Janikowo (niem. Amsee) – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim. W latach 1975–1998 administracyjnie należało do województwa bydgoskiego. Siedziba gminy Janikowo.
Leży na pograniczu trzech polskich regionów etniczno-kulturowych: Kujaw, Wielkopolski oraz Pałuk.
Janikowo w czasach PRL było prężnym ośrodkiem przemysłowym. Po transformacji ustrojowej Polski i po jej wejściu do UE miasto zostało poddane procesowi deindustrializacji. W 2005 roku przestała istnieć Cukrownia "Janikowo", natomiast w 2025 roku zakończono produkcję sody w zakładach chemicznychhttps://www.radiopik.pl/5,128491,likwidacja-zakladu-w-janikowie-czesc-pracownikow-moze-zatrudnic-sanplast&s=7&si=7&sp=7https://ki24.info/pl/19_wiadomosci-z-regionu/590_janikowo/17413_w-janikowie-wyburzaja-budynki-cukrowni.html.
Duże znaczenie dla miasta ma turystyka, która rozwija się dzięki bliskości dużego jeziora, a także nowoczesnych obiektów rekreacyjnych i sportowychUrząd Miejski w Janikowie.Urząd Miejski w Janikowie.. Janikowo jest lokalnym ośrodkiem kultury i sportu. Swoją siedzibę ma tutaj Międzynarodowe Centrum Promocji Dialogu.
Położone nad Jeziorem Pakoskim oraz w rozwidleniu rzeki Noteć. W związku z tym ze wszystkich stron jest otoczone wodą i terenami podmokłymi. Dzięki temu na Kujawach zyskało miano miasta na wyspie.
Etymologia Janikowo jest nazwą typu dzierżawczego, utworzoną od imienia „Janik” za pomocą przyrostka -owo. Nazwa osobowa „Janik” jest zdrobniałą formą imienia „Jan”. Na przestrzeni dziejów w źródłach pisanych pojawiały się nazwy: Janycowo (1510/1511), Janykowo (1519), Jankowo (1576), Janków (1578), Janikowo (1584, 1776), sporadycznie Jankowo.
Niemiecka nazwa miasta (Amsee), w dosłownym tłumaczeniu, oznacza „przy jeziorze”, dlatego też w czasie zaborów i okupacji wśród Polaków Janikowo nazywano Przyjezierze.
Położenie mały|Noteć w okolicach Janikowa Miasto położone jest na Kujawach. Mieści się na Pojezierzu Żnińsko-Mogileńskimhttps://szlak12jezior.pl/. Rzeźba terenu jest lekko pofałdowana. Gleby w tej okolicy to żyzne czarne ziemie. Na zachód od Janikowa przebiega umowna granica między Wielkopolską a Kujawami. Położone jest na ważnym, międzynarodowym szlaku kolejowym (linia kolejowa nr 353 – Poznań Wschód – Skandawa).
Wody Janikowo leży nad Jeziorem Pakoskim (od zachodu) i rzeką Noteć, która opływa je od północy. Kilka kilometrów na północ od miasta znajduje się duża zapora wodna oraz śluza. Zapora ta została wybudowana w latach 70. XX wieku, aby chronić tereny położone niżej przed powodzią. Efektem wybudowania tamy jest spiętrzenie jeziora o około 3–4 metry. W granicach miasta znajdują się dwa mosty (kolejowy i drogowy), które spinają obydwa brzegi jeziora. Dla umożliwienia żeglugi jezioro jest w odpowiednich miejscach pogłębione.
Przyroda i zieleń miejska W odległości kilku kilometrów na zachód od miasta znajduje się kompleks lasów mierucińskich, należący do Nadleśnictwa Gołąbki. Brzegi jeziora zostały zadrzewione i przystosowane dla potrzeb turystów i wędkarzy. Park miejski znajduje się przy ulicy Głównej. Poza nim w mieście są jeszcze parki przy dwóch zespołach pałacowych: przy ulicy Kasprowicza i Łącznej. Występują tu rzadkie odmiany modrzewiu.
Pomnik przyrody Na placu przed dworcem kolejowym rośnie dąb szypułkowy o obwodzie 424 cm i wysokości 15m. Jest on zakwalifikowany jako pomnik przyrody. W dniu 9 listopada 2021 Rada Miejska nadała mu imię „Dąb Jan” na cześć zabitego przez hitlerowców kierownika janikowskiej szkoły Jana Wojciechowskiego.
Historia Początki Janikowa i zabory Na początku I w. p.n.e. do około 40 r. n.e. wzdłuż jeziora osiedlili się Celtowie. Istniało tu pięć punktów osadniczych. Ludność ta zajmowała się głównie hodowlą zwierząt i prymitywnym rolnictwem. W czasach wczesnego średniowiecza znajdował się tutaj gród.
