thumb|Zamek Hilfikon w Szwajcarii, własność Ludwika Michalskiego, miejsce powołania Ligi Polskiej Liga Polska – polska tajna niepodległościowa organizacja polityczna o programie liberalno-demokratycznym działająca w latach 1887–1893 na ziemiach polskich i na emigracji mały|Założyciele Ligi Polskiej w 1887 – Maksymilian Hertel, Zygmunt Milkowski, Ludwik Michalski, Aleksander Hirschberg mały|upright|Zygmunt Miłkowski, ps. „Teodor Tomasz Jeż” – twórca koncepcji programowych Ligi Polskiej (fot. z 1895)
Powstanie i organizacja Została powołana do życia w Szwajcarii w 1887 roku przez grupę dawnych uczestników powstania styczniowego przebywających w zaborze austriackim oraz na emigracji. Zygmunt Miłkowski (pseudonim Teodor Tomasz Jeż), Ludwik Michalski, Maksymilian Hertel i przybyły z kraju kustosz Ossolineum Aleksander Hirschberg zebrali się w pierwszych dniach sierpnia 1887 rokuStanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 51–52, 67-78. na zamku Hilfikon koło Zurychu i powołali Ligę Polską – organizację mającą walczyć o niepodległość podzielonego zaborami kraju. Na czele organizacji stała Centralizacja, do której pierwszego składu weszli założyciele organizacji, a po śmierci Michalskiego w 1888 – Henryk GierszyńskiProtokół posiedzeń zjazdu lokalnego członków Rady Tajnej Ligi Narodowej w Genewie dnia 10, 11, 12, 21, 27 i 29 czerwca 1895, [w:] Liga Narodowa 1887–1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty, oprac. Mateusz Werner, Kraków 2015, s. 37–42.. Odbyło się także 5 zjazdów członków Centralizacji i przedstawicieli komitetów działających w poszczególnych zaborach. Według Ustawy Ligi Polskiej na terenie poszczególnych zaborów pracami organizacji miały kierować Komitety Prowincjonalne które miały powołać podporządkowane im Komitety Gubernialne i Powiatowe. W większych skupiskach emigracyjnych przewidziano powołanie Komitetów Zagranicznych. Przy Lidze miał działać Skarb Narodowy który miał finansować przedsięwzięcia polityczne LigiUstawa Ligi Polskiej z grudnia 1887, w: Liga Narodowa 1887–1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty, oprac. Mateusz Werner, Kraków 2015, s. 271, 275–276.. Liga miała być organizacją tajną i trójzaborową. Tworząc struktury organizacyjne wzorowano się na wzorcach stowarzyszeń wolnomularskich – niższe szczeble organizacji nie miały nic wiedzieć o wyższych.
Program Rolę programu Ligi Polskiej odgrywała początkowo broszura autorstwa Zygmunta Miłkowskiego Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym. Autor poddał w niej bezwzględnej krytyce politykę którą określił jako obronę bierną, a która jego zdaniem zrodziła się z panicznego strachu, jaki opanował serca i umysły Polaków po klęsce powstania styczniowego. On właśnie stał się przyczyną pojawienia się „adwokatów bojaźni”, czyli zwolenników ugody z zaborcami, którzy chcieli bronić polskość tylko przez pracę organiczną, prowadzoną „w granicach prawem przepisanych”. Za tą postawą poszły „wywody przeciwko liberum conspiro” oraz wezwania do przeciwdziałania nastrojom powstańczym. To wszystko zdaniem Miłkowskiego doprowadziło ideę „obrony biernej” do „poniżenia ostatecznego”. Tym bardziej, że ze strony zaborców taka postawa Polaków nie przyniosła zakładanych przez ugodowców celów. W odpowiedzi na nią Prusy zadekretowały gromadne z ziemi polskiej Polaków wygnanie, Moskwa zaostrza ukazy mające na celu doszczętne żywiołu polskiego zgniecenie, Austria coraz to łaskawiej i gruntowniej rujnuje Polskę ekonomicznie i intelektualnieZygmunt Miłkowski, Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym, Paryż 1887.. Zdaniem autora „Rzeczy o obronie czynnej...” wszyscy zaborcy mają w stosunku do Polaków ten sam cel: „przerobienie” ich na (w zależności od zaboru) na Rosjan, Prusaków lub Austriaków. Różnica jest tylko w sposobie tego „przerabiania”: Ta polityka zaborców wynika z faktu, że polskość kojarzy się zaborcom z ideą wolności która jest przeciwna naturze państw które