Kardynał protektor – od XIII wieku do 1964 jedna z funkcji w Kurii Rzymskiej sprawowana przez duchownego w randze kardynała. W przeszłości można było wyróżnić następujące kategorie kardynałów protektorówPoncet, s. 158–161 i s. 163 przyp. 22.: protektorzy zakonów oraz poszczególnych wspólnot zakonnych, w tym także zakonów rycerskich dysponujących własnymi państwami (joannici, Krzyżacy) protektorzy instytucji religijnych (sanktuaria, kościoły, fundacje, kolegia, szpitale) protektorzy monarchii katolickich (tzw. protektorzy koron) protektorzy poszczególnych regionów i wspólnot lokalnych (głównie włoskich) protektorzy wspólnot unickich (np. Ormian, Abisyńczyków) protektorzy tytularni królestw będących pod władzą protestantów (Anglia, Irlandia, Szkocja, Szwecja).
Kardynał protektor był wyrazicielem interesów państw, wspólnot bądź instytucji, nad którymi sprawował protekcję, wobec Stolicy Apostolskiej. Jego kompetencje były zróżnicowane, począwszy od honorowego jedynie patronatu do praktycznie pełnej kontroli w przypadku niektórych instytucjiPoncet, s. 159–168.. Do połowy XX wieku funkcje protektorskie nad krajami, zakonami czy innymi instytucjami należały do istotnych obszarów zadań członków Kolegium Kardynalskiego.
Protektoraty zakonne left|thumb|Kardynał Antonio Marcello Barberini (zm. 1646) był protektorem swego macierzystego zakonu kapucynów 200px|thumb|Aleksander IV (1254–1261) przed wyborem na papieża był protektorem zakonu franciszkanów Chronologicznie najstarsze są protektoraty wspólnot zakonnych, które pojawiły się w XIII stuleciuPoncet, s. 159.. Zakon franciszkanów niemal od samego początku swego istnienia miał oficjalnego protektora w Kurii Rzymskiej, a konstytucja zakonu z 1223 przyznawała mu miejsce w strukturach zakonnych wraz z określeniem kompetencji; pierwszym protektorem franciszkanów został kardynał Ugolino di Segni, późniejszy papież Grzegorz IX (1227–1241)Poncet, s. 160.. Do końca XIII wieku swoich protektorów zyskały też zakony augustianów (kard. Riccardo Annibaldi w 1243Catholic Encyclopedia: Hermits of St. Augustine), humiliatów (kard. Ottone de Tonengo w 1246The Cardinals of the Holy Roman Church: Oddone di MonferratoParavicini Bagliani, s.), serwitów (kard. Guglielmo Fieschi w 1251The Cardinals of the Holy Roman Church: consistory of May 28, 1244Catholic Encyclopedia: Order of Servites), benedyktyńskie kongregacje kamedułów i wallombrozjan (kard. Ottaviano Ubaldini ok. 1256The Cardinals of the Holy Roman Church: consistory of May 28, 1244Paravicini Bagliani, s. 286.) i prawdopodobnie zakon cystersów (kard. Jan z ToledoThe Cardinals of the Holy Roman Church: consistory of May 28, 1244Paravicini Bagliani, s. 229.). W XIV wieku swoich oficjalnych protektorów w Kurii zyskali dominikanie (kard. Guillaume d’Aigrefeuille w 1373) oraz niektóre zakony rycerskie (Krzyżacy i joannici). Od XVI do początków XX wieku niemal wszystkie istniejące zakony miały kardynała protektora. Istotnym wyjątkiem byli tu jednak jezuici oraz większość zakonów rycerskich. 180px|thumb|Kardynał Bessarion (zm. 1472), protektor franciszkanów i bazylianów Prerogatywy kardynała protektora różniły się w zależności od zakonu, jednak można wyznaczyć pewne ogólne ich ramy. Protektor miał na ogół prawo zwoływania i przewodniczenia kapitułom generalnym w Rzymie, bronił interesów danego zakonu na konsystorzach i podczas obrad kongregacji, zazwyczaj był też osobą zajmującą się w Kurii kwestiami problemowymi dotyczącymi danego zakonu. Mógł też ingerować w przypadku wewnętrznych konfliktów w zakonie, na ogół konsultowano się z nim również przy tworzeniu lub zmianach w regule zakonnej. Nie miał natomiast żadnej jurysdykcji nad władzami zakonnymi, w szczególności nie mógł ich powoływać ani odwoływać czy choćby ingerować bezpośrednio w ich wybór. Zasadniczo nie miał też prawa wykonywać w zakonie władzy przysługującej przełożonym zakonnym.
Do objęcia funkcji protektora zakonu wymagana była nominacja papieska, jednak często kandydatura była zgłaszana przez władze zakonnePoncet, s. 159–160..