Pierwsza źródłowa wzmianka o Janikowie pochodzi z 23 marca 1472 roku – wtedy to król Kazimierz IV Jagiellończyk poświadczył dokument, który stwierdzał, że Bogusz z Ostrowa nadaje wieś Janikowo bratu Władysławowi.
W wyniku I rozbioru Polski Janikowo i Kujawy zachodnie przeszły pod panowanie pruskie. Gleby tego rejonu sprzyjały uprawie buraków cukrowych, toteż w 1875 roku z inicjatywy doktora Zygmunta Wilkońskiego powstała pierwsza na Kujawach cukrownia „Janikowo”. W czasie zaboru (pruskiego) i w latach okupacji 1939-1945 miejscowość nosiła nazwę Amsee. Na początku XX wieku w szkole doszło do strajku szkolnego. Trwał on od 22 października 1906 roku do 27 czerwca 1907 roku. W latach 1872–1873 doprowadzono do miasta kolej.
W lutym 1908 roku cukrownia „Janikowo” uległa pożarowi, z którym nie mogła się uporać janikowska straż pożarna. Do pomocy specjalnym pociągiem, przybyły wozy strażackie z Bydgoszczy i Inowrocławia. Jeszcze w tym samym roku cukrownię odbudowano i przy okazji zmodernizowano„Historia Cukrownictwa w Janikowie” – TPJ, Janikowo2010..
W czasie I wojny światowej zginęło 9 mieszkańców Janikowa.
Powstanie wielkopolskie mały|Pomnik ku czci Powstańców Wielkopolskich walczących na Kujawach
Mieszkańcy Janikowa na przełomie 1918 i 1919 roku przystąpili do zrywu powstańczego, którego celem było przyłączenie Wielkopolski i Kujaw do odradzającej się po zaborach Polski. 4 stycznia 1919 roku doszło w Janikowie do starć między oddziałami powstańczymi a Niemcami. Walki toczyły się o most kolejowy w kierunku Mogilna. Po krótkiej obronie wojska niemieckie skapitulowałyportalkujawski.pl.. W walkach wyróżnił się Ludwik Gajewski, który potem został komendantem Straży Ludowej na okręg janikowski.
Pierwszy dowódca powstania wielkopolskiego – gen. Stanisław Taczak przez wiele lat mieszkał w Janikowie. Jego imię nosi obwodnica miasta. Dla uhonorowania powstańców w mieście znajduje się ulica Powstańców Wielkopolskich, a także pomnik ku ich czci. Z miastem związany był także jeden z dowódców por. Paweł Cyms..
Lata międzywojenne mały|Międzynarodowe Centrum Promocji Dialogu, w latach międzywojennych szkoła W latach międzywojennych Janikowo było znanym na Kujawach ośrodkiem wypoczynkowym. Stało się tak za sprawą bliskości jeziora i zieleni. Przez cały ten okres działała i rozwijała się cukrownia. Janikowo słynęło też z targowiska.
Według pierwotnych planów, powstałych przed wybuchem II wojny światowej, główna linia obrony przed III Rzeszą miała być obsadzona przez Armię „Poznań” dowodzoną przez gen. Tadeusza Kutrzebę i miała przebiegać na odcinku Gołańcz-Żnin-Barcin-Pakość-Janikowo-Strzelno-Kruszwica-Gopło-Wartawoloszanski.com.. W sierpniu 1939 roku w Janikowie pojawiło się Wojsko Polskie. Oddziały stacjonowały w lesie nad jeziorem (od obecnej ulicy Słonecznej do ulicy Łącznej). W zabytkowym pałacyku na terenie dzisiejszej filii Instytutu Doświadczalnego (dawniej RSP „Zgoda”) znajdował się sztab. Po żniwach w miejscu, gdzie obecnie znajdują się Zakłady Sodowe, wybudowano w krótkim czasie wojskowe lotnisko zapasowe i umocniono tereny wzdłuż jeziora. Pod koniec sierpnia, w nocy, polskie oddziały oddaliły się w nieznanym kierunku, pozostawiając przygotowany do walki terenPublikacja TPJ „Wspomnienia Anny Pawłowskiej” – pamiętnik nauczycielki z Janikowa..
