Oksza (Ascia, Oxa, Bradacica, Bradaczyca, Brodacica, Halabarda, Hoksza, Oksa, Kołda) – polski herb szlachecki, jeden z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich w unii horodelskiej w 1413 roku. Herb został też wymieniony w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, napisanym przez historyka Jana Długosza, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae z lat 1464–1480. W Warszawie na terenie dzielnicy Ursus istnieje ulica Herbu Oksza.
Opis herbu Opis historyczny Jan Długosz blazonuje herb następująco: Co w przekładzie daje:Kasper Niesiecki natomiast:
Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:
Na tarczy w polu czerwonym siekiera bojowa (oksza) srebrna, ostrzem w prawo.
W klejnocie samo godło, wbite ostrzem w koronę.
Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.
Geneza Najwcześniejsze wzmianki Herb z początku XII w.
W wyniku unii horodelskiej w 1413 herb został przeniesiony na Litwę. Do rodu Okszów został przyjęty bojar żmudzki Minimund Seśnikowicz (Sessnicouicz, Sessnykouicz). Ród Okszów reprezentowali w Horodle Mikołaj ze Strzelc – sędzia sandomierski i Klemens Wątróbka ze Strzelc, który przywiesił do aktu swą pieczęć.
Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie jako Oxa wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie:
Legenda herbowa
Historia O historii rodu Werszowców pisał Kosmas z Pragi w swojej Chronica Boëmorum. Gdy książę czeski Świętopełk za rzekomą zdradę wygubił czeski ród Werszowców, niedobitki ruszły na Śląsk i na Węgry. Według Marcina Bielskiego, Jan Werszowiec (Werszowic, Wrszowic, Wierszowiec, Wersowicz, Wrsowicz) w XI wieku w oblężęniu Wrocławia przeszedł ze swoim oddziałem na stronę Polaków i zabił Świętopełka, przyczyniając się walnie do ich zwycięstwa. Książę Bolesław III Krzywousty nagrodził go za ten czyn związaną z nim ziemią (ziemie nadwarciańskie), do której również należała wieś Siemkowice, gdzie Werszowicowie, jak w 1551 r. wzmiankował Marcin Bielski, „postawili tu mocny zameczek na wyspie między wody”. Z biegiem czasu potomkowie Jana Werszowica, protoplasty rodu Okszyców, podzielili się wsiami podarowanej ziemi i w XV w. od ich nazw przyjęli nazwiska. Stąd Błeszyńscy, Gromadzcy, Jackowscy, Kłobukowscy, Kłomniccy, Okszyńscy, Ostrowscy, Radoszewscy i Siemkowscy. Na pochodzenie nazwy tamtejszej rzeki Oksza, wskazują dawniej nad nią usytuowane posiadłości Okszyców. Także nazwa pobliskiej miejscowości Wieruszów, sąsiadującej z dawnymi posiadłościami Okszyców, założonej na przełomie XIII i XIV wieku (nova Vieruszov 1368, Veruschov, Versilgav) tuż obok najstarszej części Wieruszowa, czyli grodu leżącego w widłach Prosny i Niesobu, prawdopodobnie wskazuje na założycieli Werszowców. Obok grodu, położonego niegdyś w ziemi wieluńskiej, po lewej stronie rzeki istniało dawniej najstarsze osiedle nieobronne zwane Starym Wieruszowem (Vierusov antiqua, antiquum oppidum Vyerusszov).
Prawdopodobnie w okresie rządów w Krakowie Henryka Brodatego i jego syna Henryka Pobożnego (1231-1241), Okszom ze Śląska czasów rozbicia dzielnicowego zostały nadane dobra w parafii Witów, należące do domeny książęcej. Z racji swych posiadłości w nadwarciańskiej ziemi sieradzkiej, Okszyce z Witowa byli naturalnymi zwolennikami rządzącego od 1279 r. Małopolską Leszka Czarnego, jednocześnie księcia sieradzkiego.
Okszyce mieli także włości w ziemi sandomierskiej. Do zapisanych w źródłach Okszyców tejże linii należeli: Sieciech zmarły po 1287, a przed 1291 r., podkomorzy sandomierski; jego brat Boksza, wojewoda sandomierski w latach 1286–1288; także Imram z Witowa, wojski krakowski w latach 1286–1288. W następnych pokoleniach najczęściej nadawanym imieniem Witowskiej linii Okszyców był Sieciech.
Na własność rodu Okszyców przypuszczalnie w II poł. XIII w. przeszły Strzelce Wielkie. Rycerze pieczętujący się herbem Oksza władali Strzelcami w pierwszej połowie XIV w., ich krewniacy władali w Morsku i w Witowie. Z Okszyców Witowskich wywodzili się także Reyowie z Nagłowic Werszowiec-Rey.
