Paul Ricœur (ur. 27 lutego 1913 w Valence, zm. 20 maja 2005 pod Paryżem) – francuski filozof, jeden z najbardziej znanych myślicieli francuskich II połowy XX wieku.
Był działaczem socjalistycznym i chrześcijańskim (protestanckim). Jest autorem dzieł filozoficznych dotyczących wielu dziedzin: polityki, psychoanalizy, egzegezy biblijnej, poetyki, hermeneutyki, teorii literatury. Ricœur – zdeklarowany pacyfista i przeciwnik totalitaryzmu – został zmobilizowany w 1939 i spędził cztery lata w Niemczech w obozie jenieckim. Po wojnie został profesorem, najpierw Sorbony, następnie uniwersytetu w Nanterre pod Paryżem, skąd wyszła rewolta studencka w maju 1968. W 1970 podał się do dymisji. Wykładał na uniwersytetach w Chicago i New Haven, w Montrealu, w Lowanium i Genewie.
W 2000 został odznaczony Nagrodą Kioto w dziedzinie sztuki i filozofii.
Filozofia Fenomenologia Ricœur zainteresował się fenomenologią Husserla i przyczynił się do jej wprowadzenia we Francji. Przetłumaczył między innymi pierwszy tom Idei czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii Edmunda Husserla i napisał ogólną pracę dotyczącą fenomenologii w 1986 roku, zatytułowaną À l’école de la phénoménologie.
Jego praca doktorska z 1950 dotycząca filozofii woli (La philosophie de la volonté) jest przesiąknięta myślą fenomenologiczną. Zawiera w sobie (w pierwszym tomie) ejdetykęU Edmunda Husserla mówi się tak o wszystkim, co dotyczy istoty rzeczy, w przeciwieństwie do tego, co odnosi się do rzeczywistości zmysłowej lub psychologicznej. woli, będącą przedłużeniem teorii ejdetyki Husserla.
Fenomenologia nie jest jednak jedynym horyzontem metodologii Ricœura. Paragraf zatytułowany „La méthode descriptive et ses limites”, który znajdujemy na pierwszych stronach Philosophie de la volonté, podkreślając limity metody opisowej, czyli fenomenologii, uprzytamnia ograniczony charakter tego, co nie może sprostać aspiracji filozofii do tego, co nieuwarunkowane, czyli do jedności. Właśnie dlatego metoda fenomenologiczna, która nie tyle opisuje fenomeny, co je „niszczy”, ukazując dwoistość ich zrozumiałości, powinna zostać przekroczona.
Tytuł pierwszego tomu La philosophie de la volonté – Le volontaire et l’involontaire – podkreśla tę dwoistość: fenomenologii zaaplikowanej do studiów nad wolą nie udaje się dostarczyć zrozumiałości pełnej lub co najmniej ujednoliconej, rozciągniętej pomiędzy biegunami tego, co dobrowolne (le volontaire) i tego, co mimowolne (l’involontaire). Dlatego właśnie Ricœur stara się nieustannie odnaleźć jedność fenomenu woli nie na planie fenomenologicznym, ale ontologicznym.
Jednakże ontologia ta, jak dowodzi wykład wygłoszony przez Ricœura dla swoich nauczycieli, zatytułowany L’unité du volontaire et de l’involontaire comme idée limite, pozostaje marginesem, pozostałością fenomenologii. Refleksja dochodziłaby zatem do bytu jedynie poprzez odstępstwo od fenomenologii, jako że to właśnie fenomenologia, poprzez dwoistość, którą ujawnia w zjawiskach, rzuca światło na konieczność odnalezienia jedności wykraczającej poza czysto ontyczny poziom.