Specyficzna była rola protektorów zakonów rycerskich mających własne państwa, to znaczy joannitów i zakonu krzyżackiego. Pełnili oni funkcje zbliżone do protektorów koron, albowiem oprócz spraw stricte zakonnych bronili oni także ich politycznych interesów.
Protektorzy instytucji religijnych 200px|left|thumb|Kardynał Scipione Borghese (zm. 1633) był protektorem m.in. sanktuarium w Loreto oraz katolików obrządku ormiańskiego Liczne klasztory, sanktuaria, kościoły, nawet pojedyncze kaplice, jak również hospicja, szpitale, kolegia, instytucje edukacyjne i charytatywne, bractwa itp., głównie z terenu Włoch, miały swoich kardynałów protektorów. Odmiennie niż w przypadku zakonów, protektorzy ci z reguły mieli pełną jurysdykcję nad tymi instytucjami. Najsłynniejszym i najbardziej prestiżowym protektoratem tego rodzaju w XVI–XVII wieku był protektorat sanktuarium maryjnego w Loreto. Wśród instytucji oraz miejsc kultu mających w przeszłości swych protektorów można wymienić też m.in. Papieskie Kolegium Północnoamerykańskie, Gwardię Szwajcarską, rzymskie bractwo S. Girolamo della Carita, Bazylikę S. Maria Maggiore i wiele innychPoncet, s. 160–161..
Protektorzy wspólnot unickich Począwszy od XVI wieku w Kurii mianowano także protektorów katolików obrządków wschodnich. Przykładowo, w 1546 Guido Ascanio Sforza jest wspomniany jako protektor Ormian, podobnie Cinzio Passeri Aldobrandini w 1604 oraz Scipione Caffarelli-Borghese w 1624 i 1630. W 1560 Giovanni Girolamo Morone był protektorem Abisyńczyków, a w 1569 Antonio Carafa protektorem Maronitów. Protektorami grekokatolików byli m.in. Giulio Antonio Santori (1573–1602) i Prospero Colonna di Sciarra (1747–1765)Zob. Wodka, s. 124..
Protektorzy koron 170px|thumb|Kardynał Alessandro Farnese, protektor Polski w latach 1544–1589 Najbardziej doniosłą politycznie rolę odgrywali protektorzy monarchii katolickich, którzy byli oficjalnymi reprezentantami królów na dworze papieskim, działającymi czasem obok świeckiego ambasadora danego króla, a niekiedy wręcz zamiast niego. Do obowiązków kardynała protektora, oprócz pilnowania politycznych interesów króla, należało także referowanie w Kurii spraw dotyczących obsady kościelnych urzędów i beneficjów w danym królestwie. Kardynałowie ci z reguły otrzymywali stałą pensję od dworu, którego interesów bronili, a często mieli prawo także do objęcia lukratywnych beneficjów na obszarach im podległychPoncet, s. 166–170.. 200px|left|thumb|Kardynał François de Joyeuse, na obrazie koronujący Marię Medycejską, był protektorem Francji w latach 1587–1615 Rolę doradcy papieża w sprawach królestwa, księstwa czy republiki wyznaczyła kardynałowi protektorowi bulla papieża Aleksandra VI z 1497 roku. Statuowała ona zasadę „Cardinalis non sit consiliarus principium”Bulla papieża Aleksandra VI z 1497 roku, [w:] J. Wodka, Zur Geschichte der nationalen Protektorate der Kardinäle an der römischen Kurie, Innsbruck, Leipzig 1938, s. 35.. Do najistotniejszych zadań kardynała protektora należało uzyskiwanie zatwierdzenia dla królewskich nominacji biskupich oraz relacjonowanie przeprowadzanych przez nuncjuszy procesów informacyjnychMonika Stachowiak, Działalność Cosmo de Torresa na urzędzie Kardynała Protektora Polski przy Stolicy Apostolskiej w latach 1623-1631, „Słupskie Studia Historyczne”, nr 10/2003, s. 31 – 52..
