Mandragora lekarska (Mandragora officinarum L.) – gatunek rośliny należący do rodziny psiankowatych. Pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego (Algieria, Maroko, Tunezja, Chorwacja, Czarnogóra, Macedonia Północna, Grecja, Włochy, Hiszpania, Portugalia, Izrael, Jordania, Liban, Syria, Turcja, Cypr), ale rozprzestrzenił się również gdzieniegdzie w innych regionach świata. Jest też uprawiany.
Morfologia thumb|Kwiaty mandragory lekarskiej thumb|Owoce mandragory lekarskiej Pokrój Bylina o wysokości do 30 cm i bardzo skróconej łodydze. Liście Krótkoogonkowe, zwykle nagie, na końcach zaostrzone. Duże, podługowatojajowate, karbowanoząbkowane. Kwiaty Wyrastają pojedynczo na długich szypułkach, mają 5-wrębny kielich, brudnobiałą lub zielonkawobiałą koronę, 1 słupek i 5 pręcików znajdujących się w rurce korony. Owoc Duże, kuliste, żółtawe jagody o nieprzyjemnym zapachu. Osiągają 2–3 cm średnicy. Korzeń Gruby, mięsisty, brązowy, często rozwidlony, wrzecionowaty, o długości do 60 cm.
Biologia i ekologia Bylina. Kwitnie od czerwca do lipca. Roślina trująca, zawiera m.in. atropinę i alkaloidy z grupy tropanowych. Spożywana w większych ilościach może wywołać podrażnienie dróg oddechowych, podobno także delirium, jest psychoaktywna i ma właściwości mocno pobudzające.
Zastosowanie thumb|Mandragora na starych rycinach thumb|XV-wieczna księga ilustrująca metodę wyrywania mandragory Roślina uprawiana dla korzeni i jadalnych jagód. Roślina lecznicza: Ma własności psychoaktywne. Stosowana w produkcji środków przeciwbólowych, zwłaszcza w chorobach reumatycznych. Jako roślina lecznicza mandragora jest obecnie prawie zapomniana, używana sporadycznie jako składnik o działaniu rozkurczowym. Surowiec zielarski: korzeń (Radix Mandragorae). Jest jednym z surowców tropanowych, podobnie jak liście bielunia, lulka czarnego oraz korzenie i liście pokrzyku wilczej jagody. Zawiera alkaloidy (ok. 0,37%), w tym hioscyjaminę, skopolaminę, atropinę. Zbiór i suszenie: korzeń wykopuje się jesienią i suszy w cieniu, a następnie w ogrzewanych suszarniach. Korzenie o przeznaczeniu farmaceutycznym przed suszeniem kroi się na plastry.
Udział w kulturze Jako roślina lecznicza wymieniona jest już w staroegipskim papirusie Ebersa z 1550 r. p.n.e. Hipokrates zalecał stosowanie małych doz nalewki dla opanowania depresji i stanów lękowych. Teofrast zalecał stosowanie na rany po zmieszaniu z mąką. Na grobowcach egipskich pochodzących z okresu począwszy od 1550 r. p.n.e. znajdują się motywy mandragory. W biblijnej Księdze Rodzaju (30,14-16) mandragora występuje jako przedmiot sporu między Rachelą i Leą – dwiema żonami Jakuba. Rachela, która dotąd nie miała dzieci wierzyła, że mandragora uleczy jej bezpłodność. W czasach biblijnych uznawano mandragorę za afrodyzjak i stosowano w różnych rytuałach płodności. W starożytności mandragorę uważano za środek przeciwbólowy i nasenny. Używano jej więc do ukojenia chronicznych bólów, a także przepisywano na melancholię, reumatyzm i drgawki. W czasach Pliniusza Młodszego używano mandragory jako środka znieczulającego, podając pacjentom przed operacją kawałek jej korzenia do żucia. Była także popularnym składnikiem miłosnych eliksirów, a najsilniejsze z nich miała sporządzać sama Kirke, toteż mandragorę nazywano Kirkaia, tj. roślina czarodziejskiej Kirke. Mandragora była atrybutem bóstw podziemnych, zsyłających śmierć, takich jak Hekate, w której czarodziejskim ogrodzie rosła. Mandragora zwana była przez Greków również Apollinaris od stanów transu Pytii delfickiej, wieszczki Apollina. W średniowieczu i później, silnie zgrubiały, rozgałęziony korzeń (tzw. alrauna) tej rośliny był uważany za środek magiczny. Korzeń przypomina ludzką postać i wierzono, że jego kształt jest wskazówką do leczenia odpowiednich narządów ludzi. Mandragora była prawdopodobnie składnikiem owianej mgłą tajemnicy maści czarownic. Wiąże się z nią legenda, według której roślina ta wydaje z siebie zabójczy krzyk, kiedy jest wyrywana z ziemi. Wierzono, że rośnie zawsze pod szubienicami, wyrastając z nasienia wisielca, spływającego do ziemi.
W literaturze i filmografii Wzmianki na jej temat można znaleźć m.in. w takich dziełach jak: Odyseja Homera Romeo i Julia Szekspira Czekając na Godota Samuel Beckett Saga o Ludziach Lodu Margit Sandemo Harry Potter Joanne Kathleen Rowling Chrzest ognia Andrzeja Sapkowskiego (Roz. III) Boży bojownicy Andrzeja Sapkowskiego Jonathan Strange i pan Norrell Susanny Clarke Flet z Mandragory Waldemara Łysiaka Ich czworo Gabrieli Zapolskiej Pieśń nad pieśniami i Księga Rodzaju Imię róży Umberto Eco Magia zabija Ilona Andrews Ciało i krew Grahama Mastertona Wiedźmin Andrzeja Sapkowskiego Pan na Wisiołach. Krzyk Mandragory Piotra Kulpy Czarodziejka z Florencji Salmana Rushdiego Sklepy cynamonowe Brunona Schultza Piętaszek czyli Otchłanie Pacyfiku Michela Tournier
oraz w filmach: Labirynt fauna Kingsajz Juliusza Machulskiego serial Przygody Merlina Dziecko Rosemary.
W piosenkach Moonchild Iron Maiden Zakopana Księżyc Kvitek Mandragory Helena Vondráčková Mandrake Root Deep Purple Mandragora Maanam Tears of a Mandrake Edguy Mandrake Root Mercyful Fate
Zobacz też
alrauna
Przypisy
Kategoria:Magia Kategoria:Oneirogeny Kategoria:Psiankowate Kategoria:Rośliny biblijne Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Rośliny psychoaktywne i używkowe Kategoria:Rośliny trujące Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza