mały|Janusz Radzwiłł w żupanie
Żupan – staropolska męska szata noszona w XVI wieku jako szata wierzchnia, a od połowy XVII wieku pod kontuszem, element polskiego stroju narodowego. W czasach Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy traktowany był jako strój reprezentacyjny, noszony samodzielnie bądź widoczny spod szuby, delii czy ferezji. W pierwszej połowie XVII wieku pojawiło się uzupełnienie dla żupana w postaci kontusza. O reprezentacyjności i bogactwie żupana decydowała głównie tkanina. Żupan miał postać długiej sukni z rękawami, zapinanej na rząd guzów, drobnych guzików, haftek bądź szamerowana.
Codzienne żupany szyto z cienkiego, wełnianego polskiego sukna, natomiast odświętne były z reguły jedwabne. Wzorzyste adamaszki i połyskujące atłasy sprowadzano najczęściej z Włoch. W pierwszej połowie XVII wieku spotykało się paradne żupany ze wschodniego złotogłowiu o mieniących się barwach. W tym samym czasie zaczęły napływać do Rzeczypospolitej miękkie pasy perskie i tureckie, które noszono na żupanie. Noszono też na żupanie metalowe pasy, złożone z wąskich ogniw spiętych ozdobną klamrąAnna Sieradzka, Tysiąc lat ubiorów w Polsce, Arkady, Warszawa 2003, s. 83.. W Polsce noszony przez szlachtę od XVI do połowy XIX w.
Od połowy XVII wieku żupan noszony pod kontuszem stanowił wraz z nim szlachecki ubiór narodowy. Kontusz i żupan noszony był nie tylko przez szlachtę, ale także przez mieszczaństwo, a czasem co bogatszych chłopów.
Według Juliana Horoszkiewicza jest on ewolucyjnym rozwinięciem średniowiecznej tuniki, który wzbogacono tkaninami o perskich wzorcachHoroszkiewicz J., Strój narodowy w Polsce, Kraków 1900, s. 11.. W kulturze persko-arabskiej analogicznym strojem jest koszula zwana diszdasz. Część historyków, w tym Jacek Komuda, przypisują mu inne pochodzenie – od średniowiecznych, rycerskich koszul. Ludowym odpowiednikiem żupana była sukmana.
Pochodzenie nazwy Nazwa pochodzi od włoskiego giubbone, giuppone (zazwyczaj szeroki kaftan męski z grubego materiału), od giubba (kaftan, frak, kurtka wojskowa), które pochodzi od arabskiego dżubba (spodnia szata z bawełny). W Polsce została odmieniona nawiązując do staropolskiego urzędnika żupana.
Opis W ramionach był dopasowany, z wąskimi rękawami. Żupan posiadał stojący kołnierz, pierwotnie z tyłu lekko podwyższony, później był jednakowej wysokości, ale z przodu rozchylony. Osoby zamożne nosiły aksamitne, jedwabne bądź brokatowe żupany z pozłacanymi haftkami lub guzikami, uboga szlachta poprzestawała na białych (latem) i szarych lub brązowych wełnianych (zimą). Mieszczanie nosili żupany wykonane z tkaniny z łyka konopnego (stąd zwano ich łykami, łyczkami).
Uzupełnieniem żupana w XVI wieku był pas z metalowych wąskich ogniw i zdobionej klamry lub pas siatkowy, pasy jedwabne z fragmentów materiałów, a od 2 połowy XVII wieku osobno wytwarzany szeroki i długi pas (np. z wzorzystego jedwabiu), którym opasywano się kilkakrotnie wokół. Przed połową XVII wieku na żupan zaczęto zakładać kontusz.
Przypisy Władysław Kopaliński, Podręczny słownik wyrazów obcych, Rytm 1999, .
Kategoria:Staropolskie ubiory Kategoria:Ubrania męskie Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii