James Byron Dean (ur. 8 lutego 1931 w Marion, zm. 30 września 1955 w Cholame) – amerykański aktor filmowy, telewizyjny i teatralny.
Zmarł w wyniku wypadku drogowego. Niedługo po śmierci stał się ikoną popkultury, jak również światowego kina i nonkonformistycznej postawy życiowej, do czego przyczyniła się przede wszystkim rola zbuntowanego nastolatka Jima Starka w filmie Buntownik bez powodu. Pozostałe dwie znaczące produkcje z jego udziałem, Na wschód od Edenu i Olbrzym, chociaż wszystkie powstały w okresie, gdy aktor dopiero zdobywał sławę, umocniły jego status w kulturze masowej, który przypieczętowała nagła śmierć Deana.
Amerykański Instytut Filmowy umieścił go na 18. miejscu na liście największych aktorów wszech czasów (The 50 Greatest American Screen Legends). Pierwsza osoba w historii kinematografii, która otrzymała pośmiertnie nominację do Oscara dla najlepszego aktora, i jedyna, która otrzymała ją dwukrotnie.
Rodzina i edukacja Urodził się 8 lutego 1931 w Marion w Indianie. Był synem i jedynym dzieckiem Wintona Deana i Mildred Wilson, którzy pobrali się 26 lipca 1930; ojciec był technikiem dentystycznym w miejscowym szpitalu dla weteranów, a matka pracowała w aptece. Wychowywany był w duchu kwakierskim. Był silnie zżyty z matką, która była „jedyną osobą, która potrafiła zrozumieć Jimmy’ego”Michael DeAngelis, Gay Fandom and Crossover Stardom: James Dean, Mel Gibson and Keanu Reeves (Duke University Press, 2001), s. 97.. Za jej namową podjął naukę gry na skrzypcach i lekcje stepowania w Marion College of Dance and Theatrical Arts, a także zainteresował się poezją, muzyką i malarstwem. W dzieciństwie cierpiał na rozległe podskórne wylewy krwi i częste krwotoki z nosa, przez które czasem tracił przytomność.
W 1936 przeniósł się z rodziną do Santa Monica w Kalifornii, gdzie jego ojciec podjął pracę w Sawtelle Veterans’ Administration Hospital. Uczęszczał do przedszkola przy McKinley Elementary School. Przerwał naukę w związku ze śmiercią matki, która zmarła 14 lipca 1940 po kilkumiesięcznym leczeniu raka macicy. Ojciec, nie potrafiący poradzić sobie z wychowaniem dziewięciolatka, wysłał syna do Fairmount w Indianie, gdzie zamieszkał na farmie u swojego stryjostwa, Ortense i Marcusa Winslowów. Dorastał ze starszą o pięć lat kuzynką, Joan Winslow. Powrócił do nauki w szkole w Fairmount, w której uzyskiwał słabe oceny, z wyjątkiem zajęć sportowych i przedmiotów artystycznych. Interesował się sportem (wykazywał duże umiejętności gimnastyczne, trenował baseball, grał na pozycji strzelca w reprezentacji Fairmont w koszykówce i trenował lekkoatletykę – wziął udział w stanowych mistrzostwach w skoku o tyczce) oraz uczył się gry na klarnecie i perkusji. Zachęcony przez ciotkę, rozwijał także zdolności aktorskie m.in. poprzez recytowanie tekstów na spotkaniach Organizacji na rzecz Wstrzemięźliwości Chrześcijańskiej (ang. Woman’s Christian Temperance Union). Uczęszczał także na zajęcia kółka aktorskiego i występował w przedstawieniach szkolnych, m.in. zagrał główną rolę w sztuce Nasze serca były młode i radosne i wystąpił jako Boris Kolenchow, ekscentryczny nauczyciel tańca baletowego, w spektaklu You Can’t Take It with You George’a Kaufmana i Moss Hart. 13 lutego 1949 reprezentował Fairmount w godzinnej debacie radiowej przeciwko Marion High.
