Od połowy XVII wieku żupan noszony pod kontuszem stanowił wraz z nim szlachecki ubiór narodowy. Kontusz i żupan noszony był nie tylko przez szlachtę, ale także przez mieszczaństwo, a czasem co bogatszych chłopów.
Według Juliana Horoszkiewicza jest on ewolucyjnym rozwinięciem średniowiecznej tuniki, który wzbogacono tkaninami o perskich wzorcachHoroszkiewicz J., Strój narodowy w Polsce, Kraków 1900, s. 11.. W kulturze persko-arabskiej analogicznym strojem jest koszula zwana diszdasz. Część historyków, w tym Jacek Komuda, przypisują mu inne pochodzenie – od średniowiecznych, rycerskich koszul. Ludowym odpowiednikiem żupana była sukmana.
Pochodzenie nazwy Nazwa pochodzi od włoskiego giubbone, giuppone (zazwyczaj szeroki kaftan męski z grubego materiału), od giubba (kaftan, frak, kurtka wojskowa), które pochodzi od arabskiego dżubba (spodnia szata z bawełny). W Polsce została odmieniona nawiązując do staropolskiego urzędnika żupana.