Polskę rozebrały. Dlatego Polacy chcąc przetrwać powinni powrócić do „obrony czynnej”. Miłkowski definiował ją jako zespół działań zarówno legalnych, jak i nielegalnych których celem miało być wzmocnienie materialnych i duchowych sił narodu – tak aby móc się w sprzyjających okolicznościach wybić się na niepodległość. Jak pisał obrona czynna nie polega na powstaniu, ale nakazuje nie odżegnywać się od onego i mieć je na widoku. Chodzi o powstanie nie „romantyczne”, ale racjonalne, zastosowane do szans przewidywać się dających i przysposabiane na wzór i podobieństwo tego, jak sztab główny pruski sposobi się do możliwych i przypuszczalnych wypadków, zarysowujących się na politycznym horyzoncie Europy. Aby jednak właściwie przygotować się do tego momentu potrzebna jest koordynacja działań i wytworzenie ośrodka centralnego „instytucję narodową” niezależną od zaborców i która tą walką czynną pokieruje. Potrzebne jest także zgromadzenie odpowiednich środków na przyszłą walkę zbrojną – stąd wezwanie autora broszury do utworzenia specjalnego Skarbu Narodowego który przez powszechne opodatkowanie Polaków będzie te środki gromadziłSzersze omówienie pracy Miłkowskiego zob. Krzysztof Karol Daszyk, Irredentystyczne Vademecum. O Zygmunta Miłkowskiego Rzeczy o obronie czynnej i o Skarbie Narodowym, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, Prace Historyczne 142, z. 3 (2015), s. 459–477 Repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego – wersja elektroniczna..
5 grudnia 1887 roku została ogłoszona Ustawa Ligi Polskiej, w której zapisano, że Zadaniem Ligi jest przysposobienie wszystkich sił narodowych celem odzyskania niepodległości Polski w granicach przedrozbiorowych na podstawie federacyjnej i z uwzględnieniem różnic narodowościowych. Nowa organizacja nawiązała wprost do tradycji demokratycznej i liberalnej polskiej emigracji stwierdzając w drugim punkcie wspomnianej ustawy, że przyjmuje zasady wyrażone w Manifeście byłego Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Program Ligi Polskiej, opierając się na tych założeniach, zakładał organizację ogólnonarodowego powstania w trzech zaborach w celu odzyskania niepodległości. Przyszłe odrodzone państwo polskie miało być, zgodnie z założeniami organizacji, liberalną republiką demokratyczną wolną od wszelkich konfliktów społecznych. W celu osiągnięcia tego celu Liga miała pracować w kilku kierunkach. Z jednej strony miano nawiązać ścisłe kontakty ze środowiskami emigracji polskiej, z drugiej pozyskać dla idei niepodległości Polski ugrupowania demokratyczne i liberalne działające w krajach europejskich. Głównym celem pozostawało jednak stworzenie organizacji w kraju, stąd deklarowano, że działalność będzie miała na celu połączenie spoiste dla dopięcia celu głównego. Na ten koniec Centralizacja będzie oddziaływać na kraj i na rozrzuconych po świecie rodaków, ażeby się ze sobą zbliżali, zapoznawali i łączyli, ażeby w kwestiach politycznych szli jednym torem. Jednocześnie deklarowano, że póki kraj pozostaje pod panowaniem obcym, Centralizacja starać się będzie o wzmocnienie żywiołu polskiego i bronienie go od wpływów obcych, od prześladowań rządowych, zwłaszcza w częściach najbardziej zagrożonych uciekając się na ten cel do sposobów odpowiednich – do użycia siły i grozy, gdyby tego było trzebaUstawa Ligi Polskiej z grudnia 1887…, s. 271–274.. W kolejnej ustawie Ligi z 1888 zmieniono zwrot o granicach przedrozbiorowych i federacji na sformułowanie: Liga z gorącym współczuciem popierać będzie rozwój samodzielny narodowości, które wchodziły do składu dawnej RzeczypospolitejUstawa Ligi Polskiej z sierpnia 1888, w: Liga Narodowa 1887–1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty. oprac. Mateusz Werner, Kraków 2015, s. 281.. Sam Miłkowski w swej innej broszurze Sprawa ruska, podkreślał konieczność rozwiązania sporów z Ukraińcami na drodze dobrowolnej i akceptowanej federacjiZygmunt Miłkowski, Sprawa ruska, Paryż 1879..