Według Paula Ricœura, centralną funkcją hermeneutyki jest odzyskiwanie i przywracanie znaczenia. Wybiera model fenomenologii religii, podkreślając, że charakteryzuje ją zainteresowanie przedmiotem. Pisze o niektórych autorach z tej dziedziny, takich jak: Rudolf Otto, Gerardus van der Leeuw, Maurice Leenhardt i Mircea Eliade. Według Rudolfa Otto sacrum to mysterium tremendum et fascinansRudolf Otto, Das Heilige, über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen (Świętość: elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, tłum. Bogdan Kupis, Warszawa 1968, Książka i Wiedza), Gottha, Breslau Trewendt und Granier, 1923.. Gerardus van der Leeuw postrzega ją jako autokracjęGerardus van der Leeuw, La Religion dans son essence et ses manifestations. Phénoménologie de la religion, Paris, Payot, 1970.. Autokracja ta staje się teorią kratofanii u holenderskiego fenomenologa religii, a teorią hierofanii u rumuńskiego fenomenologa religii Mircei EliadegoMircea Itu, Introducere în hermeneutică (« Introduction à l’hérméneutique »), Brașov, Maison d’éditions Orientul latin, 2002, strona 63.. Przedmiot religii, czyli sacrum, postrzegany jest w relacji do profanumMircea Eliade, Sacrum a profanum: o istocie sfery religijnej, Warszawa 2008, Wydawnictwo Aletheia.. Mircea Eliade podąża za modelem zaproponowanym przez Paula Ricœura, identyfikując to, co Ricœur definiuje jako trzy wielkie redukcjonizmy: Karola Marksa, który według niego sprowadził społeczeństwo do ekonomii, w szczególności do stosunków produkcjiMimo to, Engels mówi: „Zgodnie z materialistyczną koncepcją historii, czynnikiem decydującym w historii jest, w ostatecznym rachunku, produkcja i reprodukcja realnego życia. Ani Marks, ani ja nigdy nie twierdziliśmy nic więcej. Jeśli ktoś następnie wypacza to twierdzenie, by sugerować, że czynnik ekonomiczny jest jedynym determinującym, przekształca je w pustą, abstrakcyjną i absurdalną frazę”. Paul Ricœur, O interpretacji: esej o Freudzie, przeł. Maciej Falski, Warszawa 2008, Wydawnictwo KR.; Friedricha Nietzschego, który sprowadził człowieka do woli mocy i arbitralnej koncepcji nadczłowieka, oraz Zygmunta Freuda, który sprowadził naturę ludzką do instynktu seksualnego. Paul Ricœur nazwał ich trzema wielkimi niszczycielami, mistrzami podejrzeńPaul Ricœur, „La psychanalyse et le mouvement de la culture contemporaine”, w: Le conflit des interprétations. Essais d’herméneutique, Paris, Seuil, coll. „Points essais” no 706, p. 175-223 (wyrażenie użyte na stronie 210)..
Studia biblijne Innym aspektem jego filozofii są studia nad hermeneutyką i egzegezą biblijną. Sam będąc protestantem, Paul Ricœur przywiązywał dużą wagę do dialogu między filozofią a religią (zob. na przykład L’herméneutique biblique w Lectures, tom III). Jego zainteresowania obejmowały między innymi teologię, historię religii i studia biblijneSébastien Lapaque, « Paul Ricœur ; quel héritage? », La Vie protestante, lipiec-sierpień 1913, s. 28..
Hermeneutyka Hermeneutyka dla Ricœura opiera się na zagadnieniu interpretacji – interpretacji Pism, czyli tekstów biblijnych, oraz interpretacji symptomów psychoanalitycznych (jak w O interpretacji. Esej o Freudzie) – zarówno w jej podstawach, jak i celach. Hermeneutyka rozwija się między innymi poprzez analizę symbolu, co prowadzi do dyskusji z psychoanalizą w jego eseju o Freudzie: O interpretacjiO interpretacji, wstęp..
Funkcję hermeneutyki przedstawia w następujący sposób:
Ricœur zajmuje się celem hermeneutyki, to znaczy jej rolą w konstytuowaniu podmiotowości. Hermeneutyka jest więc ograniczona, nie jest celem samym w sobie, lecz przedmiotem dygresji w „powrocie do siebie”. Dlatego refleksja hermeneutyczna wiąże się z zagadnieniem ontologicznym. Byt nie jest tylko interpretowany; jest odnaleziony poprzez interpretację, choć jednocześnie ją przekracza. Ta próba odnalezienia bytu, który stanowi podstawę interpretacji, jest realizowana w szczególności w ostatnim rozdziale O sobie samym jako innym, w którym Ricœur usiłuje w sposób „badawczy” opisać w kategoriach conatus pochodzenie „ja”.
Analiza metafory Istotnym elementem jego twórczości jest badanie metafory. W dziele La Métaphore vive, opublikowanym w 1975 roku, Ricœur bada funkcję poetycką języka, a dokładniej pojęcie tropu, analizując je z perspektywy językoznawczej, poetyckiej i filozoficznej, ponieważ figura retoryczna, a w szczególności metafora, jest dla Ricœura oryginalnym procesem poznawczym, mającym swoją własną wartość.
Ricœur pisze nawet:
Odkrycie funkcji poznawczej metafory opiera się na wyjściu poza zwyczajowe traktowanie metafory, w którym postrzega się ją jako proste zjawisko językowe „transportu znaczenia”. Aby to zrozumieć, Ricœur sugeruje, że metafora nabiera pełnego znaczenia dopiero wtedy, gdy zostanie usytuowana w tekście jako całości.