II wojna światowa mały|Tablica ku czci zabitych w nalocie na Janikowo W Janikowie na początku września 1939 pojawili się uchodźcy, którzy przybyli z Bydgoszczy (Wojsko Polskie w Bydgoszczy urządziło represje dla ludności niemieckiej po tym, jak nasiliły się ataki partyzanckie ze strony hitlerowców, dlatego część mieszkańców opuściła Bydgoszcz bojąc się odwetu po wkroczeniu Niemców). Wielu schroniło się w szkole (niedaleko od kościoła pw. św. Jana Chrzciciela w Janikowie). 2 września 1939 roku Niemcy zbombardowali tereny w okolicach cukrowni i dworca kolejowego w Janikowie. W nalocie zginęło 5 osób. Krótko po zrzuceniu bomb przez niemieckie samoloty Junkers Ju 87 do akcji wkroczyło polskie lotnictwo, któremu udało się strącić jeden z samolotów, jednak niemieckiemu pilotowi udało się dociągnąć maszyną za linie Wermachtu. Siły niemieckie zajęły miasto 9 września 1939 roku w godzinach porannych„Historia Cukrownictwa w Janikowie” TPJ Janikowo 2010 .. W ramach Intelligenzaktion (akcja inteligencja) po wkroczeniu Wermachtu zamordowano dyrektora janikowskiej szkoły Jana Wojciechowskiego i nauczyciela Adolfa Preza.. Władze okupacyjne znów zmieniły nazwę Janikowo na Amsee (tak jak w czasie zaborów).
Jesienią 1941 roku został utworzony Żydowski Obóz Pracy Przymusowej w Janikowie (niem. Zwangsarbeitslager für Juden in Amsee). Znajdował się on na terenie obecnych działek pracowników cukrowni (obecnie przy ul. 1 Maja). Były tam dwa baraki przeznaczone dla więźniów i barak administracyjny. Całość była ogrodzona płotem z siatki drucianej. Kierownikiem obozu był volksdeutsch Alfred Malinowski, a od 1942 roku Robert Pacholski, który prawdopodobnie pochodził z Berlina. W obozie w Janikowie uwięziono 300 mężczyzn z Koła, Gostynina, Gębina, Służewa i Łodzi. Byli oni zatrudnieni przy naprawie torów kolejowych. Kilka tygodni po utworzeniu obozu zbiegło ośmiu więźniów. Po ich schwytaniu zostali oni powieszeni na terenie obozu. W czasie zimy na przełomie 1941 i 1942 roku wskutek wycieńczenia ciężką pracą, przeziębienia i gruźlicy zmarło około osiemdziesięciu Żydów. Zostali oni pochowani na cmentarzu miejskim w Janikowie przy ul. Przyjeziernej. Z relacji ustnej wiadomo, że ciała Żydów przysypywano płytko ziemią, a wystające spod ziemi części ciała potajemnie zasypywali Polacy. W tym samym czasie przeprowadzono wśród więźniów selekcje, w wyniku której około 40 osób uznano za niezdolne do pracy i wywieziono do Węgierc. Tam zostali oni rozstrzelani..
16 stycznia 1945 roku do Janikowa wkroczyła Armia Czerwona. W czasie odwrotu Niemców zniszczony został dworzec kolejowy (nowy wybudowano w latach 60. XX wieku).
Polska Rzeczpospolita Ludowa
W kilka tygodni po wkroczeniu armii radzieckiej Janikowo odzyskało dawną nazwę. W późniejszym czasie władze objęła Gromadzka Rada Narodowa w Janikowie.
W 1957 roku został uruchomiony największy (jak na tamte czasy) zakład przemysłowy Janikowa – kombinat sodowy (obecnie Janikowskie Zakłady Sodowe „Janikosoda” SA, należące do chemicznej grupy kapitałowej „Ciech” SA), które wykorzystują sól lub solankę z kopalni w Przyjmie pod Mogilnem i Wapnie z Piechcina oraz wodę z jeziora Pakoskiego. Zakład produkuje m.in. sodę ciężką i lekką, sól spożywczą, przemysłową i jodowaną.. Uroczystego otwarcia w dniu 4 listopada 1957 roku dokonał wicepremier Zenon Nowak.
Ulokowanie kombinatu sodowego w Janikowie, na bardzo dobrych glebach (a nie np. w pobliskich Mątwach, gdzie fabryka sody istnieje od XIX wieku), powodujące zaprzestanie rolniczego użytkowania ziem bardzo wysokiej klasy (z powodu zajęcia ich przez składowiska odpadów), bywa, obok podkrakowskiej Nowej Huty podawane jako przykład odgórnej państwowej decyzji lokalizacyjnej sprzecznej z obiektywnymi przesłankami.
Od 1 stycznia 1959 do uzyskania praw miejskich 18 lipca 1962 rokuRozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 7 lipca 1962 r. w sprawie utworzenia niektórych miast () Janikowo było osiedlem typu miejskiegoOsiedle utworzone 1 stycznia 1959 według Dz. U. z 1959 r. Nr 6, poz. 37.. W 1962 roku premier Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – Józef Cyrankiewicz nadał Janikowu prawa miejskie. Gromadzką Radę Narodową przemianowano na Miejską Radę Narodową.
mały|Miejsce katastrofy kolejowej pod Janikowem
11 grudnia 1969 roku w odległości 2 kilometrów od Janikowa rozbił się wojskowy samolot Ił28 z Wojskowego Portu Lotniczego w Powidzu. Zginęło 3 członków załogi.