Był typem introwertyka, miał wiele kompleksów. W młodości czuł się wyobcowany w towarzystwie rówieśników, którym próbował zaimponować brawurowymi zachowaniami, np. bujaniem się na szczycie drzew czy chodzeniem po lekko zamarzniętym potoku. Podczas jednej z zabaw (ćwiczył na trapezie zainstalowanym w stodole wuja) stracił dwa przednie zęby i od tamtej pory nosił protezę zębową. Ze względu na swoją wrażliwość i nieszablonowe zachowanie padał ofiarą docinek ze strony szkolnych kolegów, na co reagował wdawaniem się z nimi w bójki. Pasjonował się niebezpiecznymi rozrywkami, m.in. szybką jazdą motocyklem. W okresie dojrzewania zaprzyjaźnił się ze starszym o 15 lat pastorem metodystów Jamesem DeWeerdem, który m.in. zadbał o rozwój kulturalny Deana (razem słuchali muzyki poważnej i czytali poezję) i rozwinął w nim zainteresowanie walkami byków, wyścigami samochodowymi i teatrem. Według Billy’ego J. Harbina, panowie przez wiele lat utrzymywali ze sobą intymne stosunkiB.J. Harbin, Kim Marry i Robert A. Schanke The Gay and Lesbian Theatrical Legacy: A Biographical Dictionary of Major Figures in American Stage History in the Pre-Stonewall Era (University of Michigan Press, 2005), s. 133. Joe i Jay Hyamsowie twierdzili, że Dean był molestowany przez DeWeerda i przeżył z nim pierwsze doświadczenia homoseksualne, zaś sam pastor opisał swoje relacje z przyszłym aktorem jako „zupełnie normalne”Joe i Jay Hyamsowie, James Dean: Little Boy Lost (1992), s. 20.. Dean za namową DeWeerda zapisał się do Krajowego Koła Recytatorskiego – w kwietniu 1949 zwyciężył w ogólnostanowym Konkursie Krasomówczym, w którym wygłosił monolog A Madman’s Manuscript z Klubu Pickwicka Charlesa Dickensa, a następnie – reprezentując Indianę – zajął szóste miejsce w ogólnokrajowym konkursie w Longmont.
16 maja 1949 ukończył naukę w szkole średniej, po czym przeniósł się do Santa Monica, gdzie zamieszkał u ojca i macochy, Ethel Case Dean, z którą miał poprawne relacje, choć za nią nie przepadał i spędzał z nią niewiele czasu. Uczył się na Wydziale Sztuk Teatralnym Santa Monica City College i był spikerem w uczelnianym radiu. Uczęszczał także na warsztaty z elektroniki i techniki telewizyjnej. Podjął studia prawnicze i aktorskie na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles (UCLA), przy czym drugi kierunek obrał wbrew woli ojca i macochy. Został przyjęty do bractwa Sigma Nu, w którym był szykanowany przez pozostałych członków. W okresie studiów kontynuował karierę koszykarską i lekkoatletyczną, a także rozpoczął treningi szermierki. W styczniu 1951 przerwał studia na UCLA, aby na poważnie zająć się aktorstwem. Niepewny swoich zdolności, za namową przyjaciela, Williama Basta, zaczął uczęszczać na warsztaty aktorskie Jamesa Whitmore’a.
Kariera zawodowa Dołączywszy w czerwcu 1949 do Santa Monica Theater Guild, w którym pracował jako kierownik sceny głównej, otrzymał rolę Charlie’ego Smoocha, nałogowego pijaka, w spektaklu The Romance of Scarlet Gulch, w którym wystąpił pod pseudonimem Byron James. W listopadzie 1950 zagrał Malcolma, starszego syna króla Dunkana, w uczelnianej inscenizacji Makbeta Shakespeare’a, jednak za swój występ zebrał krytyczne recenzje. Następnie dostał rolę w jednoaktywym spektaklu The Land of Heart’s Desire Williama Butlera Yeatsa i został obsadzony w roli młodego mnicha w sztuce Miecz Boży (The Axe of God) Richarda Eshlemana, ale nie doczekał premiery spektaklu, ponieważ w międzyczasie zrezygnował ze studiów w UCLA.
Na ekranie po raz pierwszy pojawił się w 1950 w telewizyjnej reklamie Pepsi. Następnie wcielił się w Jana Ewangelistę w filmie religijnym Wzgórze Numer Jeden (Hill Number One, 1951) zrealizowanym w ramach Telewizyjnego Teatru Ojca Peytona (Father Peyton’s TV Playhouse) w reżyserii Arthura Piersona. Po premierze filmu dziewczęta z jednej z katolickich szkół założyły pierwszy fanklub DeanaJames Dean we wspomnieniach, 1974, reż. Jack Haley Jr. (dokument dostępny m.in. w dwupłytowym wydaniu DVD Buntownika bez powodu).. Mimo przychylnych recenzji za występ w filmie, nie wzbudził większego zainteresowania w branży filmowej, a reżyserowie obsady odrzucali go m.in. z uwagi na niski wzrost, zbyt chłopięcy wygląd i mocne mrużenie oczu, które było spowodowane dużą wadą wzroku. Ówczesną agentką aktora była Isabel Dreasemer, z której pomocą dostał m.in. niewielką rolę w telewizynej ekranizacji dramatu TKO (1951) realizowanej przez Bigelow Theatre. Pracował jako osoba wprowadzająca gości w CBS, ale po tygodniu stracił posadę. Następnie podjął pracę parkingowego w Ted’s Auto Park w pobliżu CBS Studios, jednak porzucił ją po około tygodniu.