Pierwsze wzmianki o protektorach katolickich monarchii pochodzą z II połowy XIV wieku, np. Guillaume de la Jugié (zm. 1374) od 1353 był protektorem króla węgierskiego LudwikaJ. Drabina: Kardynał protektor Polski w czasach Władysława Jagiełły, Kwartalnik Historyczny, tom 89, 1982 r., s. 666., a od 1365 Pierre Roger de Beaufort (papież Grzegorz XI, 1370–78) był protektorem królowej Neapolu JoannyThe Cardinals of the Holy Roman Church: Pierre Roger de Beaufort. Urban VI (1378–1389) zakazał jednak tego rodzaju aktywności kardynałomThe Catholic Encyclopedia: Cardinal Protector. Zakaz ten najwyraźniej uchylono, jako że w początkach XV wieku kardynał Branda de Castiglione jest udokumentowany jako protektor Polski (od 1421)J. Drabina: Kardynał protektor Polski w czasach Władysława Jagiełły, Kwartalnik Historyczny, tom 89, 1982 r., s. 666–668., jednak w 1425 Marcin V ponowił ten zakaz i aż do 1485 Stolica Apostolska nie uznawała w ogóle takiego urzędu, uważając, że kardynałowie powinni być bezwzględnie lojalni wobec papieżaPoncet, s. 161; Wodka, s. 11; The Catholic Encyclopedia: Cardinal Protector.. Stopniowo jednak papieże pogodzili się z funkcjonowaniem w Kolegium Kardynalskim oficjalnych rzeczników świeckich monarchii. Już za Innocentego VIII kardynał Jean Balue wprost tytułował się jako protektor Francji, a w 1492 Aleksander VI uznał kardynała Francesco Piccolomini za oficjalnego protektora AngliiWodka, s. 11.. Za Juliusza II (1503–1513) pojawili się kardynałowie protektorzy Szkocji, Polski, Czech i Węgier, a za Leona X (1513–1521) także Rzeszy Niemieckiej, Danii i królestw z Półwyspu Iberyjskiego. Od tego czasu instytucja ta na dobre zadomowiła się w Kurii RzymskiejWodka, s. 11 i nast. W odróżnieniu od protektoratów „religijnych”, protektorzy królestw byli wyznaczani przez monarchów, a nie papieżaPoncet, s. 164.. thumb|200px|Kardynał Ludovico Madruzzo, reprezentant Habsburgów w Kurii Rzymskiej w latach 1573–1600 W XVII wieku swych protektorów na dworze papieskim mieli królowie Francji, Hiszpanii, Portugalii i Polski jak również cesarz rzymski i książę Sabaudii; o ile jednak monarchowie Francji, Portugalii, Polski i Sabaudii mieli co do zasady tylko po jednym protektorze, o tyle cesarzowi przysługiwało prawo wyznaczenia dwóch protektorów, a królowi hiszpańskiemu od trzech do sześciu. Wynikało to ze struktury władztwa tych monarchów. Cesarz wyznaczał z jednej strony protektora dziedzicznych ziem Habsburgów (Austrii), a z drugiej protektora Rzeszy Niemieckiej jako całości. Z kolei król Hiszpanii wyznaczał oddzielnych protektorów dla poszczególnych części składowych swojego imperium tj. Kastylii, Aragonii i Neapolu, a okresowo także dla Sycylii, Flandrii i PortugaliiPoncet, s. 163.. W praktyce jednak protektoraty te często były łączone w rękach mniejszej liczby kardynałówZob. Wodka, s. 84–92.. Protektoraty Austrii i Rzeszy Niemieckiej od 1682 roku były połączone faktyczną unią personalną. W przypadku Hiszpanii głównym przedstawicielem był zawsze protektor Kastylii, pozostali natomiast odgrywali mniejszą rolę i nawet nie zawsze byli wiernymi stronnikami monarchii hiszpańskiejPoncet, s. 163. W 1626 protektorem Aragonii i Portugalii został kardynał Francesco Barberini, bratanek papieża Urbana VIII, który był jednym z głównych architektów profrancuskiej polityki Stolicy Apostolskiej w tym okresie.. Po wygaśnięciu dynastii Habsburgów w Hiszpanii i przejęciu władzy przez Burbonów dwór madrycki zarzucił ten system „wielokrotnego protektoratu” i wyznaczał już tylko jednego protektora dla całej HiszpaniiZob. kolejne wydania Annuario Pontificio z XVIII wieku, gdzie są wymieniani jedynie protektorzy „królestwa Hiszpanii”, zawsze po jednym naraz.. thumb|left|200px|Ippolito d’Este, kardynał protektor Francji w latach 1548–1572
W XVIII wieku swoich protektorów utrzymywały królestwa Hiszpanii, Francji, Portugalii, Polski, Sardynii oraz Obojga Sycylii, jak również dwór cesarski w Wiedniu (formalnie dwa – dla Austrii i dla Niemiec, w praktyce jeden). W tym też okresie nastąpił spadek politycznego znaczenia tej instytucji, czego dowodzą długotrwałe niekiedy wakaty, np. Hiszpania po roku 1760 w ogóle zaprzestała wyznaczania oficjalnego protektoraZob. kolejne wydania Annuario Pontificio z tego okresu.. Okres wojen napoleońskich przyniósł faktyczny kres instytucji kardynała protektora korony. Próby jej rewitalizacji w XIX wieku, kiedy sporadycznie wyznaczano jeszcze protektorów dla cesarstwa Austrii i królestwa Portugalii, okazały się nietrwałe. Ostatnim protektorem tego rodzaju był Vincenzo Vannutelli (zm. 1930), protektor królestwa Portugalii od 1891Wodka, s. 1..