Badanie opowieści W 1983 roku opublikował trzy tomy dzieła Czas i opowieść, w których podkreśla podobieństwa między czasowością historiografii i dyskursu literackiego. Dostrzegamy tam dążenie Ricœura, aby połączyć filozoficzną refleksję nad naturą opowieści z podejściem językowym i poetyckim.
Prace o historii Ricœur, choć nie zajmuje się filozofią historii, interesuje się historią z perspektywy filozoficznej. W dziele Histoire et verité (1955) podejmuje próbę zdefiniowania istoty pojęcia prawdy w historii oraz odróżnienia obiektywizmu w historii od obiektywizmu w tzw. naukach ścisłych. Wiele lat później poświęca się kwestiom kulturowym i historycznym, stosując podejście fenomenologiczne i hermeneutyczne. Wzbogaca dyskusję na temat pamięci, obowiązku pamiętaniaTłumaczenie wykładu napisanego i wygłoszonego po angielsku przez Paula Ricœura 8 marca 2003 roku w Budapeszcie pod tytułem: « Memory, history, oblivion », lors d’une conférence internationale « Haunting Memories? History in Europe after Authoritarianism. », opublikowanego w czasopiśmie ESPRIT « La pensée Ricœur », marzec-kwiecień 2006 archive. i pamięci kulturowej w książce Pamięć, historia, zapomnienie (2000).
Etyka Etyka była jedną z kwestii budzących zainteresowanie Ricœura.
Ricœur proponuje zatem postawić etykę, to znaczy kwestię celu życia, przed moralnością, czyli kwestią norm. Na dalszych stronach O sobie samym jako innym, etyka pozwoli filozofowi zastanowić się nad szacunkiem do siebie w sensie poczucia własnej wartości (estime de soi), podczas gdy moralność postawi pytanie o szacunek do siebie w sensie obowiązku (respect de soi). Choć Ricœur stara się nie definiować dobrego życia zbyt precyzyjnie, sugeruje, aby każdy się nad nim zastanowił, zaczynając od refleksji na temat tego, czym jest życie człowieka.
Ta myśl szybko prowadzi go do troski o innych. Celem etycznym jest formuła: „z innym i dla innego”. Wciąż opierając się na Arystotelesie, proponuje on, aby potraktować przyjaźń jako pośrednika między celem dobrego życia a kwestią sprawiedliwości. Szacunek do siebie w sensie poczucia własnej wartości (estime de soi) byłby bowiem niepełny bez troski o innego, której wzorzec odnajdujemy właśnie w przyjaźniPaul Ricœur, O sobie samym jako innym, Warszawa 2005, Wydawnictwo Naukowe PWN, 617 s. (), s. 301.. Jednakże spotkanie z innym nie zawsze może być przyjacielskie, ponieważ nie zawsze następuje w relacjach między równymi sobie ludźmi, którzy chcą żyć razem. Ta sytuacja nie obejmuje wszystkich sytuacji, w których dochodzi do spotkania innego. W tym miejscu refleksja Emmanuela Levinasa nad innym, który daje nakaz miłości, i innym, który cierpi, pozwala Ricœurowi na ukierunkowanie poszukiwania równości na konteksty nierówności. Równość można znaleźć w takich sytuacjach jedynie poprzez „wspólne przyznanie się do kruchości i ostatecznie do śmiertelności”. Skłania to filozofa do wprowadzenia koncepcji odwracalności ról, niezastąpioności ludzi i wreszcie podobieństwa między nimi. Ta ostatnia koncepcja pozwala mu skupić w następującej formule podstawę etyczną: szacunek do innego jako samego siebie jest równoważny szacunkowi do samego siebie jako innegoPaul Ricœur, O sobie samym jako innym, Warszawa 2005, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 302–303..
Następnie pojawia się kwestia instytucji, gdyż nie mamy w tym wypadku do czynienia z relacją twarzą w twarz – jest także „on”, co sugeruje pewną mnogość. Dobre życie nie ogranicza się zatem do jednostki i relacji międzyludzkich, ale rozciąga się także na instytucje. Pod koniec swych rozważań nad instytucjami sprawiedliwymi (jeszcze w ich aspekcie etycznym, a nie moralnym) Ricœur stwierdza, że spojrzenie na siebie jako na innego (le vis-à-vis de soi) u każdego człowieka jest dane poprzez ideę równościPaul Ricœur, O sobie samym jako innym, Warszawa 2005, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 319.. Równość ta pozwala na istnienie „sprawiedliwych instytucji”.
Dzieła Po polsku z wielu prac Ricœura ukazały się: Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie (Warszawa 1985)