Podczas pracy na parkingu poznał Rogersa Bracketta, reżysera radiowego, który zaangażował go do serialu radiowym CBS Alias Jane Doe (1951); zagrał w czterech odcinkach). Następnie przyjął propozycję Bracketta dotyczącą pomocy w rozwinięciu kariery i znalezieniu lokumWilliam Bast, Surviving James Dean, New Jersey: Barricade Books, 2006.Joe i Jay Hyamsowie, James Dean: Little Boy Lost, s. 79. – zamieszkali razem w domu Bracketta przy Sunset Plaza i pozostawali ze sobą w nieformalnym związku. W późniejszych latach Dean umniejszał wpływ Bracketta na rozwój swojej kariery, chcąc uciszyć plotki o łączącej ich homoseksualnej zażyłości. W tym czasie był związany także z Beverly Wills, a dzięki znajomościom zdobytym na przyjęciach u jej matki, aktorki Joan Davis, dostał kilka drobnych ról w produkcjach radiowych i telewizyjnych. Statystował m.in. w filmach: Bagnet na broń (Fixed Bayonets, 1951), Marynarzu, strzeż się (Sailor Beware, 1952) i Has Anybody Seen My Gal? (1952). W tym okresie nauczył się rzucać lassem i jazdy konno.
W październiku 1951 z pomocą Bracketta przeniósł się do Nowego Jorku. Podjął naukę muzyki u Leonarda Rosenmana, gry na flecie barytonowym u Aleca Wildera (który stał się także kolejnym mentorem Deana) i fotografii u Roya Schatta, poza tym wykazywał umiejętności do rzeźbiarstwa i brał lekcje pantomimy. Mierząc się z kryzysem finansowym i brakiem propozycji aktorskich, dorabiał sprzątając chodniki. Po interwencji Bracketta nawiązał współpracę menedżerską z Madisonem Musserem, a jakiś czas później dołączył do Louis Shurr Agency, w której jego menedżerami byli, kolejno: Archer King i Jane Deacy. W tym okresie był asystentem aktora Dicka Van Pattena. Zagrał w telewizyjnych spektaklach dla CBS: The Web, The Thousand Horses Singing (w Studio One) i The Foggy, Foggy Dew (w Lux Video Theater) oraz pracował jako statysta-tester przy produkcji teleturnieju Beat the Clock i został zatrudniony w ekipie technicznej programu Hallmark Hall of Fame, a w 1952 zagrał w jednym z odcinków tej produkcji (The Forgotten Children). W maju tego samego roku wystąpił w dwóch produkcjach poświęconych Abrahamowi Lincolnowi: w słuchowisku radiowym Prologue to Glory i spektaklu telewizyjnym Abraham Lincoln, a także wziął udział w przesłuchaniach do szkoły aktorskiej Actors Studio, do której został przyjęty w lipcu 1952. Dumny z przynależności do tej szkoły, w liście do rodziny napisał: „To najlepsza szkoła aktorska, jest tu kilku wspaniałych ludzi, takich jak Marlon Brando, Julie Harris, Arthur Kennedy, Mildred Dunnock. Niewielu może się tu dostać. To jedna z najlepszych rzeczy, jaka może przytrafić się aktorowi. Jestem jedną z najmłodszych przyjętych osób”. Również w 1952 zagrał w jednym z odcinków serialu Suspense.
thumb|James Dean w Na wschód od Edenu (1955) thumb|James Dean w The Unlighted Road (1955) Dostrzeżony przez Lemuela Ayersa, został zaangażowany do roli Wally’ego Wilkinsa, naiwnego i upośledzonego umysłowo góralskiego chłopca, w spektaklu See the Jaguar wystawionym na Broadwayu w reżyserii Michaela Gordona. Podczas prac nad spektaklem poznał Arthura Kennedy’ego, który został jego kolejnym mentorem. Był chwalony za swój występ, ale sztuka została zdjęta z afisza po tygodniu od premiery z uwagi na krytyczne recenzje. W 1953 wystąpił w serialach, programach i spektaklach telewizyjnych: Kate Smith Hour (w skeczu The Hound of Heaven), Treasury Men in Action, You Are There (odc. „The Killing of Jesse James”), Danger, T-Men (odc. „The Case of the Sawed-Off Shotgun”), Tales of Tomorrow (odc. „The Evil Within”), Campbell Soundstage (odc. „Something for an Empty Briefcase” i „Life Sentence”), Sentence of Death, The Big Story, Glory in Flower, Kraft Television Theater (odc. „Keep Out Honor Bright” i „A Long Time Till Dawn”), Armstrong Circle Theatre (odc. „The Bells of Cockaigne”), Robert Montgomery Presents (odc. „Harvest”). Również w 1953 zagrał lustrzane odbicie tytułowego bohatera w spektaklu The Scarecrow w Theater de Lys.