ ówczesny formalny właściciel katedry – Münsterfabrik, fundacja o średniowiecznej proweniencji – nie była w stanie zebrać niezbędnych środków finansowych, nadburmistrz Otto Winterer w płomiennym apelu wezwał obywateli miasta do założenia stowarzyszenia na rzecz ratowania katedry. Wzmocnionemu apelowi do czynników kościelnych i organów administracji publicznej o wsparcie finansowanie dla utrzymania budowli przedstawił Winterer ideę organizacji zajmującej się pozyskiwaniem funduszy od osób indywidualnych, firm, fundacji dobroczynnych lub instytucji rządowych.