W kwestiach programowych od początku istniały wśród członków Ligi różnice poglądów. Szerzej poglądy młodszych działaczy Ligi prezentował Antoni Sygietyński, który w broszurze Co robić (Paryż 1890) odrzucając ideę walki z orężem w ręku i stworzoną przez romantyków wizję Polski mesjanistycznej, opowiadał się za Polską narodową, „w której wszystkie narody znalazłyby miejsce”. Uważał, że społeczeństwo powinno odpowiadać na politykę zaborców „odpornością wewnętrzną opartą na przeciwdziałaniu drogą legalną dostępną dla wszystkich”. Za główne cele uznał „utrzymanie się przy ziemi oraz podniesieniem ducha narodowego”, poprzez wzmocnienie „solidarności narodowej we wszystkich Polakach”. W tym celu należy dokonać „uobywatelnienia” ludu które to zadanie należy głównie do księży i ziemian. Autor nawoływał zarazem do zgody wszystkich grup społecznych i narodowych w tym także Żydów. Opowiadał się także za nawiązaniem ścisłej współpracy z ciemiężonymi przez Rosję RusinamiWszystkie cytaty za Wiesław Śladkowski, Broszury propagandowe Ligi Polskiej proweniencji paryskiej,, [w:] Polacy na obczyźnie. Studia i szkice z dziejów polskiej diaspory na święcie, red. Mariusz Gizowski, Gdańsk 2003, s. 147–159..
Działalność Omówienie historii Ligi Polskiej jak pisał jeden z jej historyków, Wiesław Śladkowski nie jest zadaniem łatwym, gdyż „przeszkodę, na jaką trafia badacz, stanowi brak zasadniczych źródeł”. Główne materiały do jej dziejów pierwotnie zdeponowane w Muzeum Raperswilskim, a w okresie międzywojennym przeniesione do Warszawy, spłonęły podczas II wojny światowej. Od samego początku Liga Polska skupiała grupy o różnych poglądach politycznych i społecznych, które chciano skupić pod sztandarem walki o niepodległość na wspólnej narodowej platformie. Z jednej strony były to środowiska radykalnej inteligencji z drugiej zwolennicy idei socjalistycznych opowiadający się jednocześnie za niepodległością Polski. Organem prasowym Ligi Polskiej było wychodzące w Paryżu i redagowany przez Zygmunta Miłkowskiego dwutygodnik „Wolne Polskie Słowo”. Liga wydała też kolejne dwa wydania broszury Miłkowskiego – „Rzecz o obronie czynnej i Skarbie Narodowym” – traktując ją jako swoisty manifest założycielski organizacji. Początkowo na powstanie LP najżywiej zareagowali emigranci – byli powstańcy styczniowiWiesław Śladkowski, Liga Polska – reminiscencje wydarzeń sprzed lat 120, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” Sectio F, Historia Vol. 61 (2006), s. 79–116.. Stąd jej pierwsze struktury powstały w 1887 Komitety LP w Genewie i Paryżu. W tym ostatnim w 1889 w skład Ligi weszło środowisko Gminy Narodowo-Socjalistycznej kierowanej przez Stanisława BarańskiegoUmowa Ligi Polskiej z paryską Gminą Narodowo-Socjalistyczną w Liga Narodowa 1887–1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty, oprac. Mateusz Werner, Kraków 2015, s. 294–295.. Zwierzchnictwo Ligi uznało też Zjednoczenie Towarzystw Młodzieży Polskiej Zagranicą. Gorzej było ze zorganizowaniem kraju. Próby rozwinięcia szerszej działalności w Galicji nie powiodły się, mimo pozyskania środowiska Przeglądu Społecznego” we Lwowie i utworzenia Komitetu Ligi na zabór austriacki we Lwowie w 1888. Stało się tak głównie z powodu skłócenia tamtejszych środowisk demokratycznych które generalnie niechętne były zarazem prowadzeniu prac konspiracyjnychAdam Wątor, Narodowa Demokracja w Galicji do 1918 roku, Szczecin 2002, tegoż, Liga Narodowa w Galicji – Małopolsce i jej działacze, Toruń 2020.. Za sukces działaczy Ligi Polskiej na tym terenie należy uznać założenie przez Michała Danielaka i Ernesta Adama Towarzystwa Szkoły Ludowej w 1891 rokuTadeusz Wolsza, Narodowa demokracja wobec chłopów w latach 1887–1914, Warszawa 1992, s. 237–238.. Nie powiodło się natomiast utworzenie organizacji ligowej w zaborze pruskimProtokół posiedzenia Zjazdu Ligi Polskiej z dnia 28 lipca 1888, oraz Sprawozdanie Centralizacji Ligi Polskiej za rok 1888-1889, w Liga Narodowa 1887–1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty, oprac. Mateusz Werner, Kraków 2015, s. 25–30..