Najpóźniej po 1290 r. Okszyce znaleźli się w obozie Władysława Łokietka, walczącego o stolicę krakowską. Z tego rodu wywodził się zapisany w 1322 r. Sieciech z Morska, a także Imram z Witowa, wojewoda krakowski w l. 1341–1359, jeden z najbliższych współpracowników Kazimierza Wielkiego.
Wymieniony w źródłach z lat 1331–1332 Mikołaj Pępek był, według Janusza Kurtyki, protoplastą rodziny Wątróbków herbu Oksza władającej pod koniec XIV w. Strzelcami, Witosem i Górką. Odnotowany w latach 1364–1365 Maciej ze Strzelec przekazał swój majątek synom, z których jeden – Wiernek – objął przed 1357 r. Górkę i Witów, drugi zaś, Mikołaj Wątróbka, wziął Strzelce. Pod koniec XIV w. zostały one podzielone między dwie rodziny pieczętujące się herbem Oksza, a mianowicie Wątróbków oraz Jana z Czernichowa i jego syna Boksy.
Herbowni Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (160 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Oksza. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Oksza:
Aramowicz, Aramowski, Aratowski,
Babski, Bartoszewicz, Bestkowski, Bierow, Bierowo, Błeszyński, Boczka, Bogucki, Bogusławski, Boksa, Boksza, Brzeski, Bukowski,
Chocianowski, Chocimowski, Chomentowski, Chomętowski, Chomicz, Chudziński, Czapel, Czapski, Czerniachowicz, Czerwiakowski,
Dobieszewski, Domarat, Domasewski, Donatkowski, Donatowski, Dulek, Dyl, Dylewski, Dzierzbicki, Dziewięcki,
Gawinowicz, Gawinowski, Gdowski, Gorlicki, Gosławski, Grabowski, Gramacki, Grądowski, Grochowalski, Gromacki, Gromadzki, Gromowicz, Grondowski, Gruszewski, Grynowski,
Herman, Horn,
Jachowski, Jackowski, Jakubowski, Jałowski, Jasieński, Jaśkowski, Jaworski, Jerikowski, Jerzykowski, Jęk,
Kaczkowski, Kłobuchowski, Kłobuczyński, Kłobukowski, Kłomnicki, Konarzewski, Konopnicki, Krasnowski, Krusieński, Krusiński, Kruszyński,
Lucyanowski,
Mchowski, Miedzwiecki, Miedzwiedzki, Miedźwiecki, Miedźwiedzki, Mietelski, Mietniowski, Mietulski, Minimod, Morski,
Nagłowski, Nankier, Niedźwiecki, Niedźwiedzki,
Ogryjewski, Ogryjowski, Oksiński, Okszyński, Okulicz, Okulicz-Kozaryn, Orzechowski, Ostrowski, Oxtul, Ożechowicz,
Partheka, Pełczycki, Pęcherzowski, Pijanowski, Pląskowski, Płaskowski, Płąskowski, Pomowski, Poroski, Porowski,
Raczkowski, Radoszewski, Radoszowski, Radziechowski, Rawecki, Rawicki, Rej, Rey, Rogoziński, Rokosowski, Rokossowski, Rzuchowski,
Sarzycki, Ściepura, Ściepuro, Sieciech, Sieciechowski, Siekierka, Siekierko, Siekirka, Siemichowski, Siemikowski, Siemkowski, Simkowski, Sierski, Sośnikowicz, Stablewski, Strzałecki, Strzelbicki, Strzelecki, Strzeżecki, Sulikowski, Szumski,
Ściepuro,
Topolski, Trzciński,
Wahl, Wal, Wall, Wątrobiński, Wątrobski, Wątróbka, Werszowic, Werszowiec, Wielkowski, Wierzchowiecki, Wierszowiec, Wilczkowski, Wilk, Witowski, Włostowski, Wrzębski, Wrzępski,
Zdrodowski, Zdrowski, Ziembicki.
Maria Minakowska w Wielkiej Genealogii Minakowskiej wspomina również o rodzinie Wierzchowieckich herbu OkszaM.J. Minakowska, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego..
Łącznie 161 nazwisk.
Znani herbowni
Nanker Mikołaj Rey (w początku XX wieku wprowadzono pisownię: Rej, jednak nie zaakceptowaną przez potomków – rodzinę Reyów). Paweł Edmund Strzelecki Florian Stablewski Stanisław Orzechowski
Zobacz też Heraldyka polska Ród herbowy
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Herby Genealogia dynastyczna
Kategoria:Herby unii